Elimizde balyq sharýashylyǵyn damytý úshin ne isteý kerek

Jańa jol izdep, akvamádenıetti damytý mańyzdy

Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy Serik Egizbaevtyń málim etkenindeı, Batys Qazaqstan oblysynda balyq sharýashylyǵyn zamanaýı deńgeıge kóterý – keshendi reformany qajet etetin másele. Atalǵan óńirde balyq sharýashylyǵyn damytý týraly aıtqanda, tek bir salany emes, tutas ekojúıeni sóz etý kerek. Bul – tabıǵat, ekonomıka jáne tehnologııa toǵysatyn erekshe baǵyt.

Serik Rahmetollaulynyń sózine qaraǵanda, Batys Qazaqstan úshin bul baǵyt óte mańyzdy. Óńirdiń basty sý arterııasy – Jaıyq ózeni ejelden balyqqa baı bolǵanymen, búgingi kúni onyń áleýetin tolyq paıdalanyp otyrmyz deý qıyn. Tabıǵı resýrstarǵa túsetin qysym, klımattyń ózgerýi jáne baqylaýsyz aýlaý salanyń damýyn tejeıtin faktorlarǵa aınaldy. Sondyqtan dástúrli tásilderden bas tartyp, jańa jol izdeý – ýaqyt talaby.

– Eń aldymen balyq sharýashylyǵyn zamanaýı deńgeıge kóterýdiń kilti – akvamádenıetti damytý. Bul degenimiz – balyqty tabıǵı ortada ǵana emes, arnaıy jasalǵan sý aıdyndarynda ósirý. Bul tásil, bir qaraǵanda, kúrdeli kóringenimen, shyn máninde óte tıimdi. Arnaıy toǵandar, jabyq sý aınalymy júıeleri, temperatýra men ottegini baqylaý – munyń bári ónimdi birneshe ese arttyrýǵa múmkindik beredi. Eń bastysy, jyl mezgiline táýeldi bolmaı, turaqty óndiris jolǵa qoıylady. Mundaı jaǵdaıda bekire, forel jáne basqa baǵaly balyq túrlerin ósirý áldeqaıda qoljetimdi bolady, - deıdi ol.

Alaıda tehnologııanyń ózi jetkiliksiz. Ony iske asyratyn ınfraqurylym qajet. Batys Qazaqstanda bul baǵyt áli de álsiz. Shabaq ósiretin ortalyqtar, sapaly jem óndirisi, sý sapasyn baqylaý zerthanalary – osylarsyz zamanaýı sharýashylyq qurý múmkin emes. Kóp jaǵdaıda fermerler daıyn júıege emes, tek óz kúshine súıenip jumys isteıdi. Al damyǵan elderde bul sala tutas ındýstrııa retinde qalyptasqan: bir jerde balyq ósiriledi, ekinshisinde jem óndiriledi, úshinshisinde óńdeledi.

Máseleniń taǵy bir mańyzdy qyry – memlekettik qoldaý. QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Qazaqstanda balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Maqsat – 2030 jylǵa qaraı balyq óndirisin 270 myń tonnaǵa jetkizý, al ishki tutynýdy jylyna 134 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý, sondaı-aq ımport kólemin 45 myń tonnadan 25 myń tonnaǵa deıin tómendetý.

Qazaqstanda balyq sharýashylyǵyna arnalǵan sýbsıdııalar bar. 2026 jyly balyq sharýashylyǵyn qoldaý úshin 5 mlrd teńge sýbsıdııa bólinedi. Sondaı-aq bıyldan bastap sý berý qyzmetteriniń qunyn sýbsıdııalaý tetigi iske qosyldy. Bul shyǵyndardyń 60–85 paıyzyna deıin óteýge múmkindik beredi. Májilis depýtatynyń pikirinshe, degenmen, qoldaý naqty tehnologııa engizetin, ónim kólemin arttyratyn sharýashylyqtarǵa baǵyttalsa, nátıje aıqyn bolar edi. Sonymen qatar bul salaǵa ınvestor tartý úshin salyqtyq jeńildikter men uzaq merzimdi nesıeler qajet.

Balyq sharýashylyǵy tek óndiris emes, ol – ǵylymǵa súıenetin sala. Sý temperatýrasynyń ózgerýi, balyq aýrýlary, jemniń quramy – bári ǵylymı negizde zerttelýi tıis. Ókinishke qaraı bul baǵytta belgili bir olqylyqtar bar. Jergilikti mamandardy daıarlaý, ýnıversıtetter men ǵylymı ortalyqtardy tartý, halyqaralyq tájirıbeni engizý – bul uzaq merzimdi, biraq asa mańyzdy qadamdar.

Taǵy bir jıi eskerilmeıtin baǵyt – balyqty óńdeý. Kóp jaǵdaıda ony shıkizat retinde satýmen shekteledi. Al shyn máninde negizgi tabys dál osy óńdeý kezeńinde qalyptasady. Ystalǵan, muzdatylǵan, daıyn ónimderdiń naryqta quny áldeqaıda joǵary. Eger BQO-da osyndaı kásiporyndar ashylsa, tek aýyl sharýashylyǵy ǵana emes, óńdeý ónerkásibiniń damýyna sony serpin berer edi.

– Árıne, munyń bári tabıǵatty qorǵaýmen qatar júrýi tıis. Jaıyq ózeni – jaı ǵana resýrs emes, ol – jandy júıe. Eger biz tek paıda tabýdy kózdep, balyq qoryn qalpyna keltirýdi umytsaq, erteń bul baılyqtan aıyrylyp qalýymyz múmkin. Sondyqtan shabaq jiberý, aýlaýdy retteý, sý sapasyn saqtaý – kez kelgen strategııanyń negizi bolýy kerek. Qoryta aıtqanda, BQO balyq sharýashylyǵyn damytý úshin bir ǵana sheshim jetkiliksiz. Bul – tehnologııa, ınvestıtsııa, ǵylym jáne ekologııa úılesken kezde ǵana nátıje beretin sala. Eger osy baǵyttar bir arnaǵa toǵyssa, óńir tek óz qajettiligin qamtamasyz etip qana qoımaı, eksportqa baǵyttalǵan iri ortalyqqa aınalady. Al bul óz kezeginde jańa jumys oryndary, ekonomıkalyq ósim jáne óńirdiń turaqty damýyna jol ashady, - deıdi depýtat. 

Salanyń damýy joǵary tehnologııalarmen baılanysty

Serik Egizbaev el aýmaǵynda dástúrli aýlaý tásilinen zamanaýı, tehnologııaǵa negizdelgen akvamádenıetke kóshý – ýaqyt talaby dep esepteıdi. Búginde álemde balyq sharýashylyǵy tek tabıǵı sý qoımalarynan balyq aýlaýmen shektelmeıdi. Ol – joǵary tehnologııalarmen tyǵyz baılanysty, dál esep pen avtomattandyrýǵa negizdelgen salaǵa aınalyp keledi. Qazaqstan úshin de osy baǵyttaǵy ózgerister asa mańyzdy.Eń aldymen, óndiristik balyq ósirýde jabyq sý aınalymy júıeleri, ıaǵnı RAS-tehnologııasy erekshe ról atqarady. Bul júıede sý qaıta-qaıta tazartylyp, qaıta paıdalanylady. Sonyń arqasynda sý únemdeledi, qorshaǵan ortaǵa túsetin salmaq azaıady jáne balyq ósirý protsesi tolyq baqylaýǵa alynady.

Qazaqstannyń klımattyq jaǵdaıyn eskersek, qysy sýyq, jazy ystyq aımaqtarda dál osyndaı júıeler turaqty óndiris júrgizýge múmkindik beredi. Oǵan qosa «Aqyldy ferma» uǵymy balyq sharýashylyǵyna batyl engizilip keledi. Túrli sensorlar sýdyń temperatýrasyn, ottegi mólsherin, qyshqyldyǵyn úzdiksiz baqylap, barlyq derekti fermerge nemese basqarý júıesine jetkizip otyrady. Eger qandaı da bir kórsetkish qalyptan aýytqysa, júıe avtomatty túrde áreket etedi. Bul tek ónimdilikti arttyryp qana qoımaı, táýekelderdi aıtarlyqtaı azaıtady.

Jasandy ıntellekt pen úlken derekterdi paıdalaný – taǵy bir mańyzdy qadam. Buryn balyqqa qansha azyq berý kerek ekenin tájirıbege súıenip anyqtasa, búginde arnaıy algorıtmder balyqtyń ósý qarqynyn, minez-qulqyn taldap, naqty usynys beredi. Nátıjesinde azyq shyǵyny azaıady, al ónim sapasy artady. Bul – óndiristiń tıimdiligin birneshe ese kóteretin múmkindik. 

Avtomattandyrylǵan azyqtandyrý júıeleri úlken ózgeris ákelip jatyr. Kameralar men datchıkter balyqtyń belsendiligin baqylap, tek qajetti mólsherde ǵana jem beredi. Artyq azyq sý sapasyn buzbaıdy, demek, ekojúıe turaqty saqtalady. Mundaı uqypty tásil, ásirese, ónerkásiptik kólemde óte mańyzdy.

Bolashaqtyń taǵy bir baǵyty – kópdeńgeıli akvamádenıet. Bul júıede balyqpen birge baldyrlar nemese mollıýskalar ósiriledi. Balyq qaldyqtary basqa organızmderge qorek bolady, sóıtip tabıǵı tepe-teńdik saqtalady. Mundaı tásil ekologııalyq turǵydan da, ekonomıkalyq jaǵynan da tıimdi.

Sondaı-aq bıotehnologııa salasynyń damýy nazardan tys qalmaýy kerek. Ǵalymdar aýrýǵa tózimdi, tez ósetin balyq túrlerin shyǵarýda. Bul antıbıotıkterdi az qoldanýǵa, óndiris qaýipsizdigin arttyrýǵa jáne ónim sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan úshin osy tehnologııalardyń ishinde eń mańyzdysy – sý únemdeý men klımatqa beıimdelý. Sondyqtan jabyq júıeler, avtomattandyrý jáne derekterge negizdelgen basqarý sheshimderi birinshi kezekte engizilýi tıis. Bul tek ishki naryqty qamtamasyz etip qana qoımaı, eksporttyq áleýetti arttyrady.

Óndiristik balyq sharýashylyǵyna kóshý – jaı ǵana salany damytý emes, bul – tutas tehnologııalyq transformatsııa. Eger Qazaqstan zamanaýı ádisterdi batyl engizse, balyq sharýashylyǵy agroónerkásip kesheniniń eń tabysty ári turaqty baǵyttarynyń birine aınalýy ábden múmkin.

Sý resýrstaryn qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolady?

Depýtattyń paıymdaýynsha, balyq sharýashylyǵy – azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne ekonomıkany damytýdaǵy mańyzdy salalardyń biri. Áıtse de bul salanyń tabysty bolýy tikeleı sý resýrstaryn durys ári tıimdi paıdalanýǵa baılanysty. Sý – tek tirshilik ortasy ǵana emes, sonymen qatar balyqtyń ósýi, kóbeıýi jáne densaýlyǵy úshin negizgi faktor. Sondyqtan sý resýrstaryn utymdy basqarý balyq sharýashylyǵynyń turaqty damýyna negiz bolady. Bul baǵytta birneshe mańyzdy faktordy atap ótýge bolady.

Birinshiden, sý sapasyn basqarý. Sý quramyndaǵy otteginiń jetkilikti bolýy, temperatýranyń turaqtylyǵy, rN deńgeıiniń qalypty bolýy balyq tirshiligine tikeleı áser etedi. Lastanǵan nemese sapasyz sý balyq aýrýynyń kóbeıýine jáne ónimdiliktiń tómendeýine ákeledi. Sol sebepti sý sapasyn únemi baqylap, súzgileý, aeratsııa jáne bıologııalyq tazartý ádisterin qoldaný mańyzdy.

Ekinshiden, sý únemdeý tehnologııalaryn esten shyǵarmaý kerek. Tuıyq sý aınalymy júıesinde (RAS – Recirculating Aquaculture Systems) sý qaıta óńdelip, birneshe ret paıdalanylady. Nátıjesinde sý shyǵyny aıtarlyqtaı azaıady jáne qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme tómendeıdi.

Úshinshiden, balyq sharýashylyǵynda tabıǵı ekojúıeni saqtaýdyń máni zor. Sý qoımalaryna artyq jem qaldyqtarynyń túsýi nemese hımııalyq zattardyń qoldanylýy sý sapasyn nasharlatady. Sondyqtan ekologııalyq taza jem qoldaný, qaldyqtardy durys basqarý jáne bıologııalyq ádisterdi paıdalaný arqyly tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý qajet.

Tórtinshiden, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin aldyn ala josparlaý, ıaǵnı sý kózderin durys tańdaý, maýsymdyq ózgeristerdi eskerý, sý kólemin esepteý kerek. Memlekettik deńgeıde sý resýrstaryn retteý, zańnamalyq baqylaý, ǵylymı zertteýler júrgizý esten shyqpaǵany abzal. Balyq sharýashylyǵynda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný – bul keshendi tásildi talap etetin protsess. Sý sapasyn baqylaý, zamanaýı tehnologııalardy engizý, ekologııalyq talaptardy saqtaý jáne durys basqarý júıesin qurý arqyly ǵana bul sala turaqty damýǵa qol jetkize alady.

Balyq qory qaıtkende molaıady?

Májilismen balyq qoryn qorǵaý jáne kóbeıtýdegi mańyzdy qadamdarǵa toqtaldy. Eń aldymen zańdardy saqtaýdy (belgilengen kezeńde balyq aýlaý, ruqsat etilgen quraldardy paıdalaný, aýlaý mólsherinen aspaý jáne basqa) umytpaǵan durys. Sý aıdyndaryn qorǵaý (ózen-kólderdi lastaýǵa jol bermeý, óndiristik qaldyqtardy baqylaý, sý sapasyn turaqty tekserý), balyqty qoldan kóbeıtý (shabaqtardy sýǵa jiberý, balyq ósiretin sharýashylyqtardy damytý) is-sharalaryn atqarǵan jón.

Brakonerlikpen kúres (zańsyz aýlaýǵa tyıym salý), tabıǵı ortany saqtaýmen (ózen-kólderdiń ekojúıesin buzbaý) qatar halyqty aqparattandyrýǵa (ekologııalyq saýattylyq, balyqty durys, jaýapkershilikpen aýlaý mádenıetin qalyptastyrý) mán bermeýge bolmaıdy.

– Tarqata aıtsaq, eń aldymen balyq aýlaý kezinde zań talaptaryn saqtaý mańyzdy. Árbir sý aıdynynda balyq aýlaýdyń óz erejeleri bar. Belgili bir maýsymda ǵana aýlaýǵa ruqsat beriledi, ýyldyryq shashý kezeńinde balyq aýlaýǵa qatań tyıym salynady. Belgilengen mólsherden artyq aýlamaý tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýǵa járdemdesedi. Balyq qoryn qorǵaýdyń taǵy bir mańyzdy joly – sý kózderin taza ustaý. Ózender men kólderge qoqys tastaý, óndiristik qaldyqtardy tógý sý janýarlaryna úlken zııan keltiredi. Sý sapasynyń tómendeýi balyqtardyń qyrylýyna nemese basqa aımaqtarǵa kóshýine sebep bolady. Sonymen qatar balyq sanyn kóbeıtý úshin qoldan ósirý sharalary mańyzdy ról atqarady. Arnaıy sharýashylyqtarda ósirilgen shabaqtardy tabıǵı sý aıdyndaryna jiberý arqyly balyq qorynyń azaıýyn boldyrmaýǵa bolady. Bul ádis kóptegen elderde tıimdi nátıje berip keledi. Balyq aýlaý mádenıeti tek aýlaýmen shektelmeýi kerek. Ol tabıǵatqa janashyrlyqpen qarap, ony qorǵaý men saqtaýdy qamtýy tıis. Eger biz búgin balyq qoryna uqypty qarasaq, bolashaq urpaqqa baı tabıǵı mura qaldyra alamyz, - dep atap ótti depýtat.

Brakonerlik – balyq qorynyń azaıýyna ákeletin basty sebepterdiń biri. Zańsyz aýlaý tabıǵatqa orasan zııan keltiredi. Sondyqtan mundaı áreketterge qarsy kúresti kúsheıtip, baqylaý sharalaryn qatańdatý qajet. Árbir azamat zańsyz áreketterdi kórgen jaǵdaıda tıisti oryndarǵa habarlaýy tıis.Tabıǵı ortany saqtaý asa mańyzdy. Ózen-kólderdiń jaǵalaýyn buzbaý, ósimdikterdi qorǵaý, sý ekojúıesiniń tepe-teńdigin saqtaýǵa septesedi. Sebebi balyqtardyń tirshiligi tek sýǵa ǵana emes, onyń aınalasyndaǵy ortaǵa tikeleı baılanysty.

Jalpy, Qazaqstanda balyq sharýashylyǵy zańmen rettelgen, ıaǵnı balyq sharýashylyǵyn retteıtin zańdyq baza bar jáne ol birshama júıelengen. Bul sala, eń aldymen, «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» Zańy arqyly retteledi. Sondaı-aq Sý kodeksi, Ekologııalyq kodeks, Ákimshilik jáne Qylmystyq kodekster (zańsyz balyq aýlaýǵa jaýapkershilik boıynsha) jáne basqa mańyzdy qujattarda qamtylǵan: balyq aýlaý, sý bıoresýrstaryn paıdalaný, olardy qorǵaý jáne kóbeıtý máseleleri arnaıy zańdar arqyly qarastyrylǵan. Olarda balyq aýlaý tártibi, lıtsenzııa alý, kvota bólý, sý aıdyndaryn paıdalaný erejeleri naqty kórsetilgen, brakonerlikke qarsy ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan.

– Degenmen, bul baǵyttaǵy jumystardyń áli de jetildirý qajet tustary bar ekendigi ras. Meniń oıymsha, búginde másele zańnyń bar-joǵynda emes, onyń qanshalyqty tıimdi jumys isteıtininde. Mysaly, keıbir óńirlerde baqylaý álsiz, al brakonerlik áli de beleń alǵan. Bul tek zańnyń bolýy jetkiliksiz, onyń oryndalýyn qadaǵalaý mańyzdy ekenin kórsetedi. Sonymen qatar shaǵyn balyq sharýashylyqtaryna qoldaý kórsetý máselesi ózekti. Kóp jaǵdaıda iri kásiporyndarmen salystyrǵanda, usaq sharýashylyqtardyń múmkindigi shekteýli bolady. Al bul salada turaqty damý úshin dál osy shaǵyn kásipkerlerdiń róli zor, - deıdi S.Egizbaev.

Qazaqstan áli de ımportqa táýeldi

Depýtattyń keltirýinshe, búgingi kúni elde óndiriletin balyq ónimderiniń basym bóligi – muzdatylǵan balyq, balyq fılesi jáne ártúrli óńdelgen ónimder. Sonyń ishinde kókserke fılesi sheteldik naryqta suranysqa ıe. Qazaqstandyq ónimder Eýropa elderine, Reseı men Qytaıǵa jetkiziledi. Bul – otandyq balyq sharýashylyǵynyń syrtqy naryqqa beıimdele bastaǵanynyń aıqyn belgisi. 

Qazirgi tańda elimizde 72 balyq óńdeý kásiporny jumys isteıdi, olardyń jyldyq qýaty – 120 myń tonna. Onyń ishinde 20 kásiporyn ónimin eksportqa shyǵarady. Bul jetistikterge qaramastan, Qazaqstan áli de balyq ónimderi boıynsha ımportqa táýeldi. Ásirese, teńiz balyqtary shetelden ákelinedi, sebebi eldiń geografııalyq ornalasýy bul turǵyda belgili bir shekteýler qoıady.

Álemdik naryqqa kóz júgirtkende, balyq jáne teńiz ónimderi saýdasy qarqyndy damyp kele jatqanyn kórýge bolady. Bul salada Qytaı, Norvegııa, Vetnam sııaqty elder kósh bastap tur. Qazaqstanda «Akvasharýashylyq týraly» zańnyń kúshine enýi salaǵa birshama serpin berip, balyq sharýashylyqtarynyń sany men óndiris kólemi aıtarlyqtaı artty. Bul tek ishki naryqty qamtamasyz etip qana qoımaı, eksporttyq áleýetti de arttyrýǵa jol ashady. Elimizde shıki balyqty emes, óńdelgen ónimderdi eksporttaýǵa basymdyq berilip otyr. Bul – ekonomıkalyq turǵydan tıimdi, sebebi qosylǵan quny joǵary ónim elge kóbirek tabys ákeledi.

Taǵy bir mańyzdy artyqshylyq – Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy. El Eýropa men Azııanyń túıisken jerinde ornalasqandyqtan, iri naryqtarǵa shyǵý múmkindigi bar. Reseı men Qytaı sııaqty alyp kórshilerdiń bolýy eksportty damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Eger logıstıka men ınfraqurylym durys jolǵa qoıylsa, bul múmkindikter odan ári keńeıe túsedi.

– Osy oraıda aıta keterligi, Memleket basshysynyń bergen baǵytyn nazarǵa ala otyryp, «Aýyl» partııasy balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy qolda bar resýrs pen múmkindikti paıdalaný, nátıjeli jumys atqarý maqsatynda «AUYL FEST. Balyq sharýashylyǵy» birinshi halyqaralyq festıvalin ótkizdi. Oǵan Frantsııa, Danııa, Chehııa, Reseı, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstannan kelgen álemdik deńgeıdegi sarapshylar men 10 myńnan astam kásipker qatysyp, salany shıkizattyq baǵyttan joǵary tehnologııalyq ındýstrııaǵa aınaldyrý joldaryn talqylady. Festıval qorytyndysy boıynsha «AUYL FEST - 2026» qatysýshylary balyq sharýashylyǵyn tsıfrlandyrý, «E-fish» júıesin engizý jáne brakonerlikpen kúresti kúsheıtý arqyly salany ashyq ári tabysty bıznes ortasyna aınaldyrý týraly ortaq sheshimge keldi. Festıvaldyń qorytyndy qarary tıisti memlekettik organdar men QR Úkimetine joldandy, - dep túıdi sózin «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy.

Batys Qazaqstandaǵy sý aıdyndarynyń jaǵdaıy neshik?

BQO tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Darhan Zakarınniń baıandaýynsha, óńirde jergilikti mańyzy bar 176 balyq sharýashylyǵy sý aıdyny tirkelse, sonyń 57-si 42 tabıǵat paıdalanýshyǵa bekitilgen. Qalǵany rezervte. 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyna sáıkes akvamádenıet quryp, sý aıdyndaryn bekitý arqyly 2030 jylǵa deıin taýarly balyq ósirý kólemin jylyna 10 myńǵa deıin jetkizý kózdelip otyr.

Basqarma derekterine qaraǵanda, ótken jyly taýarly balyq ósirý 1 055 tonna kóleminde josparlanǵanymen, ol 636 tonnadan aspaǵan. Bıylǵy meje – 1 767 tonna. QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2025 jylǵy 02 maýsymdaǵy №212 buıryǵymen 2025 jylǵy 1 shildeden 2026 jylǵy 1 shildege deıin Batys Qazaqstan oblysy boıynsha balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryna jáne ýchaskelerine 193,559 tonna kóleminde lımıt bólindi. Bıylǵa 267,600 tonna lımıt qaraldy. Lımıt boıynsha balyq resýrstaryn jáne basqa da sý janýarlaryn paıdalanýǵa ruqsat berý arqyly bıýdjetke 2025 jyly 8,2 mln, bıyl osy kezge deıin 4,3 mln teńge tústi.

– Óńirde balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn ıgerý boıynsha keı aýdandarda kórsetkish óte tómen. Atap aıtqanda, Bórli, Tasqala, Qaratóbe, Jánibek aýdandarynda birde-bir sý aıdyny balyq sharýashylyǵymen aınalysýǵa tirkelmegen. Ótken jyly jergilikti bıýdjetten akvamádenıet óniminiń ónimdiligi men sapasyn arttyrý, asyl tuqymdy balyq sharýashylyǵyn damytýdy sýbsıdııalaýǵa 10,491 mln teńge qarastyrylyp, sonyń 9,347 mln teńgesi ıgerildi. Tórt sharýashylyqqa balyq otyrǵyzý materıaldaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵystardy óteý úshin 9,124 mln teńge, bıologııalyq negizdeme satyp alǵan taǵy ekeýine 223,213 myń teńge sýbsıdııa berildi. 2026 jylǵa jergilikti qazynadan 26,491 mln teńge sýbsıdııa bólindi, - deıdi D.Zakarın.

Sonymen qatar akvasharýashylyq salasyndaǵy ınvestıtsııalyq salymdar boıynsha shyǵyndardyń bir bóligin óteý úshin bıylǵa 89,709 mln teńge sýbsıdııa qarastyrylǵan. Al 2025-2027 jyldar aralyǵynda sý berý boıynsha kórsetiletin qyzmetter qunyn sýbsıdııalaýǵa 4,3 mln teńge josparlanǵanymen, qazirgi tańda qarajat bólinbeı otyr.

– Sýbsıdııalar akvasharýashylyq nysandaryn kóbeıtýge jáne kútip-ustaýǵa, ósirýge baılanysty qyzmetti júzege asyratyn, sondaı-aq akvasharýashylyqty damytýdy qamtamasyz etetin jeke jáne zańdy tulǵalarǵa beriledi. Oǵan qosa BQO tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy jyl saıyn oblystyq bıýdjetten bólingen qarajatqa sý aıdyndaryn pasporttaý úshin ǵylymı-bıologııalyq negizdeme jasap keledi, - dedi basqarma basshysynyń orynbasary.

BQO boıynsha balyq ınspektsııasy basqarmasynyń bas mamany Gúljan Abdýlova-Klımovanyń naqtylaýynsha, balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy halyqtyń balyq ónimderimen qamtamasyz etilýin arttyrýǵa jáne balyq sharýashylyǵyn (akvamádenıetti) damytý úshin jaǵdaı jasaýǵa, balyq resýrstary men basqa da sý janýarlaryn saqtaýǵa jáne ornyqty paıdalanýǵa baǵyttalǵan. Joba aıasynda jańa balyq ósirý sharýashylyqtaryn salý, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý, akvamádenıettiń zamanaýı tehnologııalary men ádisterin engizý kózdelgen. Bul balyq óndirisin ulǵaıtýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ónim sapasyn jaqsartýǵa jáne ishki jáne syrtqy naryqta balyq ónimderine suranysty qanaǵattandyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar balyq sharýashylyǵynyń damýy sý resýrstarynyń bıoártúrliligin saqtaýǵa jáne aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa yqpal etedi. 

– Biraq osy baǵdarlamany oryndaý kezinde salystyrmaly túrde alǵanda, tasqynnyń kóptigine qaramastan, Batys Qazaqstan oblysynda jergilikti mańyzy bar keıbir sý aıdyndarynyń sýmen tolyǵýy balyq sharýashylyǵyn júrgizý úshin jetkiliksiz ekeni anyqtaldy. Máselen, oblystyń ońtústik-batys bóliginde ornalasqan birqatar sý aıdyndary Reseı Federatsııasynan sý jetkiziliminiń ulǵaıýyna qaramastan, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa jaramsyz bolyp qalady, - deıdi ol.

Taǵy bir mańyzdy másele, sý aıdyndarynda qys kezinde balyqtyń qyrylyp qalýyna jol bermeý úshin tıisti is-sharalardy atqarý qajet-aq. Muz oıyqtary men tesikteriniń tez qatyp qalmaýy úshin qamys sabaqtary salynady. Sýda erigen otteginiń quramyn baqylaý úshin jyljymaly oksımetrler paıdalanylady. Shekti ruqsat etilgen kontsentratsııalar 4 mlgr/lıtrge tómendegen kezde sý aıdyndary men ýchaskelerin ottegimen qanyqtyrý jáne sý faýnasyn aeratsııalaý úshin mehanıkalandyrylǵan tehnıkamen (benzın sorǵylary) oıyqtan sý ekinshisine aıdalady. Jaz ýaqytynda aǵymdaǵy tehnıkalyq jáne bıologııalyq melıoratsııa jónindegi is-sharalardy júrgizý arqyly aıdyndar sý ósimdikterinen, batyp ketken aǵashtar men butalardan tazartylady. Balyqtardyń jappaı qyrylýyn boldyrmaý maqsatynda olardy qutqarý, ıaǵnı tirshilik etýine qolaıly sý aıdyndaryna kóshirý jóninde sharalar qabyldaý qajet. Sondaı-aq jazǵy-kúzgi kezeńde monıtorıng júrgizilip, qajet bolǵan jaǵdaıda oblystyń sý aıdyndarynda balyqtardyń qyrylýyna qarsy jumystar uıymdastyrylady.

«Altyn balyq 07» JShS dırektory Músilim Aıtjanov Batys Qazaqstan oblysynynyń balyq ósirý úshin áleýeti jetkilikti dep sanaıdy. Suranys ta bar. Ózender tasyǵanda, birshama mólsherde sý keledi. Barlyq aýdanda saı-jyralar qar sýyna tolady. Mine, solardy bógep, balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn adamdarǵa berse nemese sol aıdyndar Úkimet tarapynan ıgerilse, artyq bolmas edi. Memleket tarapynan sýbsıdııa berilip jatyr.

– Meniń aıtaıyn degenim, jumysyn jańadan bastaýshylarǵa qujat rásimdeýge belgili bir ýaqyt berilip, oǵan barlyq organ múddelilik tanytsa, qoldasa, jón bolar edi. Áıtpese bir jyl júrip qalsa, adamnyń qyzyǵýshylyǵy da joǵalady. Ekinshiden, balyqtyń jemin satyp alamyz. Biraq sýbsıdııa sol jemdi shyǵaratyn zaýyttarǵa beriledi eken. Sondyqtan jem satyp alý úshin de bizge qoldaý kórsetilse deımiz. Jańa tehnologııa degende, ózimizshe izdenip, keıbirin is júzinde qoldanyp júrmiz. Balyq ónimin eksportqa shyǵarýǵa bolady. Kezinde Bolgarııadan tapsyrys tústi, alaıda olarǵa kólemi kóp bolýy kerek. Aldymen ishki naryqty qamtyp alsaq, syrtqa da jóneltýge bolady dep esepteımin, - deıdi M.Aıtjanov. 

Mine, mamandar balyq sharýashylyǵyna qatysty ózekti jaıttardy ortaǵa saldy. Muny keshiktirmeı sheshý salany órkendetýge sep bolatyny anyq. 

Eske sala keteıik, budan buryn Batys Qazaqstanda Saryaıdyn kólinde balyq qyrylyp qalǵanyn jazǵan bolatynbyz. BQO-da balyq qyrylǵan kólde tazalaý jumystary júrgizilgeni jazyldy. Sondaı-aq depýtat balyq azyǵynyń óndirisi kenje qalyp otyrǵanyn aıtty.