Elimizde eriktiler qozǵalysy qalaı damyp keledi
ASTANA. KAZINFORM — Sarapshy Elena Amreeva Kazinform tilshisine bergen suhbatynda elimizdegi eriktiler qozǵalysynyń ótkeni, búgini men bolashaǵy týraly jan-jaqty áńgimelep berdi.
– Elena hanym, áńgimemizdi qazaq qoǵamyndaǵy eriktiler qozǵalysynyń qalyptasý kezeńinen bastasaq. Jalpy bul dástúr bizge tańsyq emes qoı?
– Kóshpeli tirshilik – tabıǵattyń tosyn minezine táýeldi, aýyr da syndarly ómir salty boldy. Osyndaı jaǵdaıda ǵumyr keshken qazaq halqy ǵasyrlar boıy tózimdilikke, sabyrǵa jáne birlikke negizdelgen minez qalyptastyrdy. Dala ómiriniń almaǵaıyp kezeńderi adamdardy bir-birine súıeý bolýǵa, qaýym bolyp áreket etýge úıretti. Sol qajettilikten ózara járdemge negizdelgen «asar» dástúri qalyptasty.
Asar – el ishindegi aýyzbirshiliktiń, janashyrlyq pen jaýapkershiliktiń aıqyn kórinisi. Tabıǵat apatynan úıi qıraǵan, malynan aıyrylǵan nemese tirshiligin qaıta túzeýge muqtaj janǵa aýyl bolyp qol ushyn berý asardyń basty máni edi.
Jer jyrtý, shańyraq kóterý, sharýashylyqty qaıta jolǵa qoıý sekildi aýyr jumystarda jurt jumylyp, qıyndyqty birge eńserdi. Bul úrdis tek aýyr shaqtarda ǵana emes, qýanyshqa toly sátterde de jalǵasty.
Jańa shańyraq kótergen jas otbasylarǵa el bolyp kómek kórsetý, baspana turǵyzyp, jeke ómirge aıaq basýyna jaǵdaı jasaý – asardyń eldik pen adamgershilikke negizdelgen taǵylymyn aıqyndaıtyn kórinisterdiń biri. Búgingi tańda Qazaqstanda keń qanat jaıǵan erikti túrde qyzmet etý bastamasy osy kóne dástúrdiń jalǵasy ispetti. Olar qoǵamdaǵy ózekti máselelerge beıjaı qaramaı, jurtqa janashyr bolýǵa, ortaq iske úles qosýǵa úndeıdi.
Ózara qoldaý men qamqorlyqty basty qundylyq sanaǵan bul úrdister el ishindegi birlikti bekemdep, ortaq jaýapkershilik sezimin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
– Árıne, qınalǵanǵa dem berý – qazaqtyń qanyna sińgen qasıet. Biraq ýaqyt óte kele zaman men qoǵam ózgerdi. Al Keńes Odaǵy zamanynda bul qyzmet qandaı formada jalǵasty?
– Qazaqstan keńestik kezeńde ómir súrgen tusta qoǵamdaǵy ózara járdemdesý isi negizinen mektep oqýshylarynyń qatysýymen júzege asty. Sol kezeńde keń taraǵan qozǵalystardyń biri – balalar men jasóspirimderdi úlkenge qamqor bolýǵa baýlyǵan ıgi bastamalar edi. Olardyń basty maqsaty – jalǵyz turatyn qarttardyń turmys-tirshiligine qolǵabys jasaý, úı sharýasyna kómektesý, kúndelikti qajetine jarasý bolatyn.
Sonymen qatar joǵary oqý oryndarynda bilim alyp júrgen jastar da el ıgiligi jolynda eńbek etti. Olar aýyl sharýashylyǵy jumystaryna aralasyp, qurylys salasynda jumys istep, eldiń damýyna óz úlesin qosty. Bul ister úshin aqy almaı, ortaq múdde jolyndaǵy eńbek retinde qabyldady. Atalǵan jumystar syrttaı erikti kóringenimen, is júzinde sol kezeńdegi tárbıe júıesi men memlekettik ustanymdardyń bir bóligi boldy.
Degenmen qazaq qoǵamyna tán ózara kómekke beıimdilik, jaqynyńa janashyr bolý sekildi qasıetterdiń arqasynda mundaı bastamalar halyq arasynda jat qabyldanǵan joq. Kerisinshe, kópshilik ony tabıǵı, qajet ári durys is retinde kórip, qarsylaspaı atsalysty.
– Birlik – dana halqymyzdyń basty urany ekeni belgili. Qazirgi jas urpaq ta jumyla atsalysyp, qoǵamǵa paıda ákelýdi mektep qabyrǵasynan bastap sanasyna sińirip keledi. Osy tusta eriktilerdiń táýelsiz Qazaqstandaǵy orny týraly ne aıtasyz?
– Qazaqstandaǵy eriktiler qozǵalysy – únemi damyp, aýqymy keńeıip kele jatqan mańyzdy qoǵamdyq sala. Ol el ishindegi áleýmettik máselelerdi sheshýge eleýli úles qosyp qana qoımaı, halyqaralyq deńgeıdegi iri is-sharalardyń joǵary dárejede ótýine de yqpal etip keledi.
Eriktilerdiń belsendi qatysýynyń arqasynda Qazaqstanda birqatar bedeldi halyqaralyq jıyndar men aýqymdy sharalar sátti uıymdastyryldy. Atap aıtqanda, 2010 jyly ótken Eýropa qaýipsizdigi men yntymaqtastyǵyna arnalǵan joǵary deńgeıdegi basqosý kezinde alty júzge jýyq erikti eńbek etti.
2011 jylǵy qysqy Azııa oıyndaryna úsh myńǵa jýyq jas atsalyssa, 2017 jylǵy qysqy stýdenttik sport jarystarynda da shamamen úsh myń erikti qyzmet kórsetti. Sol jyly ótken halyqaralyq kórme barysynda tórt jarym myńnan astam erikti jumyldyryldy.
Budan bólek, álemdik jáne dástúrli din ókilderiniń basqosýy, 2022 jyly elordada Rım Papasynyń qatysýymen ótken dinı jıyn, Azııa qurlyǵyndaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalaryna arnalǵan sammıt, halyqaralyq medıa aptalyǵy, sondaı-aq 2024 jyly Astanada ótken Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary da eriktilerdiń keń qoldaýymen uıymdastyryldy. Bul sharalardyń árqaısysynda júzdegen, tipti myńdaǵan erikti qoǵam ıgiligi jolynda eńbek etti.
– Al sońǵy jyldardaǵy halyqaralyq bastamalar men Qazaqstandaǵy júıeli jumys eriktiler qozǵalysyna qandaı jańa serpin berdi dep oılaısyz?
– Memleket basshysynyń jarlyǵymen 2020 jyl Qazaqstanda Eriktiler jyly bolyp jarııalandy. Bul sheshim eldegi eriktiler qozǵalysynyń damýyna tyń serpin berdi. Osy jyl aıasynda halyq arasynda eriktilik mádenıetin nasıhattaýǵa, jańa qatysýshylardy tartýǵa baǵyttalǵan kóptegen is-sharalar ótkizildi.
2022 jáne 2023 jyldary Qazaqstan álemniń túkpir-túkpirinen kelgen eriktiler toǵysqan ortalyqqa aınaldy. Ortalyq Azııaǵa jáne halyqaralyq deńgeıge arnalǵan eriktiler forýmdary ótip, olarǵa otyz tórt shet memleketten kelgen myńnan astam erikti qatysty.
2024 jyl Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy aýmaǵynda Eriktiler qozǵalysy jyly bolyp belgilendi. Bul eriktilerdiń óńir elderi úshin mańyzyn taǵy bir márte aıqyndady. Qazaqstan osy bastamaǵa belsendi túrde atsalysyp, jyldyń alǵashqy jartysynda elýge jýyq is-shara ótkizdi. Qazaqstannyń júıeli jumysynyń nátıjesinde 2023 jyldyń 18 jeltoqsanynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Memleket basshysynyń bastamasyn qoldap, 2026 jyldy ornyqty damý jolyndaǵy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalady. Osylaısha, 2026 jyl álem jurtshylyǵy úshin ornyqty damý jolyndaǵy erikti eńbektiń mańyzyn aıqyndaıtyn Halyqaralyq jyl bolmaq.
– Erikti bolý jas talǵamaıdy. Osy turǵyda, qazirgi Qazaqstandaǵy eriktilerdiń ártúrli býyn ókilderi arasyndaǵy róli qandaı?
– Búgingi tańda resmı derekterge súıensek, elimizde shamamen úsh júz myńǵa jýyq erikti bar. Bul – memleketke belgili, qyzmeti tirkelgen eriktiler sany. Alaıda qoǵamǵa janashyrlyqpen qol ushyn sozyp júrgen barlyq azamattyń naqty sany budan da kóp. Óıtkeni kóptegen adamdar kómegin jarııa etpeı, ataq kútpeı, isin únsiz atqaryp keledi.
Erikti qyzmet týraly zańǵa sáıkes, on tórt jasqa tolǵan azamattar óz qalaýymen qoǵamdyq iske aralasa alady. Soǵan qaramastan, elimizde mektep qabyrǵasynan bastaý alǵan, júıeli túrde uıymdastyrylǵan eriktilik úlgileri de bar. Mundaı bastamalarǵa jasóspirimdermen qatar, jasy kishi balalardyń da qatysyp júrgeni baıqalady.
Sonymen birge sońǵy jyldary aǵa býyn ókilderiniń belsendiligi artyp, zeınet jasyndaǵy azamattar tartylǵan «kúmis jastaǵy eriktiler» qozǵalysy keń óris alyp jatyr. Olardyń qatarynda seksen jasqa kelgen jandar da bar.
Taǵy bir mańyzdy jaıt – eriktilerdiń basym bóligi jastar bolǵanymen, eń nátıjeli ári turaqty jobalar kóbine otyz bes jastan asqan azamattardyń bastamasymen júzege asady. Bul erikti eńbekte ómirlik tájirıbe men jaýapkershiliktiń sheshýshi ról atqaratynyn ańǵartady. Sondyqtan eriktilik – tek jastarǵa tán is emes, bul – ár adamǵa ortaq azamattyq ustanym.
– Qazaqstanda eriktilerge memleket tarapynan ártúrli qoldaý jasalatyny belgili. Osy júıeli qoldaýdyń eriktilik qyzmetine qandaı áseri bar dep oılaısyz?
– Qazaqstanda eriktilerge memleket tarapynan júıeli túrde alty baǵytta qoldaý kórsetiledi.
Birinshiden, uıymdastyrýshylyq qoldaý bar: ár qalanyń ózinde eriktilerdiń jumysyn úılestiretin aımaqtyq ortalyqtar jumys isteıdi, bul «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet etedi.
Ekinshiden, aqparattyq qoldaý: eriktilikke qatysty jańalyqtar men oqıǵalar týraly aqparat taratý úshin arnaıy platformalar men keńes berý jelileri iske qosylǵan.
Úshinshiden, qarjylaı qoldaý: áleýmettik mańyzdy jobalar men óńirlik bastamalardy júzege asyrýǵa granttar beriledi.
Tórtinshiden, materıaldyq-tehnıkalyq qoldaý: eriktilerge qajetti qural-jabdyqtar men resýrstar usynylady.
Besinshiden, bilim berý qoldaýy: eriktilerdi oqytý, olardyń tájirıbesin arttyrý, arnaıy ádistemelik materıaldarmen qamtamasyz etý júzege asady.
Altynshy baǵyt – yntalandyrý jáne marapattaý: «Jaqsy ister marafony», «Jyldyń eriktisi» halyqaralyq syılyǵy jáne óńirlik marapattar arqyly eriktilerdiń eńbegi baǵalanady.
– Eriktilerdiń qyzmeti tek bir baǵytpen shektelmeı, qoǵamnyń ár salasyna áser etedi. Al elimizdegi negizgi eriktilik baǵyttary men olardyń qoǵamǵa tıgizetin paıdasy týraly aıtyp bere alasyz ba?
– Eriktilerdiń eń basty mıssııasy – qoǵamǵa belsendilik pen jaýapkershilik úlgisin kórsetý: kútip otyryp, memleketke shaǵymdaný emes, óz úlesin qosý arqyly áleýmettik máselelerdi sheshýge qatysý. Tájirıbe kórsetkendeı, kishkentaı qadamdar da eleýli ózgeristerge ákelýi múmkin.
Qazaqstanda eriktilik negizgi 14 baǵyt boıynsha júzege asyrylady:
- Medıtsınalyq eriktilik jáne donorlyq – aýrýlarǵa kómek, úılerde kútim, qan tapsyrý.
- Qoǵamdyq belsendilik pen azamattyq qoǵamdy damytý.
- Bilim berý eriktiligi – bilim berý, daǵdylardy úıretý, tegin sabaqtar, daıyndyq kýrstary.
- Ekologııalyq eriktilik – tabıǵatty qorǵaý, tazalyq, aǵash otyrǵyzý, qoqysty suryptaý, ekologııalyq mádenıet qalyptastyrý.
- Janýarlarǵa kómek – úısiz, jabaıy jáne úı janýarlaryna qamqorlyq, panalarda jumys.
- Etnomádenı eriktilik – tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi saqtaý, arheologııalyq, etnomádenı is-sharalarǵa atsalysý.
- Qoǵamdyq keńistikterdi damytý – senbilikter, saıabaqtardy, alleıalardy tazalaý, abattandyrý.
- Óner salasyndaǵy eriktilik – kórmeler, klassıkalyq kontsertterdi qoldaý, ónerge qyzyǵýshylyqty arttyrý.
- Іzdeý-qutqarý qyzmeti – joǵalǵan adamdardy izdestirý.
- Tótenshe jaǵdaılardaǵy eriktilik – apattar men tótenshe jaǵdaılardy azaıtý, saldaryn joıý.
- Sport pen salaýatty ómir salty – sportty nasıhattaý, densaýlyqqa paıdaly is-sharalarǵa qatysý.
- Medıa-eriktilik – áleýmettik mańyzdy taqyryptardy jarııalaý, eriktilikti nasıhattaý.
- Іs-sharalardaǵy eriktilik – áleýmettik mańyzdy sharalarda kómek kórsetý.
- Áleýmettik eriktilik – áleýmettik osal toptarǵa kómek qolyn sozý.
Ár baǵyt boıynsha jumystar turaqty júrgiziledi. Qazaqstannyń ereksheligi – ár óńirdiń óz qajettiligine saı baǵyt basym bolady. Eń tanymal baǵyttar: áleýmettik, ekologııa, bilim, medıtsına jáne izdeý-qutqarý qyzmeti.
– Al Qazaqstandaǵy eriktiler qaýymdastyǵynyń damýy men halyqaralyq baǵyttaǵy róli týraly ne aıtar edińiz?
– Búgingi tańda eriktilik salasynda úsh negizgi tendentsııa aıqyn kórinedi:
1. Eriktiler qaýymdastyǵy ishinde
Júıelilik pen sanaly kózqaras kúsheıdi. Qysqa merzimdi bir rettik aktsııalardan turaqty, uzaq merzimdi jobalarǵa kóshý baıqalady. Jobalardy basqarý men tıimdilikti arttyrýda kásibı daǵdylar damyp keledi.
2. Memleket pen eriktiler qaýymdastyǵy arasyndaǵy ózara is-qımyl
Qazirgi kezde eriktiler men memlekettik organdar teń seriktestik negizinde birge jumys isteýge barlyq múmkindikterge ıe. Ásirese, salalyq eriktilik aıasynda bul jańa, gorızontaldy yntymaqtastyq túri qarqyndy damyp keledi. Ár óńirde bir baǵyt boıynsha uzaq ýaqyt tájirıbeli, ishki jaǵdaıdy tereń túsinetin jáne turaqty yntasy bar eriktiler bar. Eger memlekettik uıymdar bul bastamalarǵa belsendi qatysyp, birge jobalar jasasa, uzaq merzimdi, turaqty ózgeristerge qol jetkizýge bolady.
3. Halyqaralyq deńgeıde
Qazirgi álem turaqty damý maqsattaryna úles qosady. Qazaqstan men eldegi eriktiler qaýymdastyǵy da osy baǵytty júzege asyryp jatyr. Kóptegen eriktilik bastamalary osy maqsattarǵa baǵyttalyp, olardyń úlesi esepke alyna otyryp josparlanǵan.
Aıta keteıik, bıylǵy Jańa jyldyq quttyqtaýynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń usynysymen Birikken Ulttar Uıymy 2026 jyldy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalaǵanyn atap ótti.
Sondaı-aq búginde Astanada 50-ge jýyq volonterlik uıym turaqty negizde jumys isteıdi.