Elimizdiń jerin saqtap qalýdaǵy handarymyzdyń eńbegin de umytpaǵan jón - Saıalbek Ǵızzatov

- Edil men Jaıyq ózenderi aralyǵyndaǵy keńistikti kóptegen ǵasyrlar boıy kóshpendi taıpalar men halyqtar mekendedi. Erte zamandarda bul jerlerde saq, sarmattar turaqtasa, bizdiń dáýirimizde túrki tildes memleketter paıda boldy, dedi ǵalym. XIII ǵasyrda monǵol taıpalary osy óńirdegi qypshaqtardy baǵyndyryp, óz memleketin qurdy. Keıin XV ǵasyrda monǵol ımperııasy óz-ózinen ydyrap, birneshe usaq handyqtarǵa bólinedi. Nátıjesinde HVІ ǵasyrda Edil-Jaıyq aralyǵyn túrki tildes halyqtar noǵaılar men qazaqtar birigip jaılaǵan. Biraq beıbit ómir uzaqqa sozylmady. XVII ǵasyrdyń bas kezinde el tutastyǵyn saqtaı almaı, ózara qyrqysyp jatqan qalmaqtardyń bir bóliginiń orys memleketi bodandyǵyna óte bastaýy baıqaldy. 1628 jyly Jońǵarııa aımaǵynan shyqqan qalmaq kóshi 1629 jyldary Embi ózenine, 1630 jyly Edil ózenine jetti. Qalmaqtar jergilikti jerlerde noǵaı rýlarymen qaqtyǵysyp, olardy yǵystyra bastaǵan. Osylaısha Embi, Oıyl ózenderi boıynan Naryn qumy men Boǵda taýyna qaraı kóship-qonǵan qalmaqtarǵa qatysty Reseı úkimeti 1655 jyly sáýir aıynda arnaıy Jarlyq shyǵaryp, Edil-Jaıyq ózenderi aralyǵynan jer berdi. Keıinnen Edil qalmaqtary túrli saıası-ekonomıkalyq sebepterge baılanysty 1771 jyly tarıhı Otany Jońǵarııaǵa qaraı údere kóshti. Al 1801 jyly Edil men Jaıyq aralyǵyna Kishi júzdiń qazaqtary resmı ruqsat arqyly óte bastady.

- Saıalbek Mahambetuly, Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy biraz aýmaqty jaılaǵan Bókeı handyǵy qurylýynyń sebepterin tarqatyp ótseńiz?

- Iá, bul jóninde tarıhshy ǵalymdardyń birneshe pikirleri men tujyrymdary jınaqtalyp qaldy. Biz óz kezegimizde handyqtyń qurylýynyń basty sebebi retinde, birinshiden, qazaqtardyń óz ataqonysyn qaıtaryp alýǵa degen umtylysyn kórsetemiz. Ekinshiden, Reseı ımperııasynyń qalmaqtarǵa qatysty ustanǵan saıasatynyń birqatar kemshilikteri olardyń tarıhı Otany Jońǵarııaǵa údere kóshýine ákelip soqty. Bul derek tarıhshylardyń nazarynan tys qalyp keldi. Osy oraıda Reseı ımperııasynyń qalmaqtardy eshqaıda jibergisi kelmegendigin atap ótken jón.

1801 jyly patsha úkimetiniń Kishi júz qazaqtaryn ishki tarapqa ótkizý jóninde birqatar qaýlylar qabyldaýynan soń kóshi-qon úrdisine daıyndyq bastalyp ketti. Jaıyq ózeniniń oń jaq betine ótýge noǵaı rýynyń starshyny Islam Qurmanqojaev aldymen ruqsat alǵanymen, jetekshilik róldi iri kóshbasshy, sultan Bókeı Nuralyuly ıelengen bolatyn. Birneshe aıǵa sozylǵan tyńǵylyqty daıyndyǵynan soń sultan 1801 jyly 20 jeltoqsanda negizinen óz týysqandarynan turatyn 183 shańyraqty ishki tarapqa bastap ótedi. Zertteýshi I.A.Bırıýkovtyń keltirgen málimeti boıynsha osy kóshte 740 adam, 1366 iri qara, 24 túıe, 3300 jylqy, 1250 qoı esepke alynǵan. Іzinshe Kishi júz qazaqtarynyń ózge de shańyraqtary Qosózen aralyǵyna at basyn burǵan. Bókeı sultandy ashyq qoldaǵan alǵashqy kóship kelýshiler arasynda burynǵy Kishi júz hany Esim Nuralyulynyń Sary, Nıetáli, Aıdynǵalı atty uldary, sultan Shyǵaı Nuralyuly sekildi bedeldi tulǵalar kezdesedi.

Alǵashqy kóship kelýshilerdi beıqam ómir kútip turdy dep aıtýǵa bolmaıdy. Ordanyń alǵashqy bıleýshisi, ári hany Bókeı Nuralyulyna ómiriniń sońyna deıin kórshiles halyqtarmen, ıaǵnı Oral kazaktarymen, Edil qalmaqtarymen, qondyraý tatarlarymen, orys pomeşıkterimen tilimdeı jer úshin kúres júrgizýge týra keldi. Óıtkeni 1801-1815 jyldardaǵy Bókeı Ordasyndaǵy agrarlyq saıasattyń ózindik erekshelikteri boldy. Ásirese, 1801-1806 jyldardaǵy jer reformalary Reseı ımperııasynyń tikeleı uıymdastyrýymen júzege asyryldy. Bul kezeńde tuńǵysh ret handyqtyń shekarasy patsha úkimeti tarapynan resmı túrde anyqtaldy. Alaıda Oral kazaktary 1801, 1808-1809 jyldary, pomeşık I.A.Bezborodko 1803 jyly barlyǵy beıresmı túrde úsh ret mejeleý jumysyn uıymdastyrdy. Kórsetilgen jer ólsheý jumystary qupııa túrde ótkizilýi sebepti qazaqtar shaqyrylmady. Jan-jaǵynan ımperııa turǵyndarymen qorshalǵan bókeılikterge syrtqy kúshterdiń tegeýrinine tótep berýge, sóıtip kóshpeliler men otyryqshylar arasynda ózindik ornyn ıelený úshin umtylýǵa týra keldi.

Ár túrli keleńsiz oqıǵalarǵa qaramastan Bókeı han (1801-1815 jj.) tusynda Іshki Orda qazaqtarynyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp, mereıi tasydy. Týsyrap jatqan shuraıly dalada mal kóbeıip, saýda ósip, dáýlet artty. 1802 jyly handyqtaǵy halyq sany 6300 shańyraqty qurasa, 1814 jyly 8500 shańyraqqa ulǵaıdy. Al tórt túlik sany 3 mıllıonnan asyp jyǵyldy.

Kórshiles orys elinde etek alǵan otyryqshylyq, eldi saýattandyrý, mádenıetke kóp kóńil bólgen Bókeı han zamanynyń zańǵar uly bola bildi. Progressıvti, ári ómirsheń saıasat ustanǵan Bókeı saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik damýda úlken jetistikterge jete bildi. Ol halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin saýda isin jańǵyrtýǵa da jan-jaqty jaǵdaı jasady. Bıleýshisine, kósemine rıza bolǵan halyq «han Bókeıdiń tusynda seker shaınap, bal juttyq» dep tekke aıtpasa kerek.

- Bókeı handyǵynyń tarıhy tolyqqandy zertteldi dep oılaısyz ba, bul jóninde ne aıtar edińiz?

- Bókeı Ordasy tarıhynyń tolyqqandy zerttelinbeı qalǵan tustarynyń biri bolyp 1815-1823 jyldar aralyǵyndaǵy erekshe kezeń sanalady. Osy ýaqyt aralyǵynda handyqta beleń alǵan saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik oqıǵalar kúni búginge deıin tarıhshylar tarapynan basty nysanaǵa alynǵan emes. Isataı, Mahambet, Jáńgir, Qaıypqalıtanýshy ǵalymdardyń ózderi de bul kezeńdi tolyq asha almady. Tipti Ordanyń bıleýshisi Shyǵaı Nuralyulynyń atqarǵan saıası qyzmeti tıisti baǵasyn ala almaı keledi.

Shyǵaı Nuralyuly bıligi tusynda handyq turǵyndarynyń balyq sharýashylyǵyna bet burýy baıqaldy. Edil, Jaıyq sııaqty úlken ózender, Qamys, Samar, Kýma, Manysh sııaqty kishigirim ózender men kólder balyq aýlaýǵa yńǵaıly keletin. Bul jerlerde bókeılikter balyq kásipshilikterine jaldanyp eńbek etken. Balyqshylar balyq ónimderin tamaq retinde tutynyp, jasyryn túrde saýda oryndaryna taýar retinde ótkizip, aqshaǵa aınaldyryp kún kórgen. Mundaı «qylmystarmen» ustalǵan qazaqtar Reseı bıligi tarapynan aıaýsyz jazaǵa tartylatyn.

Shyǵaı sultan bıligi kezindegi Bókeı Ordasyndaǵy jer qatynastary shıelenise tústi. Jerdi paıdalanýdyń rýlyq qaýymdyq túri ústemdik etkenimen, jaıylym men shabyndyqtyń jetispeýshiligi aıqyn sezildi. Osy kezeńde alǵash ret erikti jáne eriksiz túrde jerdi jalǵa alý úrdisi paıda boldy. Bul kezeńde Reseı úkimeti handyqty agrarlyq turǵydan reformalaýǵa talpynbady. 1818-1821 jyldardaǵy Bókeı Ordasyndaǵy halyq qozǵalysynyń tek saıası sebepterin tanydy. Al qazaqtardyń ekonomıkalyq talaptary eskerilmeı qaldy. Munyń aıqyn dálelin qosymsha jaıylys kózderin ashyp berýge tyryspaýynan, Ordanyń terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaýǵa umtylmaýynan kóremiz. Joǵarǵy bılik óz áreketin eki mejeleý jumysyn uıymdastyrýmen shektedi. Olardyń qorytyndylary da qazaqtardyń múddesine qaıshy keldi.

El bıleýshisi Shyǵaı sultan qalyptasqan dástúrli ishki jer qatynastaryna ózgerister engizbedi. Ol kóshpeli halyqty otyryqshylyq ómirge baýlýǵa áreket jasady. Bókeı han sekildi Shyǵaı Nuralyuly da búkil kúsh-jigerin syrtqy jer qatynastaryn retteýge jumsady. Osy maqsatta Oral kazak áskerlerimen, qondyraý tatarlarymen, pomeşık sharýalarymen, kórshiles gýbernııa turǵyndarymen kúresýge týra keldi. 

Іshki Orda bıleýshisi qyzmetin atqarǵan Shyǵaı Nuralyulynyń saıası bıligi uzaqqa sozylmady. 1821-1823 jyldary handyq taqty ıelený jolynda belsendi kúres júrgizgen Jáńgir Bókeıuly saıası sahnada salmaq jınaı bastady. Ordalyqtar jáne kórshiles gýbernııa turǵyndary tarapynan keń qoldaýǵa ıe bolǵan sultanǵa Orynbor gýbernatory P.K.Essenniń, Shekara komıssııasynyń, Syrtqy ister mınıstrliginiń nazary aýdy. Otarshyl Reseı úkimeti «bılikqumar», «handyq taqty ańsaýshy» Shyǵaı sultannan góri Bókeı hannyń zańdy murageri, ımperııaǵa adal qyzmet etýge daıyn ári saýatty Jáńgirdi el basqarýǵa laıyq dep tapty. Osylaısha 1823 jyldyń 22 maýsymynda І Aleksandr patsha Jáńgir Bókeıulyn han etip taǵaıyndaý týraly arnaıy gramotaǵa qol qoıdy.

- Óz halqyn aǵartýshylyqqa, ilim-bilimge, Eýropa mádenıetine jetelegen qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Jáńgirdiń jer reformasyn júzege asyrýǵa tyrysqany málim. Osyǵan baılanysty tarıhı derekterge toqtala ketseńiz?

- Búginde qordalanǵan materıaldar men muraǵattan jınaqtalǵan qujattarǵa  súıenip, Jáńgir Bókeıulynyń jer reformalaryn eki kezeńge bólip  qarastyra alamyz: 1) 1825-1830 jyldar; 2) 1831-1845 jyldar. Bul ekonomıkalyq úrdisti bylaısha bólýdiń syry mynada: eki kezeńniń árqaısysynyń ózindik  erekshelikteri, basym baǵyttary, nátıjeleri boldy.

Handyq bıleýshisi Jáńgir  Bókeıulynyń 1825-1830 jyldarda júrgizgen agrarlyq reformalary negizinen syrtqy jer qatynastaryn retteýge baǵyttalǵan. Tek 1825-1830 jyldar aralyǵynda Bókeı Ordasy terrıtorııasyna tikeleı qatysy bar 6 mejeleý jumysy júrgizildi jáne onyń úsheýine ordalyqtar qatystyrylǵan bolsa, qalǵan úsheýi qupııa túrde júrgizildi. Handyqtyń terrıtorııasyn zańdyq turǵydan bekitýge tyrysqan Jáńgir han únemi Reseı úkimetine, jergilikti gýbernııa basshylaryna, ózge de quziretti organdarǵa jer ólsheý jumystaryn uıymdastyrý týraly usynys tastap otyrdy. Alaıda joǵarǵy bılik Orda bıleýshisiniń qalaýyn árdaıym oryndaı bermedi. Óıtkeni otarlaýshy Reseı ımperııasy qazaq kóshpelilerin jermen jarylqaýdyń arty kazak, orys, qalmaq, tatar sııaqty halyqtardyń ekonomıkalyq múddesine soqqy bolady dep sanady. Sonymen qatar aryz-shaǵymdardy qanaǵattandyrýshy patsha úkimeti handyqtyń terrıtorııasyn ólshep, naqtylap berýge keliskenimen, barlyq shyǵyndy qazaqtardyń óz moıyndaryna artty. Mejeleýge qajetti quraldardy jáne aǵash baǵan, kómir, kirpish sııaqty materıaldardy ár tarap ózderi tabýy tıis edi. Bulardyń birde-bireýi Іshki Orda terrıtorııasynda óndirilmeıtin-di. Ári mejeleý isine qatysýshy jer ólsheýshilerdiń, depýtattardyń, kýágerlerdiń turaqtaýyna kıiz úıler, júrip-turýyna túıe, jylqy, arbalar, tamaqtanýyna mol azyq-túlik qory qajet boldy. Osy oraıda mejeleý úrdisiniń birneshe aıǵa, tipti birneshe jylǵa sozylatyndyǵyn aıta ketken jón. Al 1825-1830 jyldary birneshe jer ólsheý jumystarynyń júrgizilgendigin eskersek, jalpy shyǵyn kóleminiń edáýir bolǵandyǵyn baıqaımyz.

Degenmen syrtqy jer qatynastaryn retteýge baǵyttalǵan reformalardyń qorytyndylary mynadaı boldy: 1) 1825 jyldyń 15 naýryz - 27 sáýir aralyǵynda qazaq-tatar shekaralary aıqyndaldy jáne kóp jylǵy jer daýyna resmı turǵydan núkte qoıyldy. Bókeılikter 1818 jylǵy mejeleý jumystary boıynsha mańyzdy jer telimderinen aıyrylsa, arada jeti jyl ótken soń sýy mol, shóbi shúıgin jaıylystaryn qaıtaryp aldy; 2) 1825 jyldyń jazynda bókeılikter men hoshoýt qalmaqtary ıeligi anyqtaldy. Mejeleý nátıjesinde qazaq kóshpelilerine qudyqtary kóp, shabyndyqqa qolaıly birqatar telimder berildi; 3) Ólke basshylyǵy men senator F.Engeldiń talap etýimen 1828 jyly 3 mamyr - 20 shilde aralyǵynda handyq terrıtorııasyn mejeleý jumystary júrgizildi. Orda shekaralaryn resmı turǵydan anyqtaýǵa baǵyttalǵan bul jer ólsheý úrdisi handyq bılik ústemdik etken kezeńdegi úlken aýqymdy qamtyǵan alǵashqy ári sońǵy shara boldy. Nátıjesinde Bókeı Ordasynyń shekaralary belgilenip, Qosózen, Qamys-Samar boıyndaǵy jáne ózge de mańyzdy aımaqtardaǵy jerler resmı túrde qazaqtardyń kóship-qonýyna berildi; 4) Qazynalyq jerlerdi paıdalanýǵa alý arqyly eldegi jalpy jaıylys kólemi ulǵaıdy. 1828 jyly Reseı Syrtqy ister mınıstrligi Azııa komıtetiniń sheshimi jáne patshanyń arnaıy Jarlyǵy boıynsha bókeılikterge Astrahan gýbernııasy Chernoıar ýezinen 673 274 desıatına jaıylys berildi.

1825-1830 jyldardaǵy reformalar syrtqy jer qatynastaryn retteýge baǵyttalsa, al 1831-1845 jyldar aralyǵynda ishki jer máselesin reformalaý birinshi orynǵa shyqty. 1831 jyldan bastap han kólemdi jaıylys kózderin yqpaldy, aýqatty sultandarǵa, starshyndarǵa, bılerge úlestirip, iri jer ıelikterin qalyptastyra bastady.

Jalpy, Jáńgir hannyń agrarlyq saıasaty qarama-qaıshylyqqa toly boldy. El ishinde júrgizilgen jer reformalary tek azshylyqtyń kósegesin kógertti, al kópshiliktiń ekonomıkalyq suranystary eskerilmedi. Óz týystary men aınalasyndaǵylarǵa shuraıly jaıylystardy taratý arqyly qatardaǵy halyqty olarǵa táýeldi etip qoıdy. Osylaısha, ishki jer saıasatynyń basty kemshilikteri kópshilik turǵyndardyń jersiz qalýynan, áleýmettik jiktelistiń kúsheıýinen, paraqorlyqtyń jappaı etek alýynan, mal sharýashylyǵynyń daǵdarysqa ushyraýynan, eldegi urlyq-qarlyqtyń artýynan anyq kórindi. Nátıjesinde Bókeı Ordasynda 1836-1838 jyldary I.Taımanov pen M.Ótemisov jetekshilik etken ult-azattyq qozǵalys jáne 1842-1843 jyldary A.Qoshaev pen L.Manataev bastaǵan kúres bolyp ótti.

Al syrtqy jer qatynastaryn retteýde Jáńgir han kórshi halyqtarmen tabandy kúres júrgizdi. Ol bılik etken kezeńde jer máseleleri meılinshe ýshyqty jáne Reseı ımperııasynyń qonystandyrý saıasaty tez qarqynmen júrgizile bastady. Nátıjesinde handyqtyń barlyq bóligi daýly aımaqqa aınaldy. Jáńgirdiń syrtqy jer saıasaty Ordanyń shekaralaryn naqtylaý, kórshi halyqtardyń basqynshylyq áreketterin tyıý jáne el terrıtorııasyn múmkindiginshe keńeıtý baǵytynda júrgizildi.

Іshki Ordanyń sońǵy hany Jáńgir Bókeıuly 1845 jyly 11 tamyz kúni qaza tapty. Handyq bılikti joıýdy kóksegen Reseı ımperııasy dereý Ýaqytsha keńesti qurdy. Jańa saıası ınstıtýt Reseı ımperııasynyń baqylaýynda boldy jáne ulttyq múddeni qorǵaı almady. Nátıjesinde Bókeı Ordasy kórshi halyqtarmen aradaǵy jer daýynda utyla bastady.

Iıa, elimiz Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı el, jer úshin kúresken handarymyzdyń eńbegin jas urpaqqa nasıhattaǵanymyz jón. Qazaq eliniń búginde álemde jer kólemi boıynsha toǵyzynshy oryndy ıelenýine Bókeı handyǵynyń ózindik úlesi tıdi. Bul óz kezeginde ataqonysqa umtylǵan babalarymyzdyń, olardy óz aınalasyna toptastyra bilgen bilikti basshylardyń arqasynda múmkin boldy. Bókeı Ordasy bıleýshileriniń júrgizgen saıasattarynda aıyrmashylyqtar boldy. Biraq barlyǵyna birdeı ortaq qasıet olardyń tilimdeı jer úshin syrtqy jaýlarmen kúresýinde dep bilemiz.