Elde dárihana kóp, biraq nege baǵa túspeı tur
ASTANA. KAZINFORM - Ekonomıkanyń «altyn zańy» boıynsha naryqta satýshy kóbeıgen saıyn báseke kúsheıip, usynystyń artýy esebinen baǵa tómendeýge tıis. Qazaqstandaǵy farmatsevtıka naryǵy bul qaǵıdaǵa tolyq baǵynbaıtyn sııaqty. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregi boıynsha, elde ár 10 myń turǵynǵa shaqqanda 4,9 dárihanadan keledi. Bul – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (OECD) elderiniń ortasha kórsetkishinen (2,9 dárihana) shamamen 70%-ǵa joǵary. Soǵan qaramastan, qazaqstandyqtar dári-dármek baǵasynyń qymbattyǵyna áli de jıi shaǵymdanady. Dárihana kóp bolǵanmen, báseke nege baǵany tómendete almaı otyr? Búgingi materıalda osy suraqqa jaýap izdep kóremiz.
«Usynys-suranys» qaǵıdatyna baǵynbaıtyn naryq
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) málimetinshe, 2021 jyldyń 1 qyrkúıeginde Qazaqstanda 9 131 qoǵamdyq dárihana (community pharmacy) jumys istegen. Bul - ár 10 myń turǵynǵa shaqqanda 4,9 dárihanadan keledi degen sóz. Dárihanalardyń basym bóligi – 94,4%-y jekemenshik, 5,6%-y ǵana memlekettik. Geografııalyq ornalasýy da árkelki: 67%-y qalalarda, 33%-y aýyldyq jerlerde jumys isteıdi.
Eń kóp dárihana Almatyda shoǵyrlanǵan – 1 146 nysan, bul - respýblıkadaǵy barlyq dárihananyń shamamen 13%-yna teń. Al eń az úles Atyraý oblysyna tıesili – nebári 3%. Muny aımaqtardaǵy halyq sanyna shaqsa, taǵy basqa kórinis paıda bolady. Qazaqstanda orta eseppen bir dárihanaǵa 2 034 turǵynnan keledi. Alaıda Shymkentte bir dárihanaǵa 1 362 adamnan ǵana kelse, Qyzylorda oblysynda bul kórsetkish 3 240 adamǵa deıin jetedi.
DDU deregine sáıkes, Qazaqstanda 354 dárihana esirtkilik jáne psıhotroptyq preparattardy satýǵa lıtsenzııa alǵan. Sonymen qatar elde 883 dárihana bólimshesi, 192 jyljymaly dárihana pýnkti jáne 20 alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek uıymynyń janyndaǵy dárihana bólimshesi jumys isteıdi.
Qazaqstandaǵy dárihana naryǵynyń taǵy bir ereksheligi – jańa dárihana ashýǵa qatysty demografııalyq nemese geografııalyq shekteýlerdiń bolmaýy. Bul da – DDU-nyń bergen baǵasy, ıaǵnı zańnama belgili bir aýdanda dárihana jetkilikti bolsa, jańasyn ashýǵa tyıym salmaıdy. Sonymen birge dárihana jelileriniń kóldeneń nemese tik ıntegratsııasyn shekteıtin arnaıy talaptar da qarastyrylmaǵan. Qarapaıym tilmen aıtsaq, zań bir kompanııanyń kóptegen dárihanany bir jelige biriktirýine nemese dáriniń óndirisi, kóterme saýdasy men bólshek satýyn qatar baqylaýyna arnaıy tyıym salmaıdy.
Túsimniń teń jartysy 15 kompanııanyń qolynda
Al IQVIA halyqaralyq taldaý kompanııasynyń 2025 jylǵy bólshek naryqqa júrgizgen taldaýynda bir jyldyń ózinde eldegi dárihanalar sany 1 126-ǵa artyp, 9 659-ǵa jetkeni aıtylǵan. Onyń ishinde 4 522-si - jelilik dárihana, 4 252-si - táýelsiz dárihana.
Osy zertteýge sensek, bólshek farmatsevtıka naryǵy aqshalaı kólemde ósken. 2025 jyly onyń kólemi 667,7 mlrd teńgege jetip, bir jylda 14,7% ulǵaıǵan. Alaıda osy kezeńde satylǵan dári-dármektiń kólemi kerisinshe azaıypty. Qaptamamen eseptegende 469,9 mln qaptama satylǵan. Bul - 2024 jyldyń kórsetkishinen 11,4% tómen degen sóz. Sonda qazaqstandyqtar burynǵydan az dári satyp alǵanymen, oǵan kóbirek aqsha jumsaǵan deýge bolady.
Naryq qurylymy da ózgerip keledi. Qazaqstandaǵy TOP-15 dárihana jelisi 2 507 dárihanany biriktiredi jáne bólshek naryq aınalymynyń 50,47%-yn baqylaıdy. Jalpy alǵanda, jelilik dárihanalar bólshek naryqtyń 76,3%-yn, al táýelsiz dárihanalar 23,7%-yn ǵana qamtamasyz etedi.
2025 jylǵy eń iri oıynshy – «Zerde Farma». Kompanııanyń 471 dárihanasy bar jáne bólshek naryqtyń 11,64%-yn ıelenedi. Odan keıin «Bıosfera»/Format.KZ (456 dárihana, 7,59%), «Raýza ADE» (230 dárihana, 7,45%) ornalasqan. Al dárihana sany eń kóp jeli – «Aptekı so sklada» (505 dárihana), degenmen onyń naryqtaǵy úlesi 6,20% ǵana. «Mýrat Farm» jelisi 80 dárihanamen bólshek naryqtyń 3,07%-yn ıelenedi.
Bul derekter Qazaqstandaǵy farmatsevtıka naryǵynyń qyzyq paradoksyn kórsetedi. Bir jaǵynan, sońǵy jyldary elde dárihana sany artyp, naryq keńeıe tústi. Ekinshi jaǵynan, bólshek saýda kólemi aqshalaı ósse de, satylǵan dári qaptamasynyń sany azaıǵan. Sonymen qatar naryqtaǵy aınalymnyń negizgi bóligi barǵan saıyn iri dárihana jelileriniń qolyna shoǵyrlanyp keledi. Bul dárihana sanynyń kóbeıýi avtomatty túrde dári baǵasynyń tómendeýine nemese básekeniń kúsheıýine alyp kelmeıtinin ańǵartady.
Pharmreviews.kz jarııalaǵan taldaýǵa sáıkes, eń kóp dárihana Almatyda shoǵyrlanǵan – shamamen 1300 dárihana. Odan keıin Astana keledi, munda 1000-ǵa jýyq dárihana jumys isteıdi.
Soǵan qaramastan, naryqtaǵy negizgi aqsha aınalymyn táýelsiz dárihanalar emes, iri jeliler qalyptastyrady. Qazaqstan boıynsha bólshek taýar aınalymynyń 72%-y jelilik dárihanalardyń úlesine tıesili bolsa, táýelsiz dárihanalar nebári 28%-yn ǵana qamtamasyz etedi.
Óńirler arasynda bul aıyrmashylyq odan da aıqyn baıqalady. Mysaly, Túrkistan oblysynda dári-dármek satýdan túsetin aınalymnyń 98%-y jelilik dárihanalarǵa tıesili. Al Ulytaý oblysynda táýelsiz dárihanalardyń úlesi 45%-ǵa jetedi. Bul óńirde shaǵyn jeke dárihanalardyń pozıtsııasy áli de salystyrmaly túrde kúshti ekenin ańǵartady.
Satylym qurylymy da qyzyq kórinis beredi. Aqshalaı aınalymnyń 70%-dan astamyn baǵasy 1 myńnan 10 myń teńgege deıingi dári-dármekter ustap tur. Al satylǵan qaptama sany boıynsha kóshbasshy – 100-500 teńge aralyǵyndaǵy dáriler, olardyń úlesi 44%. 1-3 myń teńge turatyn preparattardyń úlesine 26% tıesili.
Bul derekter dárihanalardyń kóp bolýy ózdiginen naryqtaǵy básekeniń joǵary ekenin bildirmeıtinin kórsetedi. Kerisinshe, bólshek saýdadaǵy negizgi aınalym barǵan saıyn iri jelilerdiń qolyna shoǵyrlanyp keledi.
«SQ Farmatsııa» dárilerdiń 91%-yn deldaldan alady
2025 jyly Joǵary aýdıtorlyq palata júrgizgen memlekettik aýdıt farmatsevtıka júıesiniń óndiristen bastap memlekettik satyp alýǵa deıingi barlyq kezeńinde baǵanyń ósýine yqpal etetin júıelik máseleler bar ekenin kórsetti.
JAP-tyń qorytyndysyna súıensek, Qazaqstannyń farmatsevtıka naryǵynyń kólemi 1,2 trln teńgege jetkenmen, onyń 84%-yn ımporttyq ónimder alyp tur. Sońǵy úsh jylda memleket salaǵa 148 mlrd teńge kóleminde túrli jeńildikter men qoldaý kórsetken. Soǵan qaramastan, otandyq óndirýshiler jetkizetin dári-dármek ataýlarynyń sany 968-den 507-ge deıin, ıaǵnı shamamen eki ese azaıǵan.
Aýdıt dári baǵasynyń qalyptasý tizbegin synady. Jańa preparat «SQ Farmatsııa» biryńǵaı dıstrıbıýtory arqyly satyp alyný úshin birneshe rásimnen ótýi qajet. Osynyń saldarynan kóptegen satyp alý rásimi jalǵyz jetkizýshiniń qatysýymen ótedi. Joǵary aýdıtorlyq palata mundaı shekteýler baǵanyń negizsiz ósýine yqpal etetinin málimdedi. Tekserý barysynda bólshek naryqtaǵy ústemeaqy 172%-ǵa, al bıýdjet esebinen satyp alynatyn dáriler boıynsha 35%-ǵa deıin jetkeni anyqtalǵan. Osydan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dári baǵasyn qalyptastyrý qaǵıdalaryna ózgerister engizip, ústemeaqy shkalasyn qaıta qarady.
Taǵy bir mańyzdy másele – deldaldardyń kóptigi. 2024 jyly «SQ Farmatsııa» dárilerdiń nebári 9%-yn ǵana tikeleı óndirýshilerden satyp alǵan. Al logıstıkalyq shyǵyndar sońǵy úsh jylda 60% ósip, 2024 jyly 11 mlrd teńgege jetken. Aýdıtorlardyń baǵalaýynsha, mundaı shyǵyndar da dáriniń túpkilikti baǵasyna áser etedi.
Eń alańdatarlyq qorytyndylardyń biri – birdeı preparattyń baǵasyndaǵy aıyrmashylyq. Joǵary aýdıtorlyq palata eń qymbat 15 dári boıynsha memlekettik satyp alý baǵasy men bólshek naryqtaǵy baǵa arasyndaǵy aıyrmashylyq keı jaǵdaıda 600%-ǵa deıin jetkenin habarlady. Aýdıtorlar muny tegin ambýlatorııalyq kómekke arnalǵan dárilerdiń zańsyz esepten shyǵarylyp, bólshek saýda jelilerine túsý qaýpimen baılanystyrdy.
Tańbalaýdyń taýqymeti
Osy salanyń ardageri, 2013 jylǵa deıin Medıtsınalyq jáne farmatsevtıkalyq qyzmetti baqylaý komıtetiniń Mańǵystaý oblysy boıynsha departamentin basqarǵan Álipqalı Bısekeshovtiń pikirinshe, Qazaqstanda dárihana sanynyń kóbeıýi dári baǵasynyń arzandaýyna avtomatty túrde alyp kelmeıdi. Onyń aıtýynsha, buǵan salany retteý talaptarynyń ózgerýi, deldaldardyń kóbeıýi jáne dárihanalarǵa júktelgen qosymsha shyǵyndar áser etedi.
- Buryn dárihana ashýǵa qoıylatyn talap áldeqaıda qatań edi. Dárihanany negizinen joǵary bilimdi provızorlar ǵana basqaratyn. Aýyldyq jerde eki dárihananyń arasy keminde eki shaqyrym, al qalada 500 metr bolýy kerek degen talap bolatyn. Qazir ondaı shekteýler joq. Bir turǵyn úıdiń astynda 2-3 dárihana qatar ornalasqanyn kóresiz, - deıdi ol.
Sondaı-aq ol kezinde provızorlar men farmatsevter 5 jyl saıyn attestatsııadan ótetinin tilge tıek etti.
– Qazir ondaı talaptyń baryn estimeımin. Keıde ózim dárihanaǵa bara qalsam, keıbir mamandardyń kásibı daıarlyǵynyń burynǵy deńgeıde emes ekenin baıqaımyn. Mysaly, búginde Mańǵystaý oblysynda 400-ge jýyq dárihana bar. Menińshe, bul - óte kóp. Keńes zamanynda búkil oblysty nebári 35 dárihana qamtamasyz etetin. Sonyń ózinde halyq dárisiz qalǵan joq.
Taǵy bir másele – dáriniń baǵasy. Biz kezinde elimizde joq preparattardy sheteldik óndirýshilermen tikeleı kelisim jasap satyp alatynbyz. Qazir «SQ Farmatsııa» kóp jaǵdaıda óndirýshiniń ózimen emes, deldaldar arqyly jumys isteıdi. Deldal kóbeıgen saıyn baǵa da ósedi.
Oǵan qosa sońǵy jyldary dárilerdi mindetti tańbalaý sııaqty jańa talaptar engizildi. Onyń ózi dárihanalardy qosymsha tehnıka alýǵa, jańa maman jaldaýǵa májbúrledi. Munyń bári – qosymsha shyǵyn. Al kez kelgen qosymsha shyǵynnyń túbi dáriniń baǵasyna qosylady. Sondyqtan másele dárihananyń kóp nemese az bolýynda emes, búkil júıeniń qalaı uıymdastyrylǵanynda, – deıdi Álipqalı Bısekeshov.
