Elde daqyldardyń jańa suryptaryn shyǵarý úshin 8 ǵylymı baǵdarlama iske asyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM — 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń selektsııasy men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń keshendi josparyna sáıkes, 2028 jylǵa qaraı otandyq selektsııa tuqymdarynyń úlesin 78,2%-ǵa jetkizý josparlanyp otyr.
Bul týraly Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri Nazgúl Hatepova Túrikmenstanda ótken TMD-nyń Tuqym sharýashylyǵy máseleleri jónindegi úkimetaralyq úılestirý keńesiniń 27-otyrysynda málimdedi.
Otyrysqa Túrikmenstan, Ózbekstan, Belarýs, Tájikstan jáne Reseıdiń agrarlyq vedomstvolarynyń ókilderi qatysty. Qatysýshylar ulttyq jáne birlesken selektsııany damytý, joǵary sapaly tuqym óndirisin arttyrý, tuqym materıalyn memleketaralyq mamandandyrý jáne jetkizý týraly kelisim jobasy, ınnovatsııalyq tehnologııalardy engizý, sapany baqylaý júıelerin úılestirý jáne selektsııalyq jetistikterge quqyqtardy qorǵaý máselelerin talqylady.
Nazgúl Hatepova TMD elderi úshin klımattyq jaǵdaılardyń ózgerýi, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrýǵa baılanysty ortaq syn-qaterler ózekti ekenin atap ótti. Osyǵan baılanysty selektsııa men tuqym sharýashylyǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde strategııalyq mańyzǵa ıe.
Qazaqstanda otandyq selektsııa men tuqym sharýashylyǵy júıesi júıeli túrde damyp keledi. Bul baǵytta halyqaralyq uıymdarmen jáne sheteldik áriptestermen ózara is-qımyl da jolǵa qoıylǵan. Ulttyq júıeni damytýdyń negizgi quraly — selektsııany, sort synaýdy jáne bastapqy tuqym sharýashylyǵyn jańǵyrtýdy, zamanaýı tehnologııalardy engizýdi, ǵylymı jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýdy, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýdy jáne jas mamandar daıarlaýdy kózdeıtin Keshendi jospar deýge bolady.
— Keshendi jospar aıasynda aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jańa sorttary men býdandaryn shyǵarýǵa baǵyttalǵan segiz ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama iske asyrylýda. Jalpy, 2028 jylǵa qaraı aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 108 jańa sorty men býdanyn jasap, olardy sort synaýyna berý josparlanyp otyr. Onyń ishinde 33-i dándi daqyldarǵa qatysty. Osy kezeńge qaraı otandyq selektsııa tuqymdarynyń úlesin 78,2%-ǵa, al elıtalyq tuqymdardyń úlesin 14,4%-ǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz, — dedi Nazgúl Hatepova.
Memleket selektsııa jáne memlekettik sort synaýy boıynsha ǵylymı baǵdarlamalardy qarjylandyrady, sondaı-aq tuqym óndirýshiler men aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qoldaý sharalaryn usynady. Atap aıtqanda, satyp alynatyn tuqym qunynyń 40–70%-y, onyń ishinde otandyq jáne sheteldik óndiristiń tuqymdary boıynsha shyǵyndar óteledi. Sonymen qatar mıneraldy tyńaıtqyshtar, pestıtsıdter, bıologııalyq agentter qunyn tómendetý jáne sý berý qyzmetterin arzandatý túrinde qoldaý kórsetiledi.
Attestattalǵan tuqym óndirýshilerge selektsııalyq-tuqym sharýashylyǵy tehnıkasy men tuqymdy tazalaý jáne suryptaý jabdyqtaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndardyń 50%-y óteledi.
Sonymen qatar Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymymen (FAO) birlesip, «Qazaqstandyq sorttar men tuqymdar» ulttyq bastamasyn iske asyrýda. Bastama tuqym materıalyn óndirý men onyń sapasyn baqylaýdy jetildirýge, ǵylymı bazany nyǵaıtýǵa jáne jańa sorttardy tıimdi engizýge qajetti jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan.
— Bul rette bizdiń aldymyzda jańa sorttar shyǵarý ǵana emes, olardy kóbeıtýdi qamtamasyz etý mindeti de tur. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Ósimdikterdiń jańa sorttaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq odaqqa (UPOV) qosylý boıynsha jumystar júrgizýde. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan UPOV organdarynyń jumysyna baqylaýshy retinde qatysyp keledi.
Bul úderis sheteldik selektsıonerlermen yntymaqtastyqty keńeıtýge, otandyq selektsııany nyǵaıtýǵa jáne zamanaýı halyqaralyq tásilderdi engizýge múmkindik beredi, — dep atap ótti vıtse-mınıstr.
Qazaqstan TMD elderimen ǵylymı ázirlemeler men genetıkalyq resýrstar almasý, birlesken zertteýler júrgizý, mamandar daıarlaý jáne tuqym materıaldarynyń ózara saýdasyn keńeıtý baǵyttarynda da yntymaqtastyq ornatqan.
— Dostastyq memleketteriniń ǵylymı áleýetin biriktirý jınaqtalǵan tájirıbeni saqtap qana qoımaı, bolashaq aýyl sharýashylyǵynyń talaptaryna jaýap beretin jańa birlesken sheshimderdi qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan mundaı ózara is-qımyldy odan ári keńeıtýge ashyq jáne selektsııa men tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı, tehnologııalyq jáne praktıkalyq bastamalardy birlesip iske asyrýǵa múddeli, — dep atap ótti Nazgúl Hatepova.
Aıta ketelik selektsıonerler bolashaq bıdaıyn daıyndap jatqany týraly jazǵan edik.
