Elde 5-9 jas aralyǵyndaǵy ár tórtinshi balanyń artyq salmaǵy bar — DSM
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstanda quramynda qant, tuz ben maı mólsheri joǵary ónimderdi balalarǵa jarnamalaýdy júıeli túrde shekteý qajet. Bul týraly Kazinform saýalyna Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Salıdat Qaıyrbekova atyndaǵy Ulttyq ǵylymı densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵy habarlady.
— Balalardyń fastfýd tutynýy júıeli máselege aınaldy. Sondyqtan ony sheshý úshin keshendi sharalar qajet, — dep atap ótti ortalyq mamandary.
Ulttyq statıstıka bıýrosy men ıÝNISEF 2024 jyly birlesip júrgizgen MICS mýltıındıkatorlyq klasterlik zertteýiniń dereginshe, 5 pen 9 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 23,2%-ynda artyq salmaq anyqtalǵan. Bastaýysh mektep jasyndaǵy ár tórtinshi balanyń artyq salmaǵy bar.
Mamandardy jasóspirimderdiń tamaqtaný ádeti de alańdatyp otyr.
Qazaqstanda 2022 jyly 11, 13 jáne 15 jastaǵy jasóspirimder arasynda júrgizilgen HBSC halyqaralyq zertteýiniń nátıjesine sáıkes, saýalnamaǵa qatysqandardyń 66,6%-y qantty sýsyndardy aptasyna keminde bir ret ishken. Onyń ishinde 14,4%-y mundaı sýsyndardy kún saıyn tutynǵan. Jasóspirimderdiń 26,6%-y kún saıyn tátti nemese shokolad jese, 17,5%-y energetıkalyq sýsyndardy apta saıyn ishken. Al 3%-y energetıkalyq sýsyndy kún saıyn tutynǵan.
— Durys tamaqtanbaý túrli aýrýdyń paıda bolý qaýpin arttyrady, — dep atap ótti ortalyq mamandary.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń dereginshe, 2025 jyly 18 jasqa deıingi balalar men jasóspirimder arasynda 2-tıpti qant dıabetiniń 1 104 jaǵdaıy tirkelgen. Onyń 237-si alǵash ret anyqtalǵan. Ortalyqtyń jaýabynda 2-tıpti qant dıabetiniń artyq salmaqpen, teńgerimsiz tamaqtanýmen jáne dene belsendiliginiń jetkiliksizdigimen baılanysty ekeni aıtylǵan.
Mamandar qantty kóp tutynýdyń taǵy bir saldary retinde tis saýlyǵynyń nasharlaýyn atap ótti.
2025 jyly balalar arasynda 110 236 tis jegisi tirkelgen. Al 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda júrgizilgen profılaktıkalyq tekserý nátıjesinde 80 169 tis jegisi anyqtaldy. Bul 2025 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,4%-ǵa kóp.
Ortalyq mamandary búginde mundaı ónimderdi jarnamalaý dástúrli fastfýd oryndarymen ǵana shektelmeıtinine nazar aýdardy.
— Búginde balalar mundaı ónimderdiń jarnamasyn saýda jelilerinen, áleýmettik jelilerden, blogerlerdiń kontentinen, beıneoıyndardan, marketpleıster men jetkizý qosymshalarynan jıi kóredi, — delingen Kazinform saýalyna berilgen jaýapta.
Mamandardyń aıtýynsha, jeńildikter, syılyqtar men oıynshyqtar, tanymal keıipkerler men belgili sportshylardy jarnamaǵa tartý balalardyń mundaı ónimderge qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Buǵan túrli kombo-jıyntyqtar men tegin jetkizý qyzmeti de yqpal etedi.
Tsıfrlyq saýda aýqymy da keńeıip keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, 2025 jyly Qazaqstandaǵy elektrondyq bólshek saýda kólemi 3,77 trln teńgege jetken. «Azyq-túlik» sanatyndaǵy taýarlardy qashyqtan satý kólemi shamamen 314 mlrd teńge boldy. Alaıda bul kórsetkish meıramhanalar men qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynan daıyn taǵamǵa berilgen tapsyrystardy tolyq qamtymaıdy.
Mamandar mundaı ónimderdiń jarnamasyn retteýde Ulybrıtanııa tájirıbesin mysalǵa keltiredi. 2026 jylǵy 5 qańtardan bastap bul elde densaýlyqqa paıdasy az azyq-túlik ónimderin teledıdarda saǵat 21:00–ge deıin jarnamalaýǵa shekteý qoıyldy. Al ınternette mundaı ónimderdi aqyly jarnamalaýǵa táýlik boıy tyıym salyndy.
Ekonomıkalyq sharalar da óndirýshilerdi ónim quramyn ózgertýge yntalandyrýy múmkin. Ulybrıtanııada 2016 jyly qant qosylǵan sýsyndarǵa saralanǵan alym engiziletini jarııalanǵannan keıin, 2015-2020 jyldary osy talapqa jatatyn ónimderdegi qanttyń ortasha mólsheri 46%-ǵa azaıǵan.
Qazaqstanda 2025 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap mekteptegi tamaqtanýdyń jańa standarty qoldanylady. Onda taǵamdaǵy qant pen tuz mólsherin azaıtý, jekelegen ónimderdi shekteý jáne teńgerimdi mázir qalyptastyrý qarastyrylǵan.
Sondaı-aq 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap 21 jasqa tolmaǵandarǵa energetıkalyq sýsyn satýǵa shekteý qoıyldy. 2026 jylǵy 20 qańtardan bastap bul talapty buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik belgilendi.
Ortalyq mamandary endigi kezekte mektepter men saýda oryndaryn ǵana emes, tsıfrlyq keńistikti de qamtıtyn biryńǵaı retteý júıesin qalyptastyrý qajet dep esepteıdi.
— Kelesi kezeńde bilim berý uıymdary men olarǵa irgeles aýmaqtardy, saýda oryndaryn, televızııalyq, syrtqy jáne tsıfrlyq jarnamany, áleýmettik jelilerdi, blogerlerdi, marketpleıster men jetkizý qosymshalaryn qamtıtyn biryńǵaı sharalar júıesin qalyptastyrý qajet, — delingen ortalyqtyń jaýabynda.
Mamandardyń pikirinshe, balalardyń beınesi, tanymal keıipkerler, belgili sportshylar, oıynshyqtar, syılyqtar men baıqaýlar qoldanylatyn jarnamalarǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Mundaı tásilder balalardyń osy ónimderge suranysyn arttyrady.
— Bul sharalardy is júzinde qoldaný úshin quramynda qant, tuz, qanyqqan maı men transmaı mólsheri joǵary ónimderdi aıqyndaıtyn biryńǵaı ári naqty ólshemder qajet. Olar ónimniń óndirýshisine, satylatyn jeri men jetkizý tásiline qaramastan birdeı qoldanylýǵa tıis, — dep atap ótti ortalyq mamandary.
Buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke fastfýdtyń agressıvti jarnamasy máselesin jan-jaqty qarastyrýdy tapsyrǵan edi.
— Taǵy bir másele — qoǵamdyq keńistikti jaýlap alǵan fastfýdtyń agressıvti jarnamasy. Ol zııandy ádetterdi ornyqtyryp, densaýlyq saqtaý júıesine túsetin júktemeni arttyrady, eldiń eńbek áleýetine keri áser etedi, — dedi Memleket basshysy Astanada ótken pedagogterdiń Tamyz konferentsııasynda.
Prezıdent kóptegen elde óskeleń urpaqqa baǵyttalǵan, quramynda maı, qant pen tuz mólsheri joǵary ónimderdiń jarnamasyna tyıym salynǵanyn nemese shekteý qoıylǵanyn atap ótti.
— Úkimet bul máseleni, eń aldymen, balalarymyzdyń densaýlyǵyn eskere otyryp, jan-jaqty zerdeleýi kerek, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy balalar men pedagogterdiń jasandy ıntellektini júıeli ári durys qoldanýy úshin shuǵyl sharalar qabyldaýǵa shaqyryp, pedagogterdi qaǵazbastylyq pen artyq tekserýlerden aryltýdy tapsyrdy.
