Elimizde et baǵasyn kim qalyptastyrady
ASTANA. KAZINFORM — Et — qazaq dastarqanynan úzilmeıtin negizgi taǵamnyń biri. Alaıda keıingi jyldary onyń qymbattaýy kópshilikti alańdatyp otyr.
Mal satylatyn maýsymda et nege arzandaı qoımaıdy? Fermerdiń tabysy qansha? Al tutynýshy tóleıtin aqshanyń qansha bóligi tasymal men saýda shyǵynyna ketedi? Osy jáne ózge de suraqtarǵa «Qazaqstannyń et odaǵy» bas dırektory Maqsut Baqtybaev BIZDIÑ ORTA podkastynda jaýap berdi.
Maman et baǵasyn eki nárse aıqyndaıtynyn aıtady. Onyń biri — ónimniń ózindik quny, ekinshisi naryqtaǵy suranys pen usynys. Qazir baǵanyń ósýine osy ekinshi faktor kóbirek áser etip otyr. Óıtkeni Qazaqstanda óndiriletin et ishki suranysty tolyq óteýge de, kórshi elderge jetkizýge de jetkiliksiz.
— Elimizde et óndirisi eki ese artsa, baǵa da arzandar edi, — deıdi Maqsut Baqtybaev.
Mal kóbeıgen maýsymda et nege arzandamaıdy?
Tamyz ben qarasha aralyǵynda sharýalar maldy kóbirek satýǵa tyrysady. Bul ýaqytta jemshóp qamdap, qystan shyǵatyn maldyń esebin jasaıdy. Naryqqa et kóp túsken saıyn kóterme baǵasy da tómendeıdi.
Biraq sharýa etti arzanǵa satqanymen, onyń baǵasy dúkende sol kúıi saqtalmaıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, saýdagerler bir kótergen baǵany qaıta túsirýge asyqpaıdy. Tutynýshy da qymbatshylyqqa birtindep úırenedi. Sondyqtan kóterme saýdada et arzandaǵanymen, bul ózgeris dúken sórelerindegi baǵaǵa áser etpeıdi.
Máselen, 2022–2023 jyldary ettiń kóterme baǵasy shamamen 1 200 teńgege deıin túsken. Al bólshek saýdada 2800–3 000 teńgeden satylǵan.
Maqsut Baqtybaevtyń aıtýynsha, Astanada sıyr etiniń bólshek baǵasy 4 000 teńge bolǵan kezde fermerler maldy 3 500–3 600 teńgeden satqan. Keı óńirlerde satyp alý baǵasy 3 200 teńge de bolǵan. Osylaısha, ettiń bastapqy jáne dúkendegi baǵasy arasynda shamamen 800 teńge aıyrma bar. Bul tasymal shyǵyny men saýda ústemesiniń úlesi.
Al iri sýpermarketterde bul shyǵyn men ústeme baǵanyń úlesi 25 paıyzǵa deıin jetýi múmkin.
Deldaldar et baǵasyn qanshalyqty kóterdi?
Et baǵasynyń ósýine ony satý barysyndaǵy deldaldar da áser etedi. Fermerlerdiń kóbi malyn bazarǵa nemese dúkenge ózi aparyp satpaıdy. Aldymen maldy alypsatarlar satyp alady. Keıin etti kóterme saýdagerlerge ótkizedi. Olar óz kezeginde ónimdi bazarlar men dúkenderge jetkizedi. Osy aralyqtaǵy ár saýdager óz shyǵyny men paıdasyn qosady.
Sarapshynyń baǵalaýynsha, et saýdasynyń 50–80 paıyzy bazarlar men jármeńkelerge tıesili. Іri saýda jelileriniń úlesi — 20–25 paıyz, al shaǵyn dúkenderde 10–15 paıyz shamasynda.
Degenmen deldaldardy saýda tizbeginen túgel alyp tastaý múmkin emes. Óıtkeni olardyń árqaısysy ónimdi jetkizý men satýǵa qatysty belgili bir qyzmet atqarady. Onyń ornyna básekeni kúsheıtip, fermerge ónimin tikeleı ótkizýge jol ashý kerek.
Sarapshy et baǵasyn tómendetý úshin fermerlerdiń ónimin tikeleı satýǵa múmkindik jasaý qajet dep sanaıdy. Ol úshin onlaın saýdany damytyp, iri qalalarda fermerlik bazarlar ashýdy usynady. Sondaı-aq sharýalarǵa saýda oryndaryn jeńildikpen berip, deldaldar qosatyn ústeme baǵany 10–15 paıyzdan asyrmaý kerek ekenin aıtady.
Mal basy nege azaıdy?
Et baǵasynyń ósýine áser etken taǵy bir faktor — mal basynyń azaıýy. Maqsut Baqtybaevtyń aıtýynsha, 2012–2018 jyldary Qazaqstanda mal sharýashylyǵy qarqyndy damydy. Et óndirisi ishki tutyný kóleminen 20–25 paıyzǵa artyp, ónimniń bir bóligi Ózbekstan men Qytaıǵa eksporttaldy.
Alaıda eksportqa shekteý qoıylǵan soń, sharýalar ónimin ótkizý kezinde qıyndyqqa tap boldy. 2019–2024 jyldary olar qoldaǵy malyn satýǵa májbúr bolǵan. Maldy arzanǵa ótkizgen keıbir sharýalar tabyndaǵy mal sanyn qysqartsa, endi bir bóligi kásibin toqtatqan.
Sarapshynyń esebinshe, osy kezeńde eldegi mal basy 2–2,5 mıllıonǵa azaıǵan. Sonyń saldarynan naryqtaǵy et usynysy tómendep, satyp alý baǵasy óse bastaǵan.
Qazir et tapshylyǵy shamamen 7 paıyzdy quraıdy. Onyń bir bóligi ımport esebinen óteledi. Máselen, iri kásiporyndar men óndiris oryndaryna et jetkizetin kompanııalar ónimdi Belarýsten satyp alady. Alaıda ımporttalǵan ettiń basym bóligi dúken sórelerine túspeıdi. Demek, ony satyp alýǵa jumsalǵan qarjy otandyq sharýalardyń tabysyna qosylmaıdy.
Sarapshy eksportty et baǵasynyń qymbattaýyna tikeleı sebep dep sanamaıdy. Kerisinshe, syrtqy naryqqa shyǵý múmkindigi sharýalardy mal basyn kóbeıtýge yntalandyrady. Ol úshin aldymen ishki suranysty tolyq qamtamasyz etetin et qory bolýy kerek.
Et baǵasyn qalaı turaqtandyrýǵa bolady?
Maqsut Baqtybaevtyń pikirinshe, baǵany ákimshilik jolmen shekteý máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Saýdager úshin et satý tıimsiz bolsa, ol ónimin naryqqa shyǵarmaýy múmkin. Munyń sońy usynystyń azaıýyna jáne baǵanyń odan ári ósýine ákeledi.
Sondyqtan sarapshy eń aldymen mal sharýashylyǵyn qoldap, mal basyn kóbeıtý qajet dep sanaıdy. Buǵan qosa, fermerlerge ónimin tıimdi satatyn jańa joldar ashý kerek.
Al et satyp alýǵa shamasy jetpeıtin áleýmettik osal toptarǵa ataýly kómek kórsetken jón. Óıtkeni qymbatshylyq keıbir otbasylardy et tutynýdy azaıtýǵa májbúrlep otyr.
Túıindeı aıtqanda, et baǵasynyń qoljetimdi bolýy bir ǵana fermerge nemese saýdagerge baılanysty emes. Mal ósirýden bastap, ony bordaqylaý, soıý, óńdeý, tasymaldaý jáne satýǵa deıingi barlyq kezeń ózara úılesýi kerek. Sonda sharýanyń eńbegi aqtalyp, tutynýshy da etti qoljetimdi baǵamen satyp ala alady.
Aıta keteıik, aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda alty et klasteri qurylady.
