Elimizde ǵalymdarǵa qandaı qoldaý kórsetilip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda ǵylymı áleýetti nyǵaıtýǵa, zertteý ınfraqurylymyn damytýǵa jáne otandyq ǵylymı ázirlemelerdi ekonomıkanyń naqty sektoryna engizýge baǵyttalǵan aýqymdy ózgerister bolyp jatyr. Sońǵy jeti jylda ǵylymdy qarjylandyrý kólemi edáýir ulǵaıyp, ǵalymdardy qoldaý sharalary keńeıtildi jáne ǵylymı zertteýlerdi damytýdyń jańa ınstıtýtsıonaldyq tetikteri qalyptastyryldy.
Ǵylymdy qarjylandyrý kólemi turaqty ósýde
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) jumsalǵan ishki shyǵyndar 261,5 mlrd teńgege jetip, aldyńǵy kezeńdermen salystyrǵanda 3,2 ese artty. Granttyq qarjylandyrý kólemi 9,5 ese ulǵaıyp, 90,2 mlrd teńge boldy. Sonymen qatar qarastyrylyp otyrǵan kezeńde bıznes tarapynan ǴZTKJ-ǵa jumsalǵan shyǵyn eki ese ósti.
Jeke ınvestıtsııalardy tartýdyń mańyzdy tetikteriniń biri ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge arnalǵan 300%-ǵa deıingi salyqtyq sýperjeńildikter boldy. Atalǵan tetiktiń nátıjesinde 28,2 mlrd teńge kóleminde jeke qarajat tartyldy.
2026 jylǵy 1 qańtardan bastap jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń ǴZTKJ-ny qarjylandyrýǵa baǵyttalatyn 1% mólsherindegi mindetti aýdarymdary respýblıkalyq bıýdjette ortalyqtandyryldy. Tıisti qarajatty úılestirýdi beıindi memlekettik organdar júzege asyrady.
Ǵalymdarǵa jańa múmkindikter jasalyp, kadrlyq áleýet nyǵaıtylyp jatyr
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi málimetinshe, búginde Qazaqstannyń ǵylym salasynda 28 374 adam eńbek etedi, onyń ishinde 14 323-i – jas ǵalymdar. 2022 jylmen salystyrǵanda ǵylymı kadrlar sany 4 690 adamǵa artty. Bul rette zertteýshilerdiń 47%-y 40 jasqa deıingi jas ǵalymdar.
Ǵylymı qyzmettiń tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda áleýmettik jáne kásibı qoldaý sharalarynyń kesheni iske asyryldy. Ǵylymı uıymdar qyzmetkerleriniń laýazymdyq jalaqysy 18%-ǵa ulǵaıtylyp, 813 jas ǵalym baspanamen qamtamasyz etildi. 2025 jyldan bastap alǵash ret ǵylymı ataqtar úshin 50 aılyq eseptik kórsetkishke (AEK) deıingi mólsherde qosymsha tólemder engizildi.
Jas ǵalymdar sanatyna jatqyzylatyn azamattardyń jas shegi 44 jasqa deıin ulǵaıtylyp, jyl saıynǵy aqy tólenetin eńbek demalysynyń uzaqtyǵy kúntizbelik 56 kún bolyp belgilendi. Sonymen qatar 1 543 ǵalym halyqaralyq ǵylymı taǵylymdamadan ótti.
Ǵylymdy damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda 10 nysanaly ındıkator, 4 kútiletin nátıje jáne 60 is-shara kózdelgen. Negizgi basymdyqtar retinde ǵylymdy basqarý júıesin jetildirý, kadrlyq áleýetti nyǵaıtý, ǵylymı ınfraqurylymdy jańǵyrtý, ýnıversıtet ǵylymyn damytý jáne ǵylymı zertteýler nátıjelerin kommertsııalandyrý aıqyndaldy.
Qoldaý tetikteriniń qatarynda jas zertteýshilerge 1 000 grant bólýdi kózdeıtin «Jas ǵalym» baǵdarlamasy, 500 halyqaralyq taǵylymdama uıymdastyrý, endaýment-qorlardy damytý jáne ǵylymı zertteýlerge jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń qarajatyn tartý sharalary bar.
Jańa ınstıtýtsıonaldyq jáne quqyqtyq tetikter qalyptastyryldy
Salany reformalaýdyń mańyzdy kezeńderiniń biri «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń qabyldanýy boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janynan Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes qurylyp, Ulttyq ǵylym akademııasyna Memleket basshysynyń janyndaǵy joǵary ǵylymı uıym mártebesi berildi.
Zańnamalyq deńgeıde ǵalymnyń mártebesi bekitilip, Ǵalymdardyń quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty engizildi. Sondaı-aq ǵylymı ázirlemelerdiń tehnologııalyq jetilý dárejesin jáne olardy tájirıbede qoldanýǵa daıyndyǵyn baǵalaýǵa múmkindik beretin tehnologııalardyń daıyndyq deńgeıin baǵalaý júıesi (Technology Readiness Level, TRL) engizildi.
Qazirgi ýaqytta elimizde 3 135 ǵylymı joba júzege asyrylyp jatyr. Onyń ishinde 940 joba jas ǵalymdardyń bastamalaryna, al 259 joba ǵylymı zertteýler nátıjelerin kommertsııalandyrýǵa baǵyttalǵan.
Ǵylym naqty ekonomıkanyń ajyramas bóligine aınalyp jatyr
Júrgizilip jatqan reformalardyń mańyzdy nátıjeleriniń biri – ǵylymı zertteýlerdiń praktıkalyq tıimdiliginiń artýy. Ǵylymı jobalardy kommertsııalandyrý deńgeıi 31%-ǵa jetti.
Jobalardy iske asyrý nátıjesinde 2 500-den astam jańa jumys orny qurylyp, ǵylymı-tehnıkalyq damýǵa qosylǵan jıyntyq úles 142 mlrd teńge boldy. Naryqqa 241 ǵylymı ázirleme shyǵaryldy, 29 joba boıynsha ónim eksporty qamtamasyz etildi. Al segiz jobanyń árqaısysynda satý kólemi 1 mlrd teńgeden asty.
Otandyq ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizýdiń jarqyn mysaldarynyń biri – Qazaqstanda alǵash ret tazalyǵy 99,5% bolatyn tehnıkalyq selenniń alynýy. Qaıta óńdeý tehnologııasyn engizý nátıjesinde ónimniń qosylǵan qunyn 30%-dan 97%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik týdy.
Osylaısha, Qazaqstanda ǵylym salasy negizinen zertteý júrgizýge baǵdarlanǵan modelden ǵylymı nátıjelerdi is júzinde qoldanýǵa negizdelgen júıege birtindep kóship jatyr. Ǵylymı ázirlemeler tehnologııalyq damýdyń, jańa óndirister qurýdyń, ınvestıtsııa tartýdyń jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdy negizine aınaldy.
Qazaqstan men Qytaı birlesken ǵylymı-zertteý mekemesin qurýdy talqylaǵanyn jazǵan edik.