Elbasynyń shaǵyn kásipkerliktiń úlesin ulǵaıtý týraly oıy halyqtyń kóńilinen shyqty - Myrzakeldi Kemel

- Myrzakeldi aǵa, halyq qashanda aldaǵy kúnge senimmen qaraıtyny anyq. Elimiz shırek ǵasyr kezeńdi artqa tastap, taǵy bir beleske qaraı alǵa basyp otyr. 2017 jyly elimizde saıası, ekonomıkalyq-áleýmettik, mádenı salada qandaı tabystarǵa qol jetkizýi múmkin? Osy jaǵyna toqtalyp ótseńiz?

- Ómir bir ornynda turmaıdy. El de, onyń ekonomıkasy da alǵa qaraı damı beredi. 2017 jyl munaı men ózge de jerasty baılyqtarynyń tolassyz tasqynynan bas aınalýdan tejelip, baǵyt-baǵdarymyzdy elep-ekshep, alǵa qaraı júıeli jyljýǵa túpkilikti kóshý jyly bolady. Birden sonaý 2001-2007 jyldarǵydaı jalpy ishki ónimimiz jylyna 7 paıyzǵa jetýdiń aýyly alys, biraq es jııý kezeńi bolady.

- Qazaq eliniń bolashaǵy týraly oılaryńyzben bólisseńiz?

- Meniń oıymsha, Qazaq eliniń bolashaǵy jarqyn bolady. Ol úshin barlyq negiz bar. Tabıǵı baılyqtary da jetkilikti. Barlyq salaǵa bilikti mamandar qajet. Sonda ǵana eńbek ónimdiligi artady.

- Qazaqstan Prezıdenti halyqqa arnaǵan jańa Joldaýynda el damýynyń aldaǵy kezeńinde atqarylýǵa tıisti baǵyttardy aıqyn kórsetip berdi. Osy Joldaýdyń basty ereksheligine toqtalsańyz? 

- Elbasynyń bıylǵy Joldaýynyń eń birinshi ereksheligi retinde jańa ekonomıkalyq kezeńge baǵdar beretin basty qujat ekendigin atap óter edim. Óıtkeni elimiz táýelsizdik alǵan tusta, bir ret silkinis jasaǵan bolsaq, jańa ǵasyrǵa aıaq basar kezimizde, ıaǵnı, 1997 jyly «Qazaqstan - 2030» strategııalyq josparyn jarııa etý arqyly jáne eldiń astanasyn Saryarqa tósine kóshirýdiń nátıjesinde barlyq óńirge tyń serpin berip, taǵy bir jańǵyrý jolyn bastaǵan edik. Qazir endi jahandyq básekege qabiletti bola otyryp, úshinshi jańǵyrtý kezeńine ótkeli turmyz. Táýelsiz elimiz shırek ǵasyrlyq ýaqyt ishinde óz memlekettigin nyǵaıtty, ekonomıkasy da ártúrli daǵdarystarǵa, qıyn kezeńderge tótep bere alatynyn kórsetti.

Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha endi aldaǵy mejemiz - osy HHІ ǵasyrdyń orta tusyna qaraı damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý. Elbasy jańa Joldaýynda sol maqsatymyzǵa jetýdiń joldaryn usyndy.

Birinshi basymdyq retinde ekonomıkanyń jedeldetilgen tehnologııalyq jańǵyrtylýyna toqtala kelip, tsıfrlyq tehnologııany qoldanýǵa kóshetin kezeń kelgenin alǵa tartqany óte oryndy másele. Sol arqyly qurylatyn jańa ındýstrııalardy órkendetýimiz qajet. Soǵan baılanysty Úkimetke «Tsıfrlyq Qazaqstan» jeke baǵdarlamasyn ázirleý jáne qabyldaý jóninde tapsyrma bergenin kórip otyrmyz.

Prezıdent eńbek ónimdiligin arttyrýdyń mańyzdylyǵyn únemi aıtyp keledi. Osy joly da toqtalyp ótken eken. Shynymen de bizde eńbek ónimdiligi tómen. Ol kórsetkish jetken jetistigimizge baılanysty. Mysaly, bıdaı jaqsy shyǵyp, mol ónim alatyn bolsaq, eńbek ónimdiligi artqan sııaqty kórinedi. Astyqtyń mol jınalýy, birinshi kezekte, kóktemniń sońynda jaýyn-shashynnyń kóp bolýyna, bıdaıdyń shyǵymdylyǵynyń arta túskenine qatysty bolatyny sózsiz. Al shyn máninde eńbek ónimdiligi adamnyń naqty jumysyna tikeleı baılanysty bolmaq.

- Joldaýdaǵy basty baǵyttyń biri dep qaı salany atar edińiz?

- Elbasy agrarlyq salany damytýǵa basa kóńil aýdarý qajettiligine toqtalǵanyn jeke aıtar edim. Aýyl sharýashylyǵy ekonomıkaǵa jańa serpin beretin salaǵa aınalýy tıis ekendigin eskertip otyr. Óıtkeni jerden jınaǵan baılyǵymyzdy shıkizat túrinde emes, daıyn ónim retinde eksportqa shyǵarýdyń jolyn qarastyratyn kez kelgeni anyq. Mysaly, Ózbekstan men Iran bizden bıdaı alyp, ony un etip tartyp, daıyn ónim shyǵaryp, basqa elderge birneshe ese baǵaǵa satady. ıAǵnı, bizge taǵam ónimdiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bóletin kez jetti. Barlyq shıkizatymyzdan daıyn ónim shyǵarý óte qıyn, ony uqsatyp satý onan da qıyn, biraq biz osylaı jasaýǵa kóshetin bolamyz.

Sonymen qatar Elbasy Joldaýda jerdi paıdalaný tıimdiligin arttyrý úshin sýarmaly egis alańyn 5 jyl ishinde 40 paıyzǵa keńeıtip, 2 mıllıon gektarǵa jetkizý qajet ekenin alǵa tartyp otyr. Bizdiń elde sýarmaly egistiń kólemin ulǵaıtý arqyly aýyl sharýashylyǵynyń mol ónimin alýǵa múmkindik týar edi.

Sondaı-aq Memleket basshysy Úkimetke aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyryp, 2021 jylǵa qaraı azyq-túlik taýary eksportyn 40 paıyzǵa kóbeıtý jóninde tapsyrma berdi. Muny sheshýdiń joldaryn ǵylymı negizde qarastyrý kerek. Osy tusta qaıta óńdeý salasyna irgeli betburys jasalatyny eskertilgen. Bul jerde Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine úlken mindetter júktelip otyr.

- Prezıdenttiń qaı bastamasy Sizdiń oıyńyzdy dóp basty? Óte oryndy kóterildi dep bir máseleni jeke-dara aıta alasyz ba?

- Osy bastama oryndalsa eken dep tilegen eldiń oıynan shyqqan máseleniń biri - Elbasynyń shaǵyn kásipkerliktiń úlesin ulǵaıtý týraly oıy. Bizdiń eldegi tirkeýde turǵan kásiporyndardyń 85 paıyzy shaǵyn bıznespen aınalysady. Biraq olardyń beretin óniminiń úlesi - 19 paıyz ǵana. Bul óte tómen kórsetkish. Osyny Prezıdent 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý týraly mindet qoıyp otyr. Jyl saıyn 1 paıyzǵa ósirip otyrsaq, sol mejege jeter edik. Alaıda, ár jylda bir paıyzǵa arttyryp otyrýdyń ózi ońaı emes.

- Bıyldan bastap elimizde jańa ekonomıkalyq serpin bolatyny baıqala ma?

- Serpin sózsiz bastalady. Joldaýda aıqyndalǵan baǵyttar boıynsha júıeli jumystar tyńǵylyqty júrgizilse, Parlamentke, Úkimetke, basqa da memlekettik organdarǵa jáne ákimderge berilgen tapsyrmalar der kezinde oryndalsa, táýelsiz memleketimiz Elbasy kózdegen mejeden kórinedi dep senemin. Maqsat aıqyn, endi naqty is kerek.

- Halyqtyń kóńil-kúıine qatysty bir-eki suraq qoısam dep edim. Búgingi tańda úlken sportta júrgen azamattarǵa jaqsy qoldaý jasalyp jatyr. Olarǵa halyqtyń yqylasy da erekshe. Degenmen daryndy adamdardyń qatary tek qana sportshylardan turmaıtyny belgili. Bir kásibı sýretshi aǵamyz: «Biz zeınetaqyǵa áreń kúnimizdi kórip otyrmyz, al sportshylar men ánshiler eldiń erkesine aınalǵan ba?»- degen edi. Óner men mádenıet salasyna qoldaý kórsetý jaǵy jetkilikti dep oılaısyz ba?

- «Kommýnızmdegi solshyldyqtyń balalyq aýrýy» degen sııaqty solshyldyq keselin áli de basymyzdan keship jatyrmyz. «Zamanyna qaraı adamy» degen. Án ózgerdi, toı ózgerdi, adamdar da ózgerdi. Qazir adamdar dıirmendegi atty bosatyp qoıa bergendeı kúı keship júr. Aqsha tabýdyń jeńil joldary tabylýy da otqa maı quıǵandaı áser etýde. Erkindikti betimen ketý dep oılaıtyndar bar, qymbatymyzdy arzanǵa aıyrbastap bara jatqan joqpyz ba, osy?! Bul tereń oılanatyn másele.

Al endi sportshylar bólek áńgime. Olarǵa ketken aqshaǵa qyzǵanysh jasamaýǵa tıispiz. Onsyz bıik jetistikke jetý qıyn. Sportshylarymyz úlken tabystarǵa jetse, eldiń mereıi ósedi. Sondaı-aq óskeleń urpaq ta solardaı bolýǵa talpynady, el ishinde sportshy bolýǵa tyrysatyndar kóbeıedi.

Árıne, óner men mádenıettiń kóshin alǵa súırep júrgen jastarǵa da, qaıratkerlerge de memleket tarapynan qoldaý jasalǵany durys.

- Sizdi qandaı oılar mazalap júr? Aıtsam degen pikirińizdi ortaǵa salsańyz?

- Birinshiden, kórsetkishterimiz maqtanyshymyzǵa laıyq kele bermeıdi. Barlyq jaǵynan irip, setinep turǵan jumystyń oń jaǵyn ǵana aıtyp, dáripteı berýge áýestenip baramyz.

Ekinshiden, maǵan salsa, aldymen muǵalimniń aılyǵyn eki ese kóterer edim. Sóıtip, olardy attestattap, shyn ustazdardy ǵana qaldyryp, 40 jyldan beri bir nárseni qaıtalap júrgenderden salany aryltar edim.

Úshinshiden, álemdik standartta adamnyń bir kúnine jumsaıtyn shyǵyny 1 dollardan kem bolsa, onda ol adam kedeı sanalady. Bizde bir dollar - 317 teńge shamasynda desek, kedeılik deńgeıi 309 teńge, bul salystyrý kedeılik kategorııasyndaǵy adamdardyń óte kóp ekenin kórsetip tur. Bul kórsetkish AQSh-ta - 15 dollar, Reseıde - 4,23 dollar.

Tórtinshiden, bizdiń aýylǵa qatysty statıstıkada jalǵandyq bar. Aıtalyq, aýyl sharýashylyǵy ónimin kórsetýde sáıkes kelmeı jatatyn kezderi bolady. Sol sekildi ár adamda osynsha mal bar, osynsha tól aldy degen boljamnan jasalǵan derekter dáıekti bolmaıdy. Osyny esten shyǵarmaǵanymyz jón. Bul salany túbegeıli retke keltirip alǵanymyz abzal.

- Tolǵaqty oılaryńyzdy ortaǵa salǵanyńyzǵa raqmet.