Elimizde «zań men tártip» qaǵıdaty qalaı iske asyp jatyr

Alaıaqtar 12 mıllıard teńgeni qoldy qylǵan

Búginde qoǵam úshin ózekti máselelerdiń biri – ınternet alaıaqtyq. Tsıfrlandyrý qarqyn alǵan saıyn qylmystyń bul túri kóbeıip otyr. Zańger Raýan Qalıevtiń aıtýynsha, alaıaqtardan kóbine jeke tulǵalar, sonyń ishinde egde jastaǵy azamattar zardap shegedi.

– Qazaqstanda ınternet-alaıaqtar azamattardyń 12 mıllıard teńgege jýyq qarajatyn jymqyrǵan. Qylmystardyń basym bóligi (99%-ǵa jýyǵy) elektrondy formatta, ıaǵnı ǵalamtor men baılanys arnalary arqyly jasalǵan. Zardap shekkenderdiń basym bóligi – jasy úlken azamattar, – dedi zańger.

Maman azamattardy jeke málimetterin taratpaýǵa, kúmándi siltemelerdi ashpaýǵa jáne ońaı tabys ýáde etetin usynystarǵa saqtyqpen qaraýǵa shaqyrdy. Al alaıaqtyqqa tap bolǵan jaǵdaıda dereý áreket etý kerek.

– Osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵanda bankke habarlasý kerek, sosyn ІІM ókiline habar berý qajet. Sonda qylmystyń ashylýy jáne aqshańyzdyń qolyńyzda qalýy múmkin, – dedi ol.

Internet alaıaqtyqtyń taǵy bir saldary – azamattardyń atyna zańsyz nesıe rásimdeý. Osyǵan baılanysty qarjy uıymdarynda bıometrııalyq sáıkestendirý jáne ózge de qaýipsizdik tetikteri engizilip jatyr.

– Memlekettiń «Zań men tártip» qaǵıdaty aıasynda jaýapkershilik bank nemese qarjylyq uıymdarǵa taǵylady. Bul – elge jasalǵan qoldaýdyń bir bóligi, – dedi sarapshy.

Qoǵamdyq tártip qalaı túzelip jatyr?

Atalǵan qaǵıda tsıfrlyq keńistikpen shektelmeıdi. Onyń mańyzdy baǵyty – qoǵamdyq oryndardaǵy tártipti saqtaý. Astana qalasy máslıhatynyń depýtaty, «Jastar rýhy» jastar qanatynyń Astana qalasy boıynsha ókili Arslanbek Maǵzumnyń aıtýynsha, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda túsindirý jumystaryna basymdyq berilip jatyr.

– Astana qalasyn alsaq, elordanyń 90 paıyzynda beınekameralar ornatylǵan. Alaıda, ókinishke qaraı zań buzýshylyqtar oryn alyp jatady. Mundaı jaǵdaıda biz aldymen túsindirme jumystaryna mán beremiz. Budan bólek, jasarmen kezdesýlerdi jıi ótkizemiz, – dedi ol.

Qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýde vandalızmmen kúres te mańyzdy. Jyl basynan beri elordada 100-ge jýyq adam vandalızm deregi boıynsha polıtsııaǵa jetkizilgen.

– Vandalızm boıynsha aldymen keltirilgen zııan esepteledi. 2 mln halyq bar jerde bul statıstıka normanyń aıasynda dep oılaımyn. Biraq árbir quqyq buzýshylyq jasaǵan adam tıisti jazasyn alý kerek, – dedi spıker.

«Zań men tártip» jáne «Taza Qazaqstan» aktsııalary aıasynda vandalızmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystar júrgizilip jatyr. Osy rette jastardyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý da quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýdyń mańyzdy tetigi sanalady. Eriktilik, sporttyq jáne qoǵamdyq sharalar jastardy paıdaly iske tartýǵa múmkindik beredi.

Áleýmettik jelidegi ádep

Áleýmettik jelidegi jaýapkershilik te kún tártibindegi mańyzdy másele. Zańger Baýyrjan Aıymbetovtiń aıtýynsha, ınternette jarııalanǵan aqparattyń quqyqtyq saldary bolýy múmkin.

– Jelide dinı, ulttyq arazdyqty qozdyratyn aqparatty, qorlaý, kúsh kórsetý, jalǵan aqparattardy jarııalaýǵa bolmaıdy. Óte saq bolý kerek. «Jeke paraqsham, ne salsam da ózim bilemin» deýden aýlaq bolý kerek, – dedi zańger.

Sarapshy zań aıasynda pikir bildirýge múmkindik bar ekenin, alaıda ózge adamnyń ar-namysy men quqyǵyna nuqsan keltirýge jol berilmeıtinin atap ótti.

– Jeke basqa ótýge jol joq. Budan bólek, rastalmaǵan aqparattardy repost jasaýdyń, taratýdyń da jaýapkershiligi bar. Birinshi kezekte resmı organdardyń aqparatyn qaraý qajet, – dedi ol.

Bul talaptar jeke derekter men adamnyń beınesin paıdalanýǵa da qatysty. Qoǵamdyq is-sharalarda túsirilgen materıaldarǵa qoıylatyn talap bólek bolǵanymen, kez kelgen jaǵdaıda adamnyń jeke quqyǵy men derekterin qorǵaý mańyzdy. Ásirese balalarǵa qatysty aqparatty jarııalarda saqtyq qajet.

Tsıfrlyq keńistiktegi jaýapkershilik jańa zańnamalyq tetiktermen de kúsheıip keledi. Tsıfrlyq kodeks pen jasandy ıntellektke qatysty zańdar ınternettegi quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Bul rette polıtsııa men ІІM tarapynan profılaktıkalyq jumystar júrgizilýde. Halyqaraly tájirıbe de eskerilýde.

– Árbir saladan kez kelgen eldiń keısin alýǵa bolady. Sonyń ishinde Eýropanyń quqyqtyq tetikteri jaqsy jumys isteıtinine mán berý kerek, – dedi ol.

Jabyq chattardaǵy kontent te jaýapkershilikten tys qalmaıdy. Az ǵana adam qaraıtyn jabyq toptaǵy aqparattyń ózi zań turǵysynan qoǵamdyq keńistik retinde baǵalanýy múmkin.

– Mundaı jerler jabyq chat sekildi. Biraq ony 5-10 adam qarasa da buqara qarady dep esepteledi, – dedi ol.

Kıberqaýipsizdik: tsıfrlyq izdi umytpaý kerek

Azamattardyń tsıfrlyq saýaty men qaýipsizdik daǵdylary da mańyzdy. Kıberqaýipsizdik mamany Gúldana Jumataıdyń aıtýynsha, qazir alaıaqtar tehnıkalyq ádistermen qatar adamnyń psıhologııasyn paıdalanatyn áleýmettik ınjenerııa tásilderine júginedi.

– Áleýmettik ınjenerııa, fıshıng keń tarap jatyr. Biraq búginde hakerlertehnıka arqyly emes, psıhologııalyq soqqy jasap, jeke aqparatty ala alady. Muny áleýmettik ınjenerııa dep ataımyz. Al fıshıngti balyq aýlaýmen salystyrýǵa bolady, – dedi ol.

Maman qoǵamdyq Wi-Fi jelilerin paıdalanýdyń qaýpi bar ekenin eskertti. Sondyqtan qajet jaǵdaıda VPN qoldaný, akkaýnttarǵa eki faktorly aýtentıfıkatsııa ornatý jáne ár servıste ártúrli kúrdeli qupııa sóz paıdalaný mańyzdy.

Qupııa sózdi balanyń esimi, týǵan kúni nemese áleýmettik jelide ashyq turǵan basqa málimettermen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Sol sııaqty demalysqa ketkenin aldyn ala jarııalaý da qaýip tóndirýi múmkin.

– «Úıde eshkim joq, demalystamyn» dep jar salýǵa bolmaıdy. Demalystan soń ǵana jarııalaý kerek. Bul – urylarǵa sıgnal, – dedi spıker.

Jalpy, ǵalamtorǵa shyqqan aqparattyń tolyq joǵalýy qıyn. Óshirilgen fotosýretter men jazbalar arhıvterde saqtalýy múmkin. Mundaı derekter adamnyń tsıfrlyq izin qalyptastyrady. Sondyqtan «Zań men tártip» qaǵıdaty tek zań talaptaryn oryndaýmen shektelmeı, ár azamattyń qoǵamdyq jáne tsıfrlyq ortadaǵy jaýapkershiligin talap etedi.

Aıta keteıik, elimizde «Zań men tártip» qaǵıdatyn iske asyrý jónindegi komıssııa quryldy.