Elimizde on jylda týý kórsetkishi 28%-ǵa tómendedi: mamandar ne deıdi
ASTANA. KAZINFORM — Demografııalyq derekterge saı, 2025 jyly álemde shamamen 132 mıllıon sábı dúnıege kelgen. Bul kórsetkish on jyl burynǵy deńgeıge qaraǵanda 8,33 paıyzǵa az. Mysaly, 2016 jyly álemde shamamen 144 mıllıonǵa jýyq bala týǵan. Jyldan jylǵa dúnıejúzinde týý kórsetkishi tómendep keledi.
Qazaqstanda da sońǵy on jyl ishinde týý deńgeıi edáýir tómendep, shamamen 28 paıyzǵa azaıǵan. Bul týraly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda málimdedi.
2020–2021 jyldardaǵy «bebı-býmnan» keıingi týý dınamıkasy
Elimiz táýelsizdik alǵannan beri eń joǵary týý kórsetkishi 2020–2021 jyldary tirkelgen. Demograftar bul kezeńdi «bebı-bým» ýaqyty dep ataıdy. 2021 jyly týýdyń jıyntyq koeffıtsıenti eń joǵary deńgeıge jetip, bir áıelge orta eseppen 3,32 baladan kelgen. Al 2020 jyldan bastap bul kórsetkish ár anaǵa shaqqanda 3,03 paıyzǵa tómendeı bastaǵan. Sol sebepti 2022 jyldan bastap týý deńgeıiniń azaıýy baıqalady.
• 2022 jyly bir áıelge 3,05 bala,
• 2023 jyly 2,96 bala,
• 2024 jyly bir anaǵa 2,80 bala tıesili boldy.
- Bul statıstıka jalpy týý deńgeıiniń birtindep azaıyp kele jatqanyn ańǵartady. Absolıýttik deńgeıge nazar aýdarsaq, máselen: 2021 jyly Qazaqstanda 445 875 bala dúnıege keldi; 2022 jyly shamamen 404 myń bala; 2023 jyly 388 myńnan astam; 2024 jyly 366 myńǵa jýyq; 2025 jyly shamamen 330 myń bala týǵan. Byltyr eń tómen kórsetkish tirkelgen. Jalpy sońǵy jyldary jańa týǵan sábılerdiń jalpy sany turaqty túrde tómendep keledi, – dedi demograf Shynar Pazylbekqyzy.
Elimizde kópbalaly otbasylar kóbeıip, tuńǵysh balalar sany azaıǵan
Demograftyń aıtýynsha, statıstıkadaǵy mańyzdy kórsetkishterdiń biri — balanyń otbasyndaǵy týý reti.
- Bizdiń saıtta 2025 jyl boıynsha tolyq statıstıkalyq derekter áli jarııalanǵan joq, sońǵy resmı málimetter 2024 jylǵa tıesili. Sondyqtan 2021 jyldy jáne keıingi 2024 jyldy salystyraıyq. 2021 jyly týǵan 446 myń balanyń 26,9 paıyzy — otbasynyń birinshi balasy bolsa, 2024 jyly dúnıege kelgen 365 myń balanyń 23 paıyzy ǵana tuńǵysh bala bolyp tirkelgen. Bul birinshi balany dúnıege ákelý deńgeıiniń tómendegenin kórsetedi, – dedi Shynar Pazylbekqyzy.
Maman usynǵan málimetke sáıkes, kópbalaly otbasylardaǵy kórsetkish aıtarlyqtaı ózgermegen. Mysaly, tórtinshi balanyń úlesi:
• 2021 jyly — 16,06 %,
• 2024 jyly — 16,04 %.
Sonymen qatar 2024-2025 jyldary týǵan balalar arasynda besinshi, altynshy, jetinshi jáne segizinshi balalardyń úlesi 2021 jylmen salystyrǵanda artqan. Sarapshynyń aıtýynsha, jalpy týý deńgeıi tómendegenimen, kópbalaly otbasylarda bala týý úrdisi saqtalyp otyrǵanyn kórsetedi.
Osy oraıda 2026 jyly aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsheriniń artýyna baılanysty kópbalaly analarǵa tólenetin aı saıynǵy járdemaqy kólemi de artqanyn aıta ketý kerek.
Іri qalalardaǵy ýrbanızatsııa demografııany ózgertti
Shynar Pazylbekqyzynyń pikirinshe, eldegi týý deńgeıiniń tómendeýine áser etip otyrǵan negizgi faktorlardyń biri — jastardyń otbasy qurýǵa jáne bala súıýge asyqpaýy. Derekterge sáıkes, 2024 jyly Qazaqstanda balany dúnıege ákelgen áıelderdiń ortasha jasy 25-ten asqan. Al Astana men Almaty syndy megapolısterde bul kórsetkish 27-jastan joǵary.
- Tuńǵysh balany týý jasynyń ósýine basty sebep — ýrbanızatsııa úderisi. Іri qalalarǵa kóship kelgen jastar aldymen óz turmysyn rettep, turaqty jumysqa ornalasyp, baspanaly bolýdy qalaıdy. Sebebi balamen páter jaldap nemese turaqsyz jaǵdaıda ómir súrýdiń qıyn ekenin jaqsy túsinedi. Sondyqtan qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartýdy, turǵyn úı máselesin sheshýdi birinshi orynǵa qoıady. Osy faktorlardyń barlyǵy otbasyn qurý men bala súıý sheshimin keıinge shegerýine áser etedi. Mundaı úrdis buryn Eýropa elderinde de baıqalǵan. Áleýmettik-ekonomıkalyq damý kúsheıip, ýrbanızatsııa artqan saıyn, týý deńgeıi tómendegen. Sebebi iri qalalarda ómir sapasyn arttyrýǵa umtylý kóbine bala sanyn shekteýge alyp keledi, – dedi maman.
Al áleýmettanýshy Aqnur Beksultanqyzy sońǵy jyldary týý deńgeıiniń tómendeýi tek Qazaqstanǵa tán qubylys emes ekenin atap ótti. Bul úrdis kóptegen damyǵan elderde de baıqalady eken. Onyń aıtýynsha, qoǵam damyǵan saıyn adamdardyń ómirlik basymdyqtary ózgerip, otbasy qurýdan góri jeke damý, bilim alý, mansap qurý syndy ekonomıkalyq turaqtylyq aldyńǵy orynǵa shyqqan.
- «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ júrgizgen áleýmettanýlyq zertteý nátıjeleri de osy úrdisti rastaıdy. Respondentterdiń 80%-dan astamy otbasy qurý kezinde ekonomıkalyq jaǵdaıdy mańyzdy dep sanaıdy. Saýalnama deregine sáıkes, 30–45 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń 48,3%-da materıaldyq máseleler otbasylyq urys-keristiń de sebebi bolyp otyr. Turǵyn úı máselesi de mańyzdy ról atqarady. Zertteý nátıjesine sáıkes, 29–45 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń 38,8%-y turǵyn úıdi basty qajettilik dep sanaıdy. Sonymen qatar, reprodýktıvti jospar ózgere bastaǵan: erlerdiń 48,1%-y, áıelderdiń 54,2%-y bolashaqta bir bala týý jetkilikti ekenin jazǵan. Bul otbasylardyń bala sanyn sanaly josparlaýǵa kóshýin kórsetedi. Zertteý týý kórsetkishiniń tómendeýin tek demografııalyq qubylys emes, qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń nátıjesi ekenin aıqyndaıdy, - dedi ol.
Óńirlerdegi demografııalyq ózgerister
Demograf maman Qazaqstandaǵy demografııalyq jaǵdaıdy shartty túrde úsh modelge bólip qarastyrýǵa bolatynyn málimdedi.
- Birinshi model — ońtústik jáne batys óńirler. Bul aımaqtarda kópbalaly otbasy dástúri áli de jaqsy saqtalǵan. Máselen, 2024 jyly Qazaqstan boıynsha bir áıelge orta eseppen 2,80 bala kelse, Túrkistan oblysynda bul kórsetkish 4 baladan asyp ketken. Elimizdegi joǵary týý deńgeıin negizinen osy óńirler ustap tur. Ekinshi model — soltústik oblystar. Tarıhı jáne mádenı erekshelikterge baılanysty bul óńirlerde týý deńgeıi salystyrmaly túrde tómen. Munda otbasylar kóbine 2–3 balamen shekteledi, al kópbalaly otbasy sırek kezdesedi, – dedi Shynar Pazylbekqyzy.
Sarapshy keltirgen úshinshi model — megapolıster. Onyń aıtýynsha, iri qalalardaǵy demografııalyq úrdister ózgeshe sıpatqa ıe. Munda jastardyń bir bóligi otbasyn kesh qurady nemese múlde qurmaıdy. Sonyń saldarynan birinshi balany dúnıege ákelý deńgeıi de tómendep keledi. Bul úrdis bir jaǵynan Eýropa elderindegi demografııalyq modelge uqsaı bastaǵan.
- Qazaqstandy Eýropa, Ońtústik Koreıa nemese Japonııadaǵydaı óte tómen týý deńgeıi kútip tur dep aıtýǵa áli erte. Sebebi elimizdegi aýyldyq aımaqtar, ásirese ońtústik pen batys óńirlerdegi aýyldar, demografııalyq ósimdi saqtap otyr. Alaıda ýrbanızatsııa kúsheıip, aýyl turǵyndarynyń megapolısterge kóshýi jalǵasa berse, bolashaqta bul jaǵdaı ózgerýi múmkin. Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy týý deńgeıiniń ózgerýi — kúrdeli ári kóp faktorǵa baılanysty demografııalyq protsess. Sondyqtan bul másele tereń ári jan-jaqty ǵylymı zertteýdi talap etedi , – dedi demograf.
Jastarǵa áleýmettik turǵydan qoldaý qajet
Áleýmettanýshy keltirgen saýalnama nátıjesine sáıkes, respondentterdiń 80%-dan astamy otbasy qurý kezinde ekonomıkalyq faktordy mańyzdy dep sanaıdy. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, maman demografııalyq ahýaldy jaqsartý úshin memlekettik saıasat birneshe baǵytta damýy tıis ekenin málimdedi.
- Bul iste birinshiden, jas otbasylarǵa arnalǵan qoljetimdi turǵyn úı baǵdarlamalaryn keńeıtý mańyzdy. Jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalar, bastapqy jarnany sýbsıdııalaý, jalǵa beriletin áleýmettik turǵyn úı qoryn damytý jastardyń otbasy qurý týraly sheshimine oń áser etýi múmkin. Ekinshiden, ata-ana bolý men jumysty úılestirýge múmkindik beretin áleýmettik saıasat qajet. Bul bala kútimi boıynsha tólemderdi keńeıtý, qoljetimdi balabaqsha ınfraqurylymyn damytý, ıkemdi jumys kestelerin qatań saqtaý jáne ata-analardyń eńbek naryǵynan ýaqytsha shyqqan kezde kásibı múmkindikterin saqtaýǵa baǵyttalǵan sharalardy qamtýy tıis, - dedi Aqnur Imanqul.
Mamannyń pikirinshe, otbasy ınstıtýtyn qoldaıtyn mádenı jáne aqparattyq saıasat ta qajet. Bul – jaýapty ata-ana bolý mádenıetin qalyptastyrý, áke ınstıtýtyn nyǵaıtý jáne erli-zaıyptylardyń birlese otbasy qundylyqtaryn damytý arqyly júzege asýy tıis. Sonymen qatar bul baǵytta sheteldik tájirıbege de súıengen jón ekenin alǵa tartty.
- Halyqaralyq tájirıbeni eskerý mańyzdy. Mysaly, AQSh-ta áleýmettik saıasatta keńinen talqylanatyn “Success Sequence” (sáttilik tizbegi) kontseptsııasy bar. Bul model boıynsha aldymen bilim alý nemese kásibı daıyndyqtan ótý, keıin turaqty jumysqa ornalasý, sodan soń ǵana otbasy quryp, bala tárbıeleý usynylady. Zertteýler bul rettilik saqtalǵan jaǵdaıda kedeılik qaýpi azaıyp, otbasynyń áleýmettik turaqtylyǵy arta túsetinin kórsetedi. Qazaqstan jaǵdaıynda mundaı tásildi jastardyń ekonomıkalyq derbestigin qoldaıtyn saıasatpen ushtastyrýǵa bolady – jastarǵa bilim alý, alǵashqy jumysqa ornalasý, turǵyn úıge qol jetkizý múmkindikterin keńeıtý arqyly olardyń otbasy qurýǵa degen daıyndyq deńgeıin arttyrý mańyzdy, - deıdi ol.
Osy tusta Aqnur Beksultanqyzy týý deńgeıin turaqtandyrý tek qarjylaı tólemdermen shektelmeıtinin málimdedi. Onyń aıtýynsha, eń tıimdi jol – otbasynyń ómir sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi áleýmettik saıasat júrgizý. Bilim berý, eńbek naryǵy, turǵyn úı jáne otbasy ınstıtýtyn qoldaıtyn áleýmettik ınfraqurylymdy qatar damytý.