Elde tabıǵatty qorǵaýdyń «tsıfrlyq qalqany» qalyptasady - Turǵanov
ASTANA. KAZINFORM — Erteń Májilistiń jalpy otyrysynda Parlament depýtattarynyń bastamasymen ázirlengen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ańshylyq salasy jáne janýarlar dúnıesin saqtaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaralady. Bul qujat Qazaqstandaǵy ańshylyq salasyn retteýdi jetildirý jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý júıesin kúsheıtý maqsatymen ázirlengen.
Qujatta memlekettik basqarýdyń negizgi baǵyttaryn naqtylaý, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný jáne bıoártúrlilikti saqtaý máseleleri qamtylǵan. Sonymen qatar zańsyz áreketterdiń aldyn alý, janýarlar popýlıatsııasyn retteý jáne tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý tetikterin jetildirýge erekshe nazar aýdarylǵan. Osy oraıda zań jobasyndaǵy jańa normalar men ony iske asyrý nátıjeleri týraly Májilis depýtaty, Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi Dúısenbaı Turǵanovpen suhbattasqan edik.
– Dúısenbaı Nurbaıuly, bul zań jobasyn daıarlaýǵa qandaı negizgi máseleler sebep boldy?
– Ashyǵyn aıtsaq, búginde janýarlar dúnıesiniń jaǵdaıy alańdatyp otyr. Bıoártúrliliktiń azaıyp bara jatqanyn, sırek jáne joıylyp ketý qaýpi bar popýlıatsııalardyń turaqsyz ekenin kórip otyrmyz. Bul jaı ǵana statıstıka emes, ıaǵnı áreket etý qajet ekenin bildiretin naqty belgi.
Sonymen qatar brakonerlik máselesi áli de ózekti. Iá, zańdar bar, biraq olardyń tıimdiligi jetkiliksiz. Sondyqtan bul zań jobasyn ázirleý ıdeıasy birazdan beri pysyqtalyp, atalǵan faktorlardyń barlyǵy eskerildi. Budan bólek, salada lıtsenzııalaýdan bastap ańshylyq sharýashylyqtardy baqylaýǵa deıin kóptegen olqylyq jınaqtalǵan.
Taǵy bir mańyzdy másele - halyqaralyq ekologııalyq standarttarǵa sáıkes bolýymyz kerek. Álem bir orynda turmaıdy, biz de alǵa jyljýymyz qajet.
Árıne, tehnologııalardyń róli de zor. Búginde tabıǵatty tıimdi qorǵaý tsıfrlyq esep pen monıtorıngsiz múmkin emes. Bul turǵyda zań jobasy baqylaýdy kúsheıtip, aıyppuldardy 4-5 esege deıin arttyrýdy kózdeıdi: buryn jeke tulǵalar úshin 50 AEK-ke deıin, laýazymdy tulǵalar úshin 150 AEK-ke deıin bolsa, endi sáıkesinshe 200 AEK-ke jáne 700 AEK-ke deıin ósedi. Bul rette, zań buzýdyń saldary qomaqty aıyppulǵa ulasady.
- Janýarlar dúnıesin saqtaýda qandaı mańyzdy normalar engizilip jatyr?
– Bul baǵytta biz júıeli tásildi tańdadyq. Áńgime jekelegen sharalar týraly emes, ekojúıelerdi tolyqtaı qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Birinshiden, sırek jáne joıylyp ketý qaýpi bar túrlerdi qorǵaý kúsheıtiledi. Ekinshiden, ǵylymı negizdelgen lımıtter men kvotalar engiziledi, barlyq sheshim naqty derekterge súıenip qabyldanady. Sondaı-aq, zańsyz ańshylyqpen kúreske jáne tsıfrlyq esep júıelerin engizýge erekshe nazar aýdaryldy. Bul óz kezeginde úderisti ashyq ári tıimdi basqarylatyndaı etedi.
Halyqaralyq tájirıbege kelsek, biz ony jan-jaqty taldadyq. Eýropa elderiniń tájirıbesi, Soltústik Amerıkadaǵy ańshylyqty basqarý úlgileri, sondaı-aq tabıǵatty qorǵaý men ekotýrızmdi tıimdi úılestirgen Afrıka elderiniń tájirıbesi eskerildi.
Sonymen qatar bıznes úshin jaýapkershilik naqty saralandy: jeke tulǵalar úshin 50 AEK, shaǵyn bıznes úshin 100 AEK, orta bıznes úshin 200 AEK, iri bıznes úshin 450 AEK-ke deıin. Talaptardy buzǵany úshin aıyppuldar 10-nan 350 AEK-ke deıin qarastyrylǵan. Bul júıeni ádil ári túsinikti etedi.
- Elimizde brakonerler problemasy áli de ózekti. Sondyqtan osy salada qandaı usynystardy engizesizder?
– Durys aıtasyz, bul másele óte mańyzdy. Biz bul baǵytta qatań ári prıntsıpti tásildi usynamyz. Brakonerlik «ońaı tabys kózi» bolmaýy tıis.
Ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtiledi. Osy quqyq buzý áreketi kezinde qoldanylǵan barlyq qural men zattar – kólik, jabdyq mindetti túrde tárkilenedi.
Munymen qosa, ınspektorlar men qoryqshylardyń ókilettikteri keńeıtiledi. Eń mańyzdysy, zamanaýı tehnologııalar engiziledi: drondar, GPS júıeleri, fototuzaqtar. Atap aıtqanda, tabıǵatty qorǵaýdyń «tsıfrlyq qalqany» qalyptasady.
Taǵy bir mańyzdy ózgeris, aıyppul mólsheri keltirilgen zalal men alynǵan paıdaǵa baılanysty bolady. Keltirgen zııan qanshalyqty kóp bolsa, jaýapkershilik te soǵurlym joǵary belgilenedi.
- Álem elderiniń tájirıbesine qarasaq, fermerlik ańshylyq sharýashylyqqa suranys joǵary. Osy oraıda bul zań jobasy aıasynda qandaı jańalyqtar eskerilgen?
- Fermerlik ańshylyq sharýashylyqtaryn damytý qajet. Biz tek shekteý qoıýdy emes, sonymen qatar rettelgen, órkenıetti ańshylyqqa jaǵdaı jasaýdy kózdeımiz. Zań jobasy jeke sharýashylyqtardy damytýǵa múmkindik beredi: ınvestıtsııalyq rásimder jeńildetiledi, janýarlar sanyn arttyrýǵa yntalandyrý tetikteri engiziledi.
Janýarlardy qoldan kóbeıtý jáne olardy tabıǵı ortaǵa qaıta jiberý tetikteri qarastyrylǵan. Sonymen qatar, ańshylyq týrızmi ekonomıkanyń jeke salasyna aınalýy múmkin.
Bul rette, bıznes ekologııalyq talaptardy buzǵany úshin jaýapkershilik arqalaıdy, aıyppuldar 450 AEK-ke deıin jetedi. Bul damý men baqylaý arasyndaǵy teńgerim.
- Biraz jyldan beri kıik múıizine qatysty máselede, sondaı-aq bul baǵytta jazalaý normasy boıynsha túrli usynystar aıtylyp jatyr. Bul turǵyda qandaı normalar qarastyrylǵan?
- Bul óte ózekti ári kúrdeli másele. Osyǵan qatysty qatań sharalar engiziledi. Kıikti zańsyz aýlaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtiledi. Múıizdi saqtaý, tasymaldaý jáne satqany úshin de jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Eger zań buzýdyń aýyr derekteri anyqtalsa, iri somadaǵy aıyppul, múlikti tárkileý jáne bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylýy múmkin. Ásirese, uıymdasqan toptarǵa qatysty sharalar qatań bolady.
Sonymen qatar, aıyppuldardyń biryńǵaı deńgeıi engiziledi: jeke tulǵalar úshin 200 AEK, laýazymdy tulǵalarǵa - 700 AEK. Bul júıeni túsinikti ári ádil etedi.
- Negizgi zań jobasyna ilespe qujatta qandaı jańa normalar usynylǵan?
- Bul baǵytta ózgerister aıtarlyqtaı mańyzdy. Zańsyz ańshylyq úshin aıyppuldar edáýir artady. Keıbir jaǵdaılarda ákimshilik jaza qylmystyq jaýapkershilikpen tolyqtyrylady. Zańdy qaıtalap buzǵandarǵa jazalaý sanktsııasy kúsheıtiledi. Ań aýlaý qaǵıdalaryn buzý, zańsyz aýlaý ári tasymaldaý jáne satqany úshin jeke jaýapkershilik engiziledi. Sonymen qatar kólik, qarý jáne jabdyqtardy mindetti tárkileý qarastyrylǵan.
Lıtsenzııasyz ań aýlaý deregi úshin de qatań sharalar engiziledi: aldymen aıyppul, keıin odan da aýyr shekteýler. Jalpy, aıyppul 100-den 700 AEK-ke deıin ózgeredi. Negizgi maqsat - zańsyz ańshylyqqa barynsha tosqaýyl qoıý.
- Zań jobasynda janýarlarǵa qatygezdik jasalǵan jaǵdaıda adamdarǵa qandaı shara qoldaný qarastyrylǵan?
- Bul jerde ustanym aıqyn – qatygezdikke jol joq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý mádenıetin qalyptastyrý memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyty. Zań jobasy osyny tolyq qoldaıdy.
Janýarlarǵa qatygezdik jasaǵany úshin aıyppuldar edáýir ósedi jáne olardyń mólsheri quqyq buzý dereginiń aýyrlyǵyna qaraı saralanady. Qaıtalanǵan nemese aýyr jaǵdaılarda qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Sonymen qatar mańyzdy norma engiziledi – qatygezdik tanytqan adamdarǵa janýarlardy asyrap alýǵa tyıym salynady. Budan bólek, aldyn alý sharalary kúsheıtiledi: balalarmen jumys, bilim berý, tabıǵatqa janashyrlyq kózqarasty qalyptastyrý.
Jalpy, bul zań jobasy tek aıyppuldar men tyıym salýdy ǵana bildirmeıdi. Onyń negizinde tereń ıdeıa jatyr, ıaǵnı adamnyń tabıǵatqa degen kózqarasyn ózgertýge ekpin qoıylǵan.
Janýarlar dúnıesi - bizdiń ortaq muramyz. Rasynda, qoldanylatyn sharalar qatańdaıdy, aıyppuldar 700 AEK-ke deıin jetedi. Biraq bul - negizgi maqsat emes.
Negizgi mindet - tabıǵatqa uqypty qaraý qalypty jaǵdaıǵa aınalatyn qoǵam qurý. Eger osy sharalardyń arqasynda ań men qus túrlerin saqtap, quqyq buzý derekterin azaıta alsaq, bul óz kezeginde durys baǵytta kele jatqanymyzdyń belgisi.
