Elimizde tıflopedagogter nege tapshy
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń sany sońǵy tórt jylda 26 paıyzǵa ósip, 237 myńnan asty. Bul olardy qoldaýǵa qajetti arnaıy pedagogterge, sonyń ishinde kórý qabileti buzylǵan balalarmen jumys isteıtin tıflopedagogterge suranysty arttyrdy. Mundaı balalardyń álemdi tanyp, ózdiginen ómir súrý daǵdylaryn qalyptastyrýy úshin qandaı qoldaý qajet jáne salada qandaı máseleler bar? Osy suraqtarǵa Astana qalasyndaǵy №2 psıhologııalyq-medıtsınalyq-pedagogıkalyq konsýltatsııanyń tıflopedagogi Lázzat Úsipahmetova jaýap berdi.
Kórý qabileti buzylǵan balalardy qoldaý: ne ózgerýi kerek?
Lázzat Úsipahmetova tıflopedagog mamandyǵyn erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń damýyna kómektesý úshin tańdaǵan.
– Tıflopedagogtiń mindeti – balanyń áleýetin ashýǵa, damýyna jaǵdaı jasaý, – dedi maman.
Lázzat Úsipahmetovanyń sózinshe, tıflopedagogterge suranys joǵary bolǵanymen, jastar arasynda mamandyqqa qyzyǵýshylyq tómen. Sondyqtan ol kadr daıarlaý júıesin jetildirip, arnaıy pedagogterdiń eńbek jaǵdaıyn jaqsartý qajet dep sanaıdy.
– Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti – tıflopedagogterdi daıarlaıtyn jalǵyz joǵary oqý orny.Sondyqtan maman daıarlaý aıasyn keńeıtip, memlekettik bilim granttaryn kóbeıtý qajet. Sonymen birge bolashaq mamandardyń praktıkalyq daıyndyǵyna basymdyq berip, kásibı biliktiligin arttyrýǵa múmkindik jasaý mańyzdy. Arnaıy pedagogterdiń jalaqysyn da jumysynyń kúrdeliligi men jaýapkershiligine saı kóterý kerek. Óıtkeni olardyń mindeti sabaq ótkizýmen shektelmeıdi. Ár balanyń ereksheligin zerdeleý, túzetý-damytý jumystaryn júrgizý, jeke baǵdarlamalar ázirleý, ata-analarmen baılanys ornatý jáne basqa pedagogterge ádistemelik qoldaý kórsetý de osy mamandardyń jumysyna kiredi, – dedi ol.
Kadr máselesimen qatar, tıflopedagog jumysynyń tıimdiligi arnaıy qural-jabdyqtardyń qoljetimdiligine de baılanysty. Sabaq barysynda maman Braıl qarpindegi prınterler men dıspleılerdi, dybystaıtyn baǵdarlamalardy, elektrondy úlkeıtkishterdi, taktıldi kitaptar men kólemdi modelderdi qoldanady. Bul quraldar oqý materıalyn balanyń kórý múmkindigine beıimdep, aqparatty ózdiginen meńgerýine múmkindik beredi.
Oqytý tásilderi qandaı?
Balalardyń kórý múmkindigi ártúrli bolǵandyqtan, tıflopedagog oqytý ádisin de soǵan qaraı beıimdeıdi. Bir bala jaryq pen tústerdi ajyratsa, ekinshisi zattardy tek jaqynnan kóredi, al keıbiri múldem kórmeıdi. Sondyqtan sabaq barysynda birneshe sezim múshesin qatar qamtıtyn mýltısensorlyq tásil qoldanylady.
– Kórý qabileti buzylǵan bala qorshaǵan ortany estý, sıpap sezý, ıis sezý, dám sezý, qozǵalys jáne jeke tájirıbe arqyly tanıdy. Sol sebepti bir uǵymdy túsindirgende birneshe sezim múshesin qatar paıdalanýǵa tyrysamyz. Basty maqsat – balanyń ataýdy jattap alýy emes, zattyń nemese qubylystyń maǵynasyn túsinip, ony óz sózimen jetkize alýy, – dedi Lázzat Úsipahmetova.
Bul tásil ásirese tikeleı kórý arqyly qabyldaý qıyn abstraktili uǵymdardy túsindirýde mańyzdy. Máselen, tústerdi tanystyrý úshin maman olardy balanyń kúndelikti ómirde biletin zattarymen baılanystyrady. Qyzyl tústi jylýmen nemese buryshtyń aşylyǵymen, kókti salqyn sýmen, saryny lımon men banannyń túsimen salystyrady. Al aq tústi qardyń tazalyǵy men jeńildigi arqyly sıpattaıdy. Osylaısha bala tústi kórmese de, onymen baılanysty túsinik qalyptastyrady.
Tabıǵat qubylystaryn da balaǵa seziný arqyly túsindiredi. Jańbyr týraly aıtqanda tamshylardyń qolshatyrǵa nemese terezege tyrsyldap túsken dybysyn tyńdatyp, alaqanyna jańbyr tamshylaryn sezindiredi. Qardyń sýyqtyǵy men jumsaqtyǵyn ustap kórý arqyly tanystyrady. Jeldi túsindirý úshin onyń betke tıgen qozǵalysyn sezinip, japyraqtardyń sybdyryn tyńdatady.
Al ǵarysh pen ǵalamsharlardyń qozǵalysy sııaqty kúrdeli taqyryptardy meńgertý úshin taktıldi modelder men kólemdi maketter paıdalanylady. Mysaly, shamdy kúnniń shartty modeli retinde alyp, balanyń belgilengen baǵytpen qozǵalýyn uıymdastyrý arqyly orbıta týraly bastapqy túsinik qalyptastyrady. Aı fazalaryn plastılınnen ártúrli pishin jasaý arqyly kórsetedi.
Degenmen balanyń alǵan bilimin kúndelikti ómirde qoldana alýy da mańyzdy. Sondyqtan tıflopedagogter keńistikte baǵdarlaý daǵdylaryn birtindep damytady. Áýeli óz bólmesinde, keıin páterde, kireberiste jáne aýlada baǵyt tabýǵa úıretedi. Kelesi kezeńde tanys emes keńistikte de ózdiginen baǵdarlanýyna jaǵdaı jasaıdy.
Bul baǵyttaǵy jumys birneshe mamannyń birlesken qoldaýyn qajet etedi. Tıflopedagogpen qatar psıholog, defektolog, ata-ana jáne bilim berý uıymynyń pedagogteri de qatysady. Olardyń úılesimdi jumysy balanyń ǵımarat ishinde erkin qozǵalýyna, qajetti bólmelerdi ózdiginen tabýyna, qatarlastarymen aralasýyna jáne qoǵamdyq ortada ózin qaýipsiz sezinýine kómektesedi.
Erekshe balaǵa qandaı múmkindik berý kerek?
Kórý qabileti buzylǵan balanyń derbestigi eń aldymen kúndelikti turmysta qalyptasady. Sondyqtan ata-ananyń mindeti – barlyq áreketti balanyń ornyna oryndaý emes, oǵan ózdiginen úırenýge múmkindik berý. Máselen, kózi kóretin bala kúrtesin jarty mınýtta kıse, kórý qabileti buzylǵan balaǵa bes mınýt nemese odan da kóp ýaqyt qajet bolýy múmkin. Mundaıda ony asyqtyrmaı, áreketti óz betinshe aıaqtaýyna jaǵdaı jasaǵan jón.
– Jeńin birden taba almasa nemese túımesin sala almasa, «Kel, men ózim isteı salaıyn» dep asyqpaý kerek. Onyń ornyna «Aldymen óziń jasap kór, qajet bolsa, kómektesemin» dep qoldaý kórsetken durys, – dedi maman.
Osyndaı qarapaıym áreketter balanyń kúndelikti daǵdylaryn damytady. Sýdy bir ydystan ekinshisine quıý qımyl-qozǵalys úılesimdiligin jetildirse, kıimin shkaftan ózi tabý este saqtaý men sıpap sezý qabiletin qalyptastyrady. Dastarqan jaıý keńistikte baǵdarlaýǵa, dúkenge birge barý adamdarmen qarym-qatynas jasaýǵa úıretedi. Al ata-ananyń aınaladaǵy zattar men qubylystardy sózben sıpattaýy balanyń sózdik qoryn molaıtyp, qorshaǵan orta týraly túsinigin keńeıtedi.
Degenmen keıbir ata-analar balasy qulap qalady nemese jaraqat alady dep alańdap, onyń ózdiginen áreket etýine shekteý qoıady. Maman mundaı shamadan tys qamqorlyq balanyń derbestigine jáne áleýmettik ortaǵa beıimdelýine keri áser etetinin eskertedi.
– Qaýipsizdik birinshi orynda bolýy kerek. Biraq qamqorlyq tyıymǵa aınalmaýy tıis. Balaǵa qorshaǵan ortany zertteýge, zattardy qolymen ustap kórýge, ózdiginen áreket etýge múmkindik berý qajet. Óıtkeni sıpap sezý – kórý qabileti buzylǵan bala úshin álemdi tanýdyń mańyzdy tásilderiniń biri, – dedi ol.
Lázzat Úsipahmetovanyń baıqaýynsha, keıbir ata-analar balasy jeti jasqa kelse de, ony ózderi tamaqtandyryp, kıindirip, qatarlastarymen aralasýyna shekteý qoıady. Sonyń saldarynan bala ózdiginen sheshim qabyldaý, dos tabý jáne qoǵamdyq ortada áreket etý tájirıbesinen qaǵylady. Sondyqtan onyń turmystyq daǵdylarymen qatar, áleýmettik qarym-qatynasyn da damytý mańyzdy.
Bul úderiste otbasyǵa mamandardyń qoldaýy qajet. Kórý qabiletindegi erekshelik anyqtalǵan sátten bastap tıflopedagog, psıholog jáne basqa da mamandardyń kómegine júgingen jón. Ásirese mektepke deıingi kezeńde sensorlyq damý, keńistikte baǵdarlaý, sóıleý jáne ózine-ózi qyzmet kórsetý daǵdylaryn qalyptastyrýǵa basymdyq berilýi kerek.
Balanyń damýyna qajetti jaǵdaı jasaý bilim berý uıymdarynyń da jaýapkershiligine kiredi. Lázzat Úsipahmetovanyń aıtýynsha, ınklıýzıvti bilim berý baǵytynda oń ózgerister bolǵanymen, barlyq balabaqsha men mektep kórý qabileti buzylǵan balalardy qabyldaýǵa tolyq daıyn emes. Keıbir uıymdarda arnaıy jabdyqtar, beıimdelgen oqý materıaldary men bilikti mamandar jetispeıdi.
– Inklıýzııa balany mektepke nemese balabaqshaǵa qabyldaýmen ǵana shektelmeýi kerek. Eń bastysy, onyń sapaly bilim alýyna, erkin qozǵalýyna, oqý úderisine qatysýyna jáne qoǵammen aralasýyna qajetti jaǵdaı jasalýy tıis, – dep túıindedi maman.
Eske salaıyq, astanalyq oqýshylar ınklıýzııany damytýǵa arnalǵan jańa robot qurastyryp jatyr.