Elimizde 70 jyldan keıin alǵash ret jolbarys tarıhı mekendeý arealyna jiberildi

Jolbarysty tabıǵı mekenine jiberý ony tarıhı mekendeý arealyna qaıtarý jáne popýlıatsııasyn qalpyna keltirý baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy alǵashqy praktıkalyq qadam boldy.

Іs-sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nuralyuly Nysanbaev, Reseı Federatsııasynyń Ádilet mınıstri, «Amýr jolbarysy» ortalyǵynyń baqylaý keńesiniń tóraǵasy Konstantın Anatolevıch Chýıchenko, sondaı-aq ǵylymı qaýymdastyqtyń, halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń ókilderi jáne jolbarysty qaıta jersindirý baǵdarlamasyna qatysyp júrgen sarapshylar qatysty.

Jolbarysty tarıhı mekendeý arealyna qaıtarý jumystarynyń aldynda Qazaqstan Respýblıkasy, Reseı Federatsııasy jáne halyqaralyq seriktester birneshe jyl boıy birlesip aýqymdy jumys júrgizdi.

– Búgin biz shyn máninde tarıhı oqıǵanyń kýási bolyp otyrmyz. Qazaqstan aýmaǵynda jolbarys joıylyp ketkenine 70 jyldan astam ýaqyt ótken soń alǵash ret jolbarys óziniń tarıhı mekendeý arealyna qaıta jiberildi. Bul – memleketimizdiń, reseılik áriptesterimizdiń, ǵalymdar men halyqaralyq seriktesterdiń kóp jylǵy birlesken eńbeginiń nátıjesi. Alda jolbarystardy turaqty baqylaý jáne ornyqty popýlıatsııa qalyptastyrý baǵytynda aýqymdy jumys kútip tur. Degenmen búgin osy mańyzdy istiń alǵashqy ári asa mańyzdy qadamy jasaldy, - dedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nuralyuly Nysanbaev.

«Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵy kezdeısoq tańdalǵan joq. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi málimetinshe, Ońtústik Balqash óńiri men Іle ózeniniń boıy tarıhı turǵydan jolbarystyń tabıǵı mekeni bolǵan. Bul aýmaqta Ortalyq Azııadaǵy eń iri jyrtqyshtardyń biri – Turan jolbarysy mekendegen. Biregeı toǵaıly ormandar men mol qorektik baza onyń tirshilik etýine qolaıly jaǵdaı qalyptastyrǵan.

Alaıda HH ǵasyrdyń ortasynda toǵaıly ormandar alqabynyń qysqarýy, jabaıy tuıaqty janýarlar sanynyń azaıýy jáne brakonerliktiń saldarynan jolbarys Qazaqstan aýmaǵynan tolyqtaı joıyldy. Jolbarystyń sońǵy ret kezdeskeni týraly naqty derekter osydan 70 jyldan astam ýaqyt buryn tirkelgen.

Búginde júzege asyrylyp jatqan baǵdarlama jolbarysty onyń tarıhı mekendeý oryndaryna qaıtarýǵa baǵyttalǵan. Buǵan deıin memleket tabıǵı ekojúıeni qalpyna keltirý jáne jolbarystyń qaıta oralýyna qajetti jaǵdaı jasaý baǵytynda aýqymdy jumys atqardy.

Jolbarysty tarıhı mekendeý arealyna qaıtarýǵa daıyndyq 10 jyldan astam ýaqyt boıy júrgizildi.

Osy kezeńde memleket aýqymdy jumystardy júzege asyrdy: «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty quryldy, jolbarystyń tabıǵı ortaǵa qaıta oralýyna qajetti jaǵdaı jasaldy, onyń negizgi qorek qory bolyp sanalatyn jabaıy tuıaqty janýarlardyń sanyn kóbeıtý jumystary júrgizildi, janýarlardy ustaý men beıimdeýge arnalǵan arnaıy volerler salyndy, qajetti ınfraqurylym qalyptastyrylyp, turaqty ǵylymı monıtorıng uıymdastyryldy.

2026 jylǵy mamyr aıynda Reseı Federatsııasynyń qoldaýymen Qazaqstanǵa tabıǵı ortadan aýlanǵan tórt Amýr jolbarysy jetkizildi: eki eresek jolbarys jáne 6–7 aılyq eki jolbarys. Qazaqstanǵa jetkizilgennen keıin janýarlar «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵynda arnaıy salynǵan beıimdeý volerlerine ornalastyryldy.

Tabıǵı ortaǵa jiberiler aldynda Úmitke keshendi veterınarııalyq tekserýler júrgizilip, qajetti synaqtardan ótti. Mamandar onyń densaýlyq jaǵdaıyn, minez-qulqyn, ańshylyq qabiletin jáne adamǵa reaktsııasyn tekserdi. Tekserý nátıjesinde Úmittiń tabıǵı ortada óz betinshe tirshilik etýge daıyn ekeni týraly sheshim qabyldandy.

Tabıǵı ortaǵa jiberiler aldynda Úmitke zamanaýı GPS/GSM spýtnıktik qarǵybaý taǵyldy. Qazirgi ýaqytta Úmitke spýtnıktik qarǵybaý, fototuzaqtar jelisi jáne basqa da zamanaýı baqylaý quraldary arqyly táýlik boıy turaqty monıtorıng júrgizilip jatyr.

Mamandar naqty ýaqyt rejıminde onyń qozǵalysyn, jańa ortaǵa beıimdelýin jáne jańa aýmaqty ıgerýin baqylap otyr. Jolbarys qorektik tizbektiń shyńyndaǵy jyrtqysh ári tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Onyń qaıta oralýy tabıǵı ekojúıesi saqtalǵan jáne qorek qory jetkilikti aýmaqtarda ǵana múmkin.

Sondyqtan jolbarystyń qaıta oralýy tek osy túrdi ǵana emes, sonymen qatar Ońtústik Balqash óńiriniń tutas ekojúıesin qalpyna keltirýdi bildiredi.

Atalyq jolbarys mamandardyń turaqty baqylaýynda bolyp, qajetti minez-qulyq synaqtarynan ótýdi jalǵastyryp jatyr. Ony tabıǵı ortaǵa jiberý týraly sheshim barlyq synaq aıaqtalyp, óz betinshe tirshilik etýge tolyq daıyn ekeni rastalǵannan keıin qabyldanady.

Qazaqstanǵa 6–7 aılyq kezinde jetkizilgen eki jolbarys arnaıy jabdyqtalǵan «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń volerlerinde ósip, jetilip keledi. Olar 18 aılyq jasqa tolǵanǵa deıin mamandardyń turaqty baqylaýynda bolady.

Ár jolbarys boıynsha veterınarııalyq tekserýler men minez-qulyq synaqtary aıaqtalǵannan keıin olardy tabıǵı ortaǵa jiberý múmkindigi týraly jeke sheshim qabyldanady.

Jobany iske asyrý Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federatsııasynyń tyǵyz yntymaqtastyǵynyń, sondaı-aq halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdary men ǵylymı qaýymdastyqtyń qoldaýynyń arqasynda múmkin boldy.

Bul joba sırek kezdesetin janýarlar túrlerin saqtaý salasyndaǵy tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jarqyn úlgisi bolyp tabylady.

Úmittiń tabıǵı ortaǵa jiberilýi jolbarysty tarıhı mekendeý arealyna qaıtarý baǵdarlamasyn praktıkalyq iske asyrýdyń alǵashqy kezeńi boldy.

Aldaǵy ýaqytta qalǵan janýarlar daıyn bolǵan saıyn jumys jalǵasady.

Baǵdarlamanyń túpki maqsaty – Іle ózeniniń boıy men Ońtústik Balqash óńirinde jolbarystyń ornyqty popýlıatsııasyn qalyptastyrý.

Aıta keteıik, Turan jolbarysy tarıhı turǵydan Ortalyq Azııadaǵy toǵaıly ormandar men ózen jaıylmalaryn, sonyń ishinde Іle ózeni alabyn, Ońtústik Balqash óńirin, Syrdarııa ózeniniń boıyn jáne qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy basqa da óńirlerdi mekendegen. Ol óńirdegi eń iri jyrtqyshtardyń biri bolyp, tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýda mańyzdy ról atqarǵan.

HH ǵasyrdyń ortasynda tabıǵı mekendeý ortasynyń joıylýy, qorek qorynyń azaıýy jáne brakonerliktiń saldarynan Turan jolbarysy tolyqtaı joıylyp ketti.

Qazirgi molekýlalyq-genetıkalyq zertteýler Turan jáne Amýr jolbarystarynyń genetıkalyq turǵydan bir-birine óte jaqyn ekenin rastady. Sondyqtan Amýr jolbarysy álemdik ǵylymı qaýymdastyq tarapynan jolbarysty tarıhı mekendeý arealynda qalpyna keltirýge eń qolaıly bastapqy popýlıatsııa retinde tanylǵan.

Іle-Balqash óńiri Turan jolbarysyn qaıta jersindirýdiń mańyzdy alańyna aınalǵanyn jazǵan edik.