Elektrondy qurylǵydaǵy oıyndar balalarǵa paıdaly

Jańa tehnologııanyń, jańashyldyqtyń zalaldy tustary týraly árqashan ushqary pikir basym bolatyny jasyryn emes. Osydan ondaǵan jyl buryn qoǵamda uıaly baılanys keń tarala bastaǵan tusta «radıotolqyndar mıǵa zaqym keltiredi, obyr aýrýyn qozdyrady» degen pikir kóp aıtyldy, túrli mamandar kóp talqylady. Soǵan qaramastan uıaly baılanys ómirimizge dendep endi, odan bas tartyp jatqandar óte az shyǵar.

«Balalar nege gadjetterdegi, kompıýterdegi oıynǵa nege qumar, onyń qanshalyqty paıdasy bar (zııany emes)» degen saýal barlyq ata-analardy alańdatady.

Jalpy ekranǵa shamadan tys qaraýdyń kórý qabiletine zııan keltiretinin aıtyp mamandar dabyl qaǵýda. Qazirgi 2-5 jas aralyǵyndaǵy balalardyń kórý qabileti budan 10 jyl burynǵy balalardan áldeqaıda tómen. Alaıda gadjette oıyn oınaýdyń paıdaly tustary joq emes. Sondyqtan osy maqalada onyń jaqsy tustaryn, jas urpaqqa paıdaly tustaryn tizbelep shyǵamyz. Al, zııandy tustaryn kez kelgen dáriger aıtyp bere jatar...

Sonymen balalardy qyzyqtyratyn oıynnyń tabıǵatyna úńilsek. Adam ómiriniń bastapqy sátterinen bastap oıynǵa qyzyǵady. Ol - qoǵamǵa sińisý, onyń sharttary men talaptaryn tez ıgerýdiń basty quraly. Ómir súrýge qajetti daǵdy, mashyqty jas kezden boıǵa sińirý onyń qıynshylyqtaryn eńsertýdiń álippesi. Balalardyń eresekter ómirine elikteý oıyn arqyly júrgiziledi. Kez kelgen bala oıynynyń máni de ony eresek shaǵynda ómirde kezdesetin qıynshylyqtar men qubylystarǵa psıhologııalyq turǵydan daıyndaý.

Tas dáýirindegi balalar da qýyrshaq jasap, oıynshyq qarý istep te oınap kórgen. Endeshe haı-tek tóńkerisi zamanynda balalardyń beıneli túrde «ómirge beıimdelýi quralyn nemese álipbıinen» ata-analar bas tartqyza almaıdy.

Kompıýterde, shaǵyn oıyn quralynda, smartfon, planshetterge arnalyp shyqqan vırtýaldy-tanymdyq, saýyqqa baǵyttalǵan oıyndardyń negizinde eresekterdiń kúndelikti ómirindegi obektiler men qarym-qatynas qubylystarynyń shaǵyn formasy usynylady.

Oıyn týraly paıymnyń qysqasha túsinigi osy. Onyń paıdaly tustary qandaı bolmaq? Osy tusta mamandar gadjettiń kez-kelgen túrin shamadan tys demalyssyz, uzaq paıdalanýdyń jańa jetilip kele jatqan aǵzaǵa zııandy ekenin alǵa tartady. Paıdaly degende oıyndy mólsherli túrde, aǵzaǵa zııan keltirmeıtin tanymdyq deńgeıde paıdalaný ǵana paıdaly bolmaq.

Sóz basynda, tili shyqpaǵan, aıaǵyn basyp úlgermegen bala ata-anasynyń smartfon, planshetimen oıyn oınap otyrǵandyǵyn aıtyp óttik. Qazir barlyq gadjetter sensorly ekrandy. Sondyqtan ekranda saýsaqtyń ushymen obektilerdi jyljytýda balanyń motorıkasy damıdy. Motorıkanyń qımyldy, koordınatsııany jaqsartýmen qatar balanyń mıyndaǵy sóıleý qabiletine jaýapty bóliginiń jumysyn jaqsartyp, damytady. Tiliniń shyǵýy keshikken balalar úshin logoped, defektolog mamandar saýsaq ushtarymen túrli jattyǵý jasap motorıkasyn damytýǵa keńes beredi. Al, sensorly ekran arqyly oıyn oınaǵan bala osy sharttardy áldeqashan oryndap shyǵady.
Kompıýter dáýirindegi balalardyń aqparatty qabyldaýyn zerttep shyqqan reseılik zertteýshi Evgenııa Petrovanyń «Detı ı kompıýter» atty eńbegine qaralyq. Zertteýde kompıýter 7-8 jastaǵy balalardyń belgili bir daǵdysyn qalyptastyrýǵa oń yqpal etetini týraly pedagog pikirin keltirilgen.

«Bul - logıkalyq jáne abstraktylyq oılaý qabiletin damytý jaıynda. Oıyndar balalarǵa ózindik sheshim qabyldaýǵa, ári bir áreketten ekinshisine jedel aýysýǵa kómektesedi. Elektrondy qurylǵy balalardyń shyǵarmashylyq qabiletine jaqsy áser etedi. Bul balalardyń jeke erekshelikterine baılanysty: bir balalar shet tilin jyldam meńgeretin bolsa, bireýleri sýret jaqsy salady», delingen zertteýde.

Internetti paıdalanyp úırengen bala aqparatty jedel izdep tabýǵa beıim. Zertteýde psıhoterapevt N.N. Narıtsynnyń pikiri keltirilgen. Ol: «bala kompıýterdi erte úırengeni jón, aldymen kompıýter oıyndarynan bastaıdy, úırengen soń tanymdyq-úıretýshi baǵdarlamaǵa kóshken durys», dep sanaıdy.

Elektrondyq dáýirde balalardyń aqparatty qabyldaýy ózgerip ketken. «Olar báriniń qanyq tústi, áserli, ári tartymdy bolýy kerektigine boılary úırenip ketken», - deıdi «Novoe pokolenıe» jobasynyń dırektory Larısa Paýtova.

Vıdeo oıyndar oınap otyrǵan oıynshynyń mıynda jańa myńdaǵan neırondar qurylady.

«Shýter» oıynyn oınaıtyndar tótenshe jaǵdaıda basqalarǵa qaraǵanda 25 paıyz jedel sheshim qabyldaıdy. Muny Rochester ýnıversıtetiniń zertteýshileri anyqtaǵan.

Al kólik jarysyn oınaǵan bir top 60-85 jastaǵy qarttar arasynda júrgizilgen tájirıbede mynadaı qyzyq jaıt anyqtalǵan. Olar óz áreketin aldyn ala oılastyryp alýy, aınalasyndaǵy obektilerdi este saqtaý qabileti jaqsaryp, burynǵysynan baıqampaz bolyp shyqqan.

Joǵaryda aıtyp ótken Rochester ýnıversıtetiniń oıynshylary aınalasyndaǵy tústerdi qabyldaý sezgishtigi artqan. «Geımerlerde kontrastilik kórý qabileti jaqsarady» degen qorytyndy jasalǵan.

Vıdeo oıyndar basqa da túrli qurylǵylardy, qashyqtan basqarylatyn drondar men robottardy, tehnıkalardy basqarýda artyqshylyq beredi. Eger oıynqumar bolsańyz, túrli maqsattaǵy tehnıkalardy, krandardy epti basqarý basqalarǵa qaraǵanda jeńil bolady.

Ári bul mashyq jumysta, turmysta da óziniń artyqshylyǵymen qýantady. Olardyń bárin sanamalap shyǵý múmkin emes. Eń qarapaıym túri siz basqalarǵa qaraǵanda kompıýterdi áldeqaıda jaqsy meńgergen bolyp shyǵasyz, mátindi jyldam teresiz. Jańa baǵdarlamalardy, buryn jumys istemegen ınterfeısterdi ıgerý jeńilirek bolady. Aıtalyq, siz túrli qyzmetterge aqsha salatyn termınaldyń ınterfeısi, bolmasa úıde jańa satyp alǵan sońǵy úlgidegi teledıdardy paıdalaný, depozıtińiz turǵan banktiń onlaın qyzmetimen jumys jasaýda sizdiń burynǵy geımerlik tájirıbeńizdiń udaıy paıdasyn tıgizetinine kúmánińiz bolmasyn.

Balasy tynyshsyz, tentek ata-analardy qýantatyn jańalyq ta bar eken. Elektrondy oıyn oınaǵan balalar ózin ózi ustaı alatyn bolyp shyǵady, ári gıperbelsendiligi tómen bolady. Sondyqtan bolar qazir kóp jerde ata-analar balalar mazasyn almaý úshin smartfonyn ustata salatyny...

Aıtpaqshy, oıynqumarlardyń uıqysy tynysh, sonymen qatar tústi de jaqsy kóredi eken. Óıtkeni, oıyn sıýjeti boıynsha túrli vırtýaldy ortalar olardyń fantazııasyn jaqsy damytatyn bolyp shyqty.

Sóz sońynda oqyrmandarǵa gadjet, kompıýterdiń zalaldy tustaryn eske sala ketkendi jón kórdik. Jalpy, elektrondy qurylǵylardy shektelgen ýaqytpen paıdalaný kerek. Óıtkeni ol kórý qabiletiniń nasharlaýyna, gıpodınamııaǵa keri áser etedi. Sonymen qatar, kompıýterde kóp otyrý balanyń psıhıkasyna zııan keltiredi. Sondyqtan ata-analar ýaqytty shekteýdi óz moıyndaryna alýy tıis.

Jánibek Amangeldi