Elimizdegi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jaı-kúıi talqylanýda
ASTANA. 28 maýsym. QazAqparat - Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanyna qarasty Almalybaq kentindegi Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda «Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń jaı-kúıi men perspektıvalary» degen taqyrypta eki kúndik halyqaralyq keńes ótkizilýde.
Elimizde kóp jyldan beri selektsııalyq-genetıkalyq jumys dástúrli selektsııa tásilderimen de, gendik ınjenerııa, bıotehnologııa testeri arqyly da júrgizilip keledi. Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI-dyń ózinde ǵana dándi, dándi-jemshóp daqyldary, dándi-burshaq, maıly, jemshóp, tehnıkalyq daqyldardyń 400-den astam jańa sorttary men býdandary shyǵarylyp, onyń 135-i respýblıkamyzda jáne odan tysqary jerlerde óndiriske engizilgen. Jyl saıyn ınstıtýt arnaıy pıtomnıkte dándi masaqty daqyldardyń 450 tonna joǵary sapaly tuqymyn, 130 tonna dándi jemshóp daqyldarynyń, 120 tonna dándi-burshaq daqyldarynyń, 60 tonna maqsarynyń, 50 tonna júgeriniń, 30 tonna jemshóp daqyldarynyń tuqymyn óndirip, elimizdiń ońtústik-shyǵys óńirindegi elıtalyq tuqym sharýashylyqtaryn qamtamasyz etip otyr.
Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǴZI selektsııalyq jumysty qarqyndy júrgizip otyr. Munda 23 túrli kókónis-baqsha daqyldary boıynsha zertteýler júrgiziledi. 19 daqyl túrleri boıynsha ǵalymdar 100 sort pen býdandy aýdandastyrǵan. Onyń ishinde: kartop, pııaz, qııar, qyzanaq daqyldary ashyq jáne jabyq topyraqta ósirý úshin meılinshe kóp taraǵan, sondaı-aq burysh, sábiz, qyzylshany atap aıtýǵa bolady. Baqsha daqyldary boıynsha ǴZI selektsıonerleri qarbyz, qaýyn, asqabaq salasynda da zertteý jumystaryn keń aýqymda júrgizýde. Respýblıkamyzda otandyq kartop selektsııasynyń 38 sorty, sonymen birge Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǴZI selektsııasynyń 25 sorty, Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǴZI-men yntymaqtasa otyryp basqa da ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń ǵalymdary ázirlegen 13 sort óndiriske engizilgen. Onyń ishinde «Aq kól», Aq sor», «Astana», «Aýyl», «Qarasaı», «Kókshetaýlyq», «Qoǵaly», «Mıras», «Tamasha», «Ulan», «Shortandy», «Qostanaı jańalyǵy», «Araıly tań», «Qazaqstandyq» jáne t.b. ataýǵa bolady. Al, endi kókónis daqyldary boıynsha másele birshama kúrdeli.
Aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri selektsıoner ǵalymdarmen qoıan-qoltyq yntamaqtastyqta jumys istegende ǵana uta alatynyn ǵalymdarymyz dáleldep otyr. Ónim óndirýshilerdi memleket tarapynan jan-jaqty qoldaýdyń iske asyrylýy, selektsıoner ǵalymdardyń quqyqtaryn qorǵaý - kezek kúttirmeıtin mańyzdy máselelerdiń biri. Ósimdikterdiń sorttary men janýarlardyń tuqymdaryn tutynýshylardan «roıaltı» alýdyń tıimdi tetikterin ázirleý qajet. Osy maqsattar boıynsha Germanııa, Frantsııa, Túrkııa jáne Kedendik odaq (Reseı, Belarýs) elderiniń eń ozyq tájirıbelerin qoldanýǵa kóshýdi qamtamasyz etý kerek.
