Elorda irgesindegi kóne qala: arheolog Maral Habdýlınanyń Bozoqty zertteý joly

Kezdeısoq tabylǵan kóne shahar

Arheologtardyń eńbegi syrt kózge kórine bermeıdi. Bir oljanyń ózin tabý úshin jyldar boıy izdenip, qyrýar jumys atqarýǵa týra keledi. Onyń ústine tabylǵan jádigerdiń tarıhı mańyzy birden ashyla bermeıtini bar. Keıde onyń máni basqa derektermen salystyra zerttegende ǵana belgili bolady.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Maral Habdýlına osy salada birneshe onjyldyqtan beri eńbek etip keledi. Ol zerttegen eskertkishterdiń ishinde ortaǵasyrlyq Bozoq qalashyǵynyń orny erekshe.

Ǵalymdar kóne qonysty alǵashynda Esil ózeniniń bıik jaǵalaýlarynan izdegen. Olardyń paıymdaýynsha, eldi meken sý baspaıtyn, turǵyn úı salýǵa qolaıly jerde ornalasýy kerek edi. Sondyqtan ekspedıtsııa áýeli ózenniń oń jaǵalaýyn zerttedi.

— Biz Bozoqty uzaq ýaqyt izdedik. Kóne qonys sý baspaıtyn, úı salýǵa qolaıly bıik jaǵalaýda ornalasqan bolýy kerek dep oıladyq, – dep eske alady Maral Habdýlına.

Alaıda izdegenderi múlde basqa jerden tabyldy. 1998 jyly zertteýshiler kirpish zaýytynan Qorǵaljyn tasjoly baǵytyna qaraı dala jolymen kele jatyp, Esil ózeninen ótken soń kóne qalashyqqa kezikken.

Bozoq ózenniń jaıylma alqabynda, batpaqty jerdiń ortasynda ornalasqan. Ǵalymdardyń bastapqyda bul mańnan qonys izdemeýiniń sebebi de osynda. Qalashyq ornynda bir-birine jaqyn ornalasqan úsh sharshy alańnyń izi saqtalǵan. Olardyń árqaısysy ormen jáne syrtqy qorǵanys dýalymen qorshalǵan.

Qalashyqtyń ataýy da zertteýshilerdiń nazaryn aýdardy. Onyń mańynda Buzuqty kóli bar. HH ǵasyrdyń sońynda jergilikti turǵyndar bul ataý týraly naqty málimet bere almaǵanymen, ǵalymdar ony 1913 jylǵy áskerı kartalardan tapqan.

Maral Habdýlına kóne jer-sý ataýlarynyń saqtalýyn tarıhı jadynyń úzilmegenimen baılanystyrady. Ol Bozoqtyń mánin tek arheologııalyq eskertkish retinde ǵana emes, ejelgi túrkilerdiń tarıhy men mádenıetin tanytatyn oryn retinde de qarastyrady.

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ekspedıtsııasy Bozoqty 15 jyl boıy zerttedi. Osy eńbektiń nátıjesinde 2024 jyly arheolog Kemel Aqyshevtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı «Bozok – srednevekovoe gorodışe na reke Ishım» atty monografııa jaryq kórdi.

Altyn adamnan Bozoqqa deıin

Kemel Aqyshev esimi Qazaqstan arheologııasyndaǵy aıtýly jańalyqtardyń biri – Esik qorǵanynan Altyn adamnyń tabylýymen tyǵyz baılanysty. Bul olja elimizdiń tarıhı murasyn álemge tanytqan mańyzdy jańalyqtardyń birine aınaldy. Kemel Aqyshev Maral Habdýlınanyń jubaıy bolǵan. Ekeýi uzaq jyldar boıy Qazaqstannyń kóne tarıhyn zertteýge úles qosty.

Maral Habdýlına arheologtyń eńbegi árdaıym úlken jańalyqpen baǵalana bermeıtinin aıtady. Keıde ekspedıtsııadan kútken nátıje shyqpaı, kóńili túsken kezderi de bolǵan. Sondaı sátterde jubaıy oǵan óz tájirıbesin eske salyp, sabyrǵa shaqyrǵan.

Bozoqtyń zerttelýi de Qazaqstan tarıhyna qatysty qalyptasqan keıbir túsinikterdi qaıta qaraýǵa negiz boldy. Altyn adam saq qoǵamynyń mádenıetin tereńirek tanýǵa jol ashsa, Bozoq Ortalyq Qazaqstannyń orta ǵasyrlardaǵy tarıhı róline nazar aýdartty.

Buǵan deıin keń dala kóbine kóshpeli halyqtardyń mal jaıylymyn izdep qonys aýdarǵan mekeni retinde sıpattalyp keldi. Al qala mádenıetiniń damýy negizinen basqa óńirlermen baılanystyryldy. Alaıda arheologııalyq zertteýler Ortalyq Qazaqstanda da ózindik tarıhı-mádenı ortalyqtar bolǵanyn kórsetip otyr.

— Qazaqstannyń ortalyq óńirlerin artta qalǵan ólke dep qarastyrýǵa bolmaıdy, – deıdi Maral Habdýlına.

Qazaqstan arheologııasy qalaı damydy?

Elimizde arheologııa derbes ǵylymı baǵyt retinde HH ǵasyrdyń ortasynda qalyptasa bastady. Maral Habdýlınanyń aıtýynsha, ol kezde zertteýshilerdiń múmkindigi shekteýli boldy. Qarjy men qajetti qural-jabdyqtyń jetispeýi kóptegen zertteýdi tolyqqandy júrgizýge kedergi keltirdi.

Osy kezeńde sheteldik ǵalymdar arheologııalyq oljalardyń merzimin anyqtaýǵa múmkindik beretin radıokómirtektik taldaý men dendrohronologııa ádisterin paıdalana bastaǵan edi. Qazaqstanda mundaı tehnologııalarǵa qol jetkizý áldeqaıda qıyn bolatyn.

Táýelsizdik jyldarynda jaǵdaı birtindep ózgerdi. Halyqaralyq baılanystar nyǵaıyp, ǵylymı yntymaqtastyq keńeıdi. Jańa ádister men zamanaýı jabdyqtar arheologııalyq eskertkishterdi burynǵydan da tereń zertteýge múmkindik berdi.

— Ejelgi tarıhymyzdyń buryn beımálim bolyp kelgen qyrlaryn ashýǵa, eń aldymen, jańa ádister men quraldardyń paıda bolýy múmkindik berdi. Biz olardy tez meńgerip aldyq, – deıdi arheolog.

Búginde qazaqstandyq mamandar zamanaýı tehnologııalardy paıdalanyp, kóne dáýirlerdiń tarıhyn tyń derektermen tolyqtyryp keledi. Mundaı zertteýler jekelegen jádigerlerdiń syryn ashýmen shektelmeıdi. Olar ejelgi qoǵamdardyń turmysyn, mádenıetin jáne tarıhı baılanystaryn tereńirek túsinýge kómektesedi.

Ǵalym memlekettik qoldaýdyń da ǵylymnyń damýyna yqpaly zor ekenin atap ótti. Granttyq qarjylandyrý, jas zertteýshilerge arnalǵan baǵdarlamalar men postdoktorantýra múmkindikteri ǵylymı izdenisterdi jalǵastyrýǵa jol ashady.

— Qazaqstan ǵylymy men arheologııasy memleket tarapynan úlken qoldaý kórip otyr. Ǵalymdar da osy qoldaýdyń nátıjesinde buryn belgisiz bolǵan tarıhtyń jańa betterin ashyp, ǵylymnyń damýyna úles qosýda, – deıdi ol.

Maral Habdýlınanyń pikirinshe, Qazaqstannyń barlyq óńiriniń tarıhyn zertteýge degen qyzyǵýshylyqtyń artýy arheologtarǵa tyń baǵyttarda jumys isteýge múmkindik berip otyr. Ásirese buryn az zerttelgen Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstannyń tarıhı murasyn zerdeleýdiń mańyzy zor.

Ótkendi zertteý – keler urpaq aldyndaǵy mindet

Maral Habdýlına bala kezinen arheolog bolýdy armandamaǵan. Mektepte oqyp júrgende bul mamandyq týraly kóp bile bermepti. Ony sol kezdegi jastar arasynda tanymal bolǵan ekspedıtsııalar men saıahattardyń qyzyǵy tartqan. Mektepti bitirgen soń ata-anasynyń keńesimen Petropavl qalasyna baryp, tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Osylaısha, kezdeısoq jasalǵan tańdaý onyń ómirlik kásibine aınaldy.

Arheolog úshin bul sala kóne buıymdardy qazyp alýmen ǵana shektelmeıdi. Jazba derekter saqtalmaǵan nemese óte az kezdesetin kezeńderde ótken tarıhty tanyp-bilýdiń negizgi joly – arheologııalyq zertteý.

— Arheologııa – gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda tarıhty qalpyna keltirýge múmkindik beretin birden-bir ǵylymı baǵyt, – deıdi zertteýshi.

Bul mamandyq naǵyz tózimdilik pen tabandylyqty qajet etedi. Ár ekspedıtsııadan birden sensatsııalyq jańalyq kútýge bolmaıdy. Keıde tabylǵan zattyń tarıhı mańyzy arada birneshe jyl ótken soń, basqa derektermen salystyra zertteý nátıjesinde ǵana ashylady.

Osyndaı uzaq jylǵy izdenisterdiń arqasynda elimizdiń kóne tarıhy tereńirek zerttelip, buryn belgisiz bolǵan derekter ǵylymı aınalymǵa enedi. Ejelgi mádenıetter men ortaǵasyrlyq qonystardy zertteý arqyly Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı úderisterdi, sondaı-aq Eýrazııa halyqtary arasyndaǵy baılanystardy jańasha baǵalaýǵa múmkindik týady.

Maral Habdýlına ótkendi zertteýdiń mańyzyn ǵylymı jańalyqpen ǵana shektemeıdi. Onyń aıtýynsha, tarıh halyqtyń mádenıeti men qoǵamynyń qalyptasý jolyn túsinýge kómektesedi. Al tarıhı murany saqtaý – ony keler urpaqqa jetkizýdiń mańyzdy sharty.

— Óz tarıhy joq adam bolmaıdy. Sol sııaqty óz tarıhy joq keńistik te bolmaıdy, – deıdi arheolog.

Eske salsaq, buǵan deıin SQO-da sońǵy úsh jylda 700-ge jýyq jańa arheologııalyq eskertkish anyqtalǵandyǵy týraly jazǵan bolatynbyz.