Elimizdiń aldynda 50 mlrd tonna tehnogendik qaldyqty ıgerý mindeti tur - ǵalym
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan taý-ken salasynda tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi qaıta óńdeý, kúrdeli quramdy kenderdi ıgerý jáne paıdaly qazbalardy jer betine shyǵarmaı óndirý tehnologııalaryn damytý baǵytynda jumystar júrgizip jatyr. Bul týraly Qazaqstan Ulttyq taý-ken ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti Nurlan Ryspanov málimdedi.
Onyń aıtýynsha, akademııa aldynda turǵan negizgi mindetterdiń biri – ken quramyndaǵy tehnologııalyq turǵydan kúrdeli qospalarmen, ıaǵnı «penalty elements» dep atalatyn elementtermen kúresý.
– Qazaqstan ken oryndarynyń ereksheligi – olardyń kúrdeli hımııalyq quramynda. Keıbir ken oryndarynda negizgi paıdaly komponentti bólip alýǵa kedergi keltiretin elementter kezdesedi. Osy baǵyttaǵy ǵylymı-tehnologııalyq sheshimderdi ázirleý mańyzdy, – dedi Nurlan Ryspanov Qazaqstan-Qytaı tústi metallýrgııany ornyqty damytý forýmynda.
Sondaı-aq ol tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi qaıta óńdeýge tartýdyń mańyzdy ekenin aıtty. Búginde Qazaqstan aýmaǵynda jer betinde 50 mıllıard tonnadan astam osyndaı qaldyqtar jınaqtalǵan jáne olardyń kólemi jyl saıyn artyp keledi dep atap ótti.
Mamannyń sózinshe, mundaı qaldyqtardy óńdeýde úıindilik jáne chandyq shaımalaý tehnologııalary qoldanylady. Sonymen qatar Qazaqstan kásiporyndarynda metaldardy eritkishpen ekstraktsııalaý jáne elektrolız arqyly alý ádisterin biriktiretin Leach SX-EW tehnologııalary engizilip keledi.
– Búginde biz 30 jyl buryn qaldyrylǵan eski shaımalaý úıindilerinen metaldardy qaıtadan alý máselesin ózekti dep sanaımyz. Zamanaýı bıotehnologııalar quramynda totyqqan jáne sýlfıdti kenderi bar aralas kenderdi qosymsha totyqtyrýǵa jáne olardy qaıtadan úıindilik shaımalaýǵa múmkindik beredi. Osylaısha eski shaımalaý úıindilerine ekinshi ómir syılaımyz, – dedi ol.
Nurlan Ryspanovtyń aıtýynsha, tehnogendik qaldyqtar máselesin tolyq sheshý úshin ken óndirý tásilderin de ózgertý qajet. Onyń pikirinshe, bolashaqta paıdaly qazbalardy kendi jer betine shyǵarmaı óndiretin tehnologııalarǵa basymdyq berilýi tıis.
– Bul, eń aldymen, metaldardy olardyń jatqan ornynda jerasty uńǵymalyq shaımalaý ádisi arqyly alý tehnologııasy, – dedi akademııa prezıdenti.
Ol Qazaqstannyń ýran óndirý salasyndaǵy tájirıbesin mysalǵa keltirdi. Qazaqstan ýran óndirý kólemi boıynsha álemde kósh bastap keledi, al bul salada jerasty uńǵymalyq shaımalaý tehnologııasy 40 jyldan beri qoldanylyp keledi.
– Búginde Qazaqstanda 20-dan astam jerasty uńǵymalyq shaımalaý kenishteri jumys isteıdi. Olar jylyna 25 mıllıon kılogramnan astam ýran óndiredi, – dedi Nurlan Ryspanov.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy ýran kenderiniń ereksheligi – quramyndaǵy paıdaly komponent mólsheriniń tómendigine qaramastan, zamanaýı tehnologııalar arqyly álemdik naryqta básekege qabiletti bolýynda.
– Biz quramyndaǵy ýran mólsheri shamamen 0,02 paıyz bolatyn kenmen jumys isteımiz. Soǵan qaramastan jerasty uńǵymalyq shaımalaý tehnologııasy bizge joǵary quramdy ken oryndarymen básekelesýge múmkindik beredi, – dedi ol.
Akademııa prezıdenti bul tehnologııalardy basqa metaldarǵa da engizý múmkindigi qarastyrylyp jatqanyn atap ótti. Atap aıtqanda, mys, altyn, boksıt, fosfor jáne basqa da paıdaly qazbalardy ıgerýde bıotehnologııalyq shaımalaý ádisterin qoldaný perspektıvaly baǵyttardyń biri sanalady.
– Bıotehnologııalyq shaımalaý bizge jańa múmkindikter ashady. Totyqqan kenderdi shaımalaý arqyly ıgerýge bolady, al sýlfıdti kenderdi sol ken quramynda ómir súretin bakterııalardyń kómegimen totyqtyrýǵa múmkindik bar, – dedi Nurlan Ryspanov.
Ol Qazaqstannyń ýran ónerkásibin damytý tájirıbesine toqtalyp, 1980 jyldary karerler men shahtalardan jer asty uńǵymalyq shaımalaý tehnologııasyna kóshý kezinde birqatar tehnologııalyq jáne áleýmettik máseleler bolǵanyn aıtyp, 25 jyl ishinde bul máseleler sheshilgenin atap ótti.
Nurlan Ryspanov Qazaqstannyń taý-ken ónerkásibiniń tarıhy 110 jyldan asady jáne áli de tolyq ıgerilmegen kóptegen ken oryndary men zerttelmegen aýmaqtar bar ekenin aıtty.
– Qazaqstan kartasyna qarasaq, ken oryndarynyń kópshiligi óńirlik ortalyqtardyń mańynda ornalasqanyn kóremiz. Al qanshama ken oryndary áli ıgerilmegen, qanshama aýmaq zerttelmegen kúıde jatyr. Bul bizdiń ortaq bolashaǵymyz ben damý múmkindigimiz, – dep qorytyndylady ol.
Buǵan deıin Qazaqstan men Qytaı shekara mańyndaǵy ken oryndaryn birlesip ıgerýi múmkin ekenin jazǵanbyz.
