Elimizde bir ret egip, bes jyl oryp otyratyn astyq tuqymy ósirilýi múmkin

- Elimizde astyq sharýashylyǵy salasynda ǵylymdy tájirıbemen ushtastyryp kele jatqan ortalyqtyń ótkeni shejire, bolashaǵy bekem dese de bolady. Áńgimemizdiń álqıssasyn osydan bastasańyz...

- Atalmysh ortalyq ǵalymdary shyǵarǵan dándi, burshaq, maıly daqyldar men ekpe shóptiń júzdegen sorttaryn búginde álemniń kóptegen elderiniń dıqandary paıdalanyp, ıgiligin kórip otyr. Ortalyqtyń san salaly qyzmeti tek jańa ónimdi sorttardy oılap tabýmen shektelmeıdi, eginshilik mádenıetin kóterý, astyq sapasy men ónim kólemin arttyrý, topyraq qunarlylyǵyn jaqsartý, adam densaýlyǵyna ıgi yqpaly bar juǵymdy daqyldardy ósirý sııaqty mańyzdy sharýalarmen de aınalysady. Bir kezde Keńes Odaǵyndaǵy mańdaıaldy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń biri bolǵan búgingi ortalyqtan 8 akademık, 34 ǵylym doktory men 111 ǵylym kandıdaty shyqqan. Odan qaldy V.P.Kýzmın men ınstıtýtty uzaq jyldar basqarǵan A.I.Baraev Sotsıalıstik Eńbek Eri ataǵyn aldy. ıAǵnı, búgingi bolashaq osylaı bastaldy.

Ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń ortasynda qurylǵan Shortandy kentindegi tájirıbe stansasy egin sharýashylyǵyn damytýǵa baılanysty ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysatyn shaǵyn mekeme edi. Mundaı tájirıbe stansalary ol kezde ár óńirde bolatyn. Shortandy tájirıbe stansasy da basqa mekemeler sııaqty shaǵyn óńirge qyzmet kórsetetin mekeme bolyp qala berer me edi, eger 1950 jyldardaǵy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany bastalmasa.

Tyń jerlerdi ıgerý eginshilik aýqymy kúrt ósken aımaqta egin sharýashylyǵy mádenıetin kóterip, damytý qajettiligin týyndatty. Osylaısha, 1956 jyly tájirıbe ortalyǵynyń bazasynan Qazaq KSR aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynyshty ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy.  Instıtýttyń eń sharyqtap damyǵan tusy akademık Aleksandr Ivanovıch Baraevtyń esimimen baılanysty boldy. 1972 jyly akademık Baraev bastaǵan ǵalymdar toby jasaǵan topyraq erozııasyna qarsy sharalar kesheni Lenındik syılyqqa ıe boldy. Keıinirek ortalyqtyń taǵy bir top ǵalymy KSRO memlekettik syılyǵynyń ıegeri atandy. Bul - ınstıtýtty talantty ǵalym, akademık Mehlıs Súleımenov basqaryp turǵan kez bolatyn. Iá, ol Shortandy ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń sharyqtap damyp, barsha álemge tanylǵan, dańq tuǵyrynyń shyrqaý bıigine kóterilgen kezi edi.

- Endi tarıhtan búgingi kúnge oıysaıyq. Maman retinde Qazaqstannyń eginshilik sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaı qalaı jəne tuqymnyń túri men sapasyn arttyrýda qandaı jumystar atqarylýda? Osy máselelerge keńinen toqtalsańyz...

- Qazirgi jaǵdaıǵa keletin bolsaq. Osy kúni Úkimet tarapynan bizderge biraz mindetter júktelip otyr. Búgingi tańda elimizde egilip jatqan tuqymnyń 50 paıyzy qazaqstandyq sort ta, qalǵan 50 paıyzy reseıliktiń úlesinde. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta otandyq úlesti arpa bolsyn, bıdaı bolsyn, 90 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelgen. Osy baǵytta bizdiń ǵalymdar kún demeı, tún demeı jumys istep jatyr.

Tuqym sharýashylyǵyn alsaq, bizdiń ǵylymı ortalyq tuqym sorttaryn shyǵaratyn ordınator bolyp sanalady. Osy kúni elimizdegi egistik alqaptaryna sebilip jatqan tuqymnyń Aqmola oblysynda 78 paıyzyn, Soltústik Qazaqstan oblysynda 49 paıyzyn jáne Qostanaı oblysynda 12 paıyzyn bizdiń ǵalymdar shyǵarǵan. Degenmen, otandyq tuqym túrleriniń úlesin arttyrý úshin, ıaǵnı, egistik alqaptarǵa soltústikke beıim P1, P2, PR1, PR2, PR3 tuqym túrlerin tolyq egý úshin, eń bastysy, ýaqyt kerek.

Osyǵan oraı, QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde sharýashylyqtardyń egistik alqaptarynda jappaı 1-2 sortty tuqym sebý boıynsha karta jasalyp jatyr. Biraq ony júzege asyrý úshin biz sııaqty ordınatorlardy tuqymmen júz paıyz qamtamasyz etý qajet. Al, oǵan bizdiń materıaldyq-tehnıkalyq múmkindigimiz ázirge jetkiliksiz. Sondyqtan, bizge, eń aldymen, synaq jer kólemin ulǵaıtyp, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý qajet. Oǵan qosa, synaq-təjirıbe júrgizý úshin shalǵysy 1 metrlik «vıntaj staer» kombaıny kerek. Bul jaǵynan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi kómekteskeli otyr. Endeshe aldaǵy ýaqytta egistik alqaptarda otandyq tuqymnyń úlesi artatyna senimimiz mol.

- Sońǵy jyldary egistik ónimderdi dıversıfıkatsııalaý týraly kóp aıtylyp júr. Osy jaǵynan ózińizdiń pikirińiz qandaı? 

- Búgingi tańda egin sharýashylyǵy salasynda raps, jasymyq, nýt (túrik burshaǵy) sııaqty jańa daqyldar egilýde. Osyǵan deıin 2014 jyly jasymyq 20 myń gektarǵa egilse, qazir bir ǵana Aqmola oblysynyń ózinde 600 myń gektarǵa jetip otyr. Jasymyq baǵasynyń qymbat bolýy osyǵan ıtermelep otyr.

Bul ónimderdiń baǵasy bıdaı qunynan shamamen 4 esege qymbat. 1 mıllıardtan astam halqy bar, jutynyp otyrǵan Úndistan sııaqty elderdiń raps pen jasymyqqa suranysy joǵary. Sol sebepti dıversıfıkatsııalaýǵa kóship otyrǵan jaıymyz bar. Biz sońǵy úsh-tórt jyl boıy raps, jasymyq, nýt daqylyna zertteý júrgizip kelemiz. Bul daqyldar joǵaryda aıtqan úsh oblys aýmaǵynda ósirilýde. Jasymyqtyń jańa sorty men ósirý tehnologııasyn shyǵardyq, ıaǵnı, qaıda, qalaı, qaı ýaqytta egý, zııankestermen kúresý joldary sııaqty. Qazirgi kezde, «Astyq holdıngi» óńirlik aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi, «Jer-1» JShS tərizdi óńirdegi birqatar sharýashylyqtarda qoldanylýda. Jalpy, dıversıfıkatsııalaýdyń paıdasy zor, ol eń birinshi tabystyń kózi bolsa, ekinshi jaǵynan jerdiń tyńaıtylýyna múmkin beredi.

- Bizden esh artyqshylyǵy joq, tipti klımaty da uqsas Kanada ər gektardan 50 tsentnerge deıin astyq alýda. Al bizde ortasha 10 tsentner nemese odan əri ketse 15-ten aspaıdy. Osynyń sebebi nede?

- Qazaqstan naryǵynda bizdiń Qazaqstannyń sorttary, bizdiń ortalyqtyń sorttary 4,8 mıllıon gektar jerdi alyp jatyr. Ony 6 mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıtýǵa bolady. Bir sortty shyǵarý úshin 12 jyl ketetin bolsa, jańaǵy aıtyp otyrǵan ınstıtýttarmen biz birigip isteıtin bolsaq, bir sort jasaýǵa 7-8 jyl keter edi. Sonda sorttardy kóptep shyǵaryp, onyń ishindegi ystyqqa tózimdi sorttardy shyǵaryp, naqty ónim alýǵa bolatyn edi. Al reseılikter jaǵdaıdy baıaǵyda jasap qoıǵan. Endi AQSh jəne Kanadamen bizdiń ónimniń aıyrmashylyǵy, olardyń kóp alatynyna kelsek... Olardyń sorttary, tehnologııasy, tehnıkasy durys bolyp tur. Biz sortty durystaýymyz kerek. Tehnologııa jaǵdaıyn sheshýge bolady. Tehnologııa degen ol tyńaıtqysh. Bizdegi tyńaıtqyshqa sýbsıdııa berip jatsa, fermerlerdiń barlyǵyna ony alyp berse, onyń qunary da, ónimdiligi de artady. Bizdiń elde de gektarynan 30 tsentnerge deıin alatyn sharýashylyqtar bar. Múldem az alatyndar da bar. Sondyqtan, tómen ónim alatyndar ortasha kórsetkishke keri əser tıgizedi.

Astyq shyǵymyn arttyrý úshin eń basty tehnologııasyn saqtaý qajet. Bizde astyq ýaqtyly sebilip, ýaqtyly jınalmaıdy. Məselen, aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyǵan Kanadada tuqym bar-joǵy 7 kúnde sebilip, osynshama ýaqytta jınalyp bitedi. Al bizde bul kórsetkish 20 kúnge deıin, tipti odan asyp ketip jatady. Bir sózben aıtqan tehnologııa barynsha tolyq saqtalmaıdy. Odan qaldy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń durys bolmaýy da bar. Bular óz kezeginde astyqtyń shyǵymy men sapasyna keri áser etedi.

- Ózińiz aıtyp ótkendeı AQSh-ta keıingi kezderi bir ret egip, qatarynan bes jyl oryp otyratyn astyq tuqymy týraly jıi aıtylyp júr. Bul qandaı tuqym jəne onyń artyqshylyǵy men kemshiligi qandaı bolmaq? 

- Jaqynda AQSh-tyń Mınnesota shtatynda boldym. Osynda kópjyldyq bıdaı ósirý protsesimen tanystym. Bul bıdaıdy bizdiń elge alyp kelý məselesi qaralýda. Oǵan ərıne, mamandary, tehnologııasy bar degen sııaqty qarjy qajet. Sondyqtan, biz grantqa qatysyp jatyrmyz. Bul bıdaı tuqymynyń artyqshylyǵyna keletin bolsaq, ony 1 ret tasty, qunarsyz jerlerge egip, qatarynan bes jyl oryp otyrasyn. Tamyryn 1,5 metrden astam tereńdikke jiberetindikten bul bıdaı ósimtal keledi. Ósken jerinde aram shópter bolmaıdy. Ərıne, ónimdiligi kədimgi bıdaıdan 10 paıyzǵa tómen. Klasy da tómen. Esesine kóktemde egý jumystaryn qajet etpeıdi. Jalpy, kúzgi egin oraǵynda túsken paıdanyń 40 paıyzy kóktemgi dala jumystaryna jumsalatynyn eskersek, 10 mıllıonnan astam gektar jerin aram shóp basyp jatqan bizdiń elimizde osyndaı bıdaı tuqymyn ósirý mańyzdy. Bul bir jaǵynan mal jeminiń, ekinshi jaǵynan aram shóptermen kúresý məselesin sheshýge septigin tıgizer edi.

- Sóz sońynda ortalyq jumysy men ǵalymdar shyǵarǵan astyq tuqymy týraly keńirek toqtalsańyz?

- Óz tarıhynda ortalyq osy kúnge deıin 74 jumsaq astyq bıdaıy, 15 qatty bıdaı, 23 arpa jáne 3 kúzdik jumsaq astyq bıdaıy tuqymyn jasap shyǵardy. Keńes zamanynda bastalǵan jaqsy dástúr búgingi kúnge deıin jalǵasyn taýyp keledi. Ortalyq mamandary jergilikti jerdiń tabıǵatyna, topyraq qunarlylyǵyna, aýa raıy jaǵdaıyna laıyqtalǵan jańa daqyl sorttaryn jasaý baǵytynda jemisti jumystar júrgizip keledi. Sońǵy bes jyldyń aýqymynda ınstıtýt 17 jańa daqyl sorttaryn daıyndaǵan. Onyń 7-ýi bıdaı sorttary bolsa, ekeýi arpa, sondaı aq, kúnbaǵys, raps jáne kóp jyldyq ekpe shóp sorttary da bar. Búginde aqmolalyq dıqandar kóp qoldanatyn «Damsa ıýbıleınyı», «Korona», «Astana» sııaqty bıdaı tuqymdary joǵary ónimdiligimen de, sapalylyǵymen de dıqan qaýymynyń kóńilinen shyǵyp otyr. Ótken jyly QR Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qurmetine arnaıy bıdaı sorty shyǵaryldy jáne synaqtan ótkizildi. Bıyl sorttyń alǵashqy ónimi alyndy. Basqalarmen salystyrǵanda bul bıdaıdyń sapasy joǵary bolyp shyqty. Sýyqqa da tózimdi keledi.

Jalpy, jyl saıyn ortalyqta 95 myńnan astam daqyl úlgileri zertteledi, 2 myńnan astam býdandastyrý jumystary júrgiziledi. Álemniń 59 elinde ósiriletin túrli daqyldardy jergilikti jerge jersindirý, býdandastyrý arqyly jańa ónimdi sort alý baǵytynda maqsatty jumystar atqarylyp keledi. Ortalyq dándi jáne burshaq daqyldarynan basqa tary, qaraqumyq, kartop jáne maıly daqyldardyń jańa sorttaryn jasaý baǵytynda da ónimdi jumystar júrgizýde. Búgingi kúnge deıin tarynyń 20 sorty, kartoptyń 26 jáne kúnbaǵystyń 9 sorty jasalypty.

Osyndaı ıgi isterdi eskere kele, ǵylym men óndiristi tyǵyz baılanystyryp, elimizdiń egin sharýashylyǵy salasyn damytýǵa eleýli úles qosyp otyrǵan ortalyǵynyń bergeni de, áli halyqqa bereri de kóp dep bilemin.

- Əńgimeńizge rahmet!