Elimizge ınvestıtsııa salýǵa barlyq múmkindikter jasalǵan

Qazaqstanda bul mindet táýelsizdik alǵan jyldardan beri óz sheshimin taýyp keledi. Keıbir derekterge qaraǵanda, táýelsizdik jyldary ishinde elimizge 255 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestıtsııalary tartylǵan. Bıznes ahýaly neǵurlym qo­laıly elderdiń álemdik reıtınginde res­pýblıka 183 eldiń ishinde 47-shi oryn alady. Shetel ınvestıtsııalary úshin týǵyzylǵan qolaıly jaǵdaılardyń arqa­synda búginde Qazaqstanda jan basyna shaqqandaǵy ınvestıtsııalar shamamen 1,3 myń dollardy qurap, TMD elderi arasynda kósh bas­taýshylar sapynda tur. Elimizge ınves­tıtsııalar tartýda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq joǵary bedeliniń, sondaı-aq, eldegi saıası turaqtylyqtyń úlken ról atqarǵanyn da aıta ketý oryndy. Oǵan egemendiktiń eleń-alań shaǵynda kóptegen halyqaralyq kelisimderge Elbasynyń shetelderge resmı saparlary barysynda qol qoıylýynyń ózi-aq dálel bolady.

Keńes Odaǵynyń ydyraýy, sonyń nátıjesinde odaqtas respýblıkalar arasynda uzaq jyldar boıy qalyptasqan sharýashylyq baılanystardyń úzilýi saldarynan ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda postkeńestik keńistikte óte aýyr ekonomıka­lyq ahýal qalyptasty. Sol ýaqyttardaǵy jaǵdaıdyń is júzinde qandaı bolǵanyn myna bir derekterden-aq aıqyn ańǵarýǵa bolady. Máselen, 1990 jyldyń 1-shi toqsanynda ǵana KSRO-da ınflıatsııa 119 paıyzǵa jetti. Al 1991 jyly ulttyq tabys 13 paıyzǵa qul­dyra­dy. Dál osy jyly memlekettik bıýdjet tap­shy­lyǵy ishki jalpy ónimniń 20 paıyzyn quraǵan.

Qazaqstan táýelsizdigin alyp, derbes memleket bolýǵa betburys jasaǵan shaqtaǵy naqty ahýal dál osyndaı edi. Bul sııaqty «muramen» alysqa barýdyń múmkin emestigi aıtpasa da belgili jaǵdaıǵa aınaldy. Olaı bolsa, ne isteý kerek? Іrgetasyn endi ǵana qa­laýǵa kirisken jas memlekettiń aldynda osyndaı saýal boı kóterdi. Ári-beri oılana kelgende, mundaı tuıyq­tan shyǵýdyń, sóıtip qımylsyz qalǵan ekono­mı­kaǵa jan bitirýdiń bir ǵana joly kózge uryp turdy, ol - shetelden tikeleı ınvestıtsııalar tartý bolatyn.

Іshki qarjylandyrý kózderiniń shekteýliligi jaǵdaıynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń el ekonomıkasyn belsendi túrde jańǵyrtý jáne reformalaý máseleleri jónindegi is-qımyldar baǵdarlamasy negizinde respýblıka ekonomıkasyna shetel kapıtalyn tartý aıryqsha mańyzǵa ıe boldy. Sóıtip, alǵa qoıylǵan ekonomıkalyq mindet­­terdi oryndaý maqsatynda óndiristik ınfra­­qury­lymdy jaqsartýǵa, jańa joǵary tehno­lo­gııaly óndirister qurýǵa, negizgi qorlardy jań­ǵyr­­tý­ǵa jáne eldiń birqatar kásiporyndaryn teh­nı­ka­lyq jaǵynan qaıta jaraqtandyrýǵa, joǵary bilik­ti mamandar men jumysshylar daıarlaýǵa, menedjment pen marketıngtiń ozyq jetistikterin engizýge, ishki rynokty otandyq óndiristiń sapaly taýarlarymen tolyqtyryp, sonymen birge, eksport kólemin ulǵaıtýǵa syrttan tartylǵan shetel ınves­tıtsııalaryn baǵyttaý qajettigi týyndady.

Naryqtyq qatynastardy qalyptastyrý úde­risinde Qazaqstanda ekonomıkany jedel jańǵyrtý úshin ishki qarjylar men resýrstar tapshylyǵy máselesi ǵana sheshilip qoıǵan joq, sol sııaqty, damýdyń jáne óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn nyǵaıtýdyń jolyna jańa ǵana turǵan jas táýelsiz el shetel ınvestorlarynyń nazaryn aýdarý úshin qolaıly ınvestıtsııalyq klımat qurýǵa da muqtaj boldy. Investıtsııalyq klımat - ol naryqtyq reformalardyń pisip-jetilgendiginiń krıterııi, ol álemdik qoǵamdastyqtyń jekemenshik quqyǵynyń turaqtylyǵyna jáne bútindeı alǵan­da eldegi jaǵdaıǵa degen senimi. Osylaısha, 1996 jyly Qazaqstannyń halyqaralyq qarjy rynogyna shyǵýyn júzege asyrý maqsatynda júrgizilgen nesıelik-reıtıngtik tusaýkeser nátıjeleri boıynsha úsh jetekshi halyqaralyq agenttik alǵash ret elge joǵary halyqaralyq nesıelik reıtıng berdi.

Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetine shetel ınves­torlarynyń qyzmeti men olardyń múddelerine sáıkes keletin ınvestıtsııalyq klımat jasaý úshin qolaıly áleýmettik, qarjy-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq rejim qalyptastyrý turǵysynda barlyq kúsh-jigerin salýǵa týra keldi. Aqyry, júrgizilgen tııa­naq­ty da qajyrly jumystardyń arqasynda búgin­de barlyq problemalar kezeń-kezeńmen sheshi­min taýyp, alǵa qoıylǵan mindetterge de birtindep qol jetkizilýde.

1994 jyldyń 24 jeltoqsanynda «Shetel ınves­tıtsııalary týraly» zań qabyldanyp kúshine endi. Ol shetel ınvestorlarynyń quqyqtyq rejimin aıqyndap, olardy júzege asyrýdyń formalary men shetel ınvestıtsııalaryn salý nysandaryn belgilep berdi. 1997 jyldyń 19 maýsymynda qabyldanǵan «Jeke kásipkerlik týraly» zańǵa sáıkes jumys isteıtin adamdar sany 50-den aspaıtyn jáne jyl ishindegi aktıvteriniń quny 60 myń AEK-ten aspaıtyn sheteldik uıymdar shaǵyn kásipkerlik sýbektileri bolyp tanyldy. Qazaqstan ekonomıkanyń basym sektorlaryna tikeleı shetel ınvestıtsııalaryn tartý boıynsha belsendi aqparattyq tanystyrý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Osylaısha, 1997 jyly Almatyda «Qazaqstandyq ınvestıtsııalyq sammıt» atty alǵashqy forým ótkizilip, oǵan 17 elden 52 kompanııanyń jáne eki halyqaralyq uıymnyń basshylary men ókilderi qatysty. 1997 jyldyń qyrkúıeginde Londonda «Qazaqstanǵa ınvestıtsııa sala otyryp» atty halyqaralyq konferentsııa tabysty ótti. Onyń basty maqsaty Qazaqstannyń jańa ınvestıtsııalyq múmkindikterine shetel ınves­torlarynyń nazaryn aýdarý bolyp tabyldy.

Oıymyzdy qorytyndylaı kelgende Qazaqstanda búgingi tańda ıtalııalyq Eni, frantsııalyq Total, anglııalyq British Gas, amerıkalyq Chevron, qytaılyq CNPC, reseılik Lýkoıl sııaqty iri-iri munaı kompanııa­larynyń jumys istep jatqanynan aıta ketken oryndy. Bulardyń qataryna ken óndirisimen aınalysatyn ERG, Arselor Mıttall sııaqty kompanııalardy da qosýǵa bolady. Al, eger shetel ınvestıtsııalaryna elimizde qandaı ǵımarattar boı kóterdi degenge keler bolsaq, bul oraıda birinshi kezekte Parlament úıin, Sultan Haziret meshiti men «Nur-Astana» meshitin, «Interkontınental» qonaqúıin ataýǵa bolady. Biz tek eń basty degenderin ǵana keltirip otyrmyz. Bolmasa bul tizimdi odan ári de soza berýge ábden bolady.

Jalpy, Qazaqstannyń elge tartylǵan shetel ınvestıtsııalaryn tıimdi paıdalanýy jáne osy baǵyttaǵy joǵary ınvestıtsııalyq belsendilik - ol eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, jańa ǵy­lymı-tehnıkalyq negizde óndiristik áleýet­ti qa­lyp­tastyrýǵa, naryq ekonomıkasynyń tabys­ty ornyǵýy men damýyna, onyń qurylymdyq jańa­rý­lary­nyń júzege asýyna, sondaı-aq, álem­dik rynoktaǵy básekelestik pozıtsııalardy nyǵaı­týǵa, ózara tıimdi halyqaralyq ekonomıkalyq baı­la­­nys­tar ornatýǵa jaǵdaı jasaıtyn basym da ajyra­ǵysyz sharttar bolyp tabylady. ıAǵnı, res­pýb­lıka basshylyǵynyń elimizge tikeleı shetel ınves­tı­tsııalaryn tartý turǵysyndaǵy keń aýqymdy jumystary bolashaqta da osy baǵytta júrgizile bermek.