Elbasy elimizdiń 2014 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qorytyndylady

QazAqparat Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap suhbattyń tolyq mátinin tarady.

***

Nursultan Qurman, «Habar» agenttigi:

- Qurmetti Elbasy, Sizben jolyǵý múmkindigi týǵanyna qýanyshtymyz. Meniń jáne áriptesterimniń sizge qoıar birneshe suraqtary bar.

Sizdiń «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty týraly Joldaýyńyz jurt kóńiline uıalaǵan kúdikti seıiltti. Osyndaı mańyzdy qadamnyń tarıhı qajettiligi qandaı jáne osy saladaǵy ınfraqurylymǵa salynatyn qarajat ózin qalaı aqtaıdy? Onyń bizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıymyzdaǵy tıimdiligi qandaı?

- Halyq óz basshylaryn saılaǵan kezde, sol basshynyń qolyna tizgin- shylbyrdy beredi de, «bizdiń jaǵdaıymyzdy oıla» degendi aıtady. Dál solaı aıtylmasa da, maǵynasy sondaı bolady. Prezıdenttiń, el bastaǵan adamnyń moınyndaǵy júktiń aýyrlyǵy da sonda. Ol bolyp jatqan, alda kele jatqan oqıǵalardy bilip, túsinip, saraptap, soǵan qarsy aldyn ala jumys istep, halyqtyń jaǵdaıyn qıyndatpaýdy oılaýy kerek.

Kórip otyrsyzdar, men Joldaýdy qashan jarııaladym? Ótken aıda. Al keshegi Reseıdegi jaǵdaı bir aıdan keıin boldy, eshkim ony oılaǵan joq. Jalpy saraptaı kelip, dúnıe júziniń ekonomıkasynda osyndaı jaǵdaıdyń jaqyndap qalǵanyn boljadyq. Sondyqtan bul - aldyn alý sharasy, ekinshiden, burynnan oılap kele jatqan, halyqqa kerek nárse. Mysaly, bizdiń jıǵan qorymyz bolmasa, biz buǵan bara almas edik.

Kólik ınfraqurylymy degenimiz - jol. Keń baıtaq Qazaqstannyń jerinde jol bolmasa, adamdar bir-birimen qatynaspaıdy. Jolǵa eshqandaı bıznes aqsha bere almaıdy, sebebi bul kóp jylda qaıtarylatyn nárseler. Bıznestiń oǵan jaǵdaıy joq. Tek qana memleket, kúshti memleket, jaǵdaıy bar memleket jol salady.

Bizdiń joldarymyzdyń bári soltústikke qaraı, Reseıge qaraı salynǵan. Biz ana Qostanaıdan Aqtóbege deıin tórt júz shaqyrym jol jasadyq. Nege? Sebebi, Qostanaıdan Aqtóbege kelý úshin shekaradan ary-beri ótý, tekserilý kerek. Qansha qıyn bolǵanymen, biz solaı ettik. Jol boıynda qanshama aýyldar paıda boldy.

Mysaly, Óskemenge barý úshin Almatydan shyǵyp, Lokot degen stansaǵa barý kerek edi, ózi de shyntaq sekildi. Sodan keıin Óskemenge baratyn. Sondyqtan Shar arqyly Óskemenge týra jol salyndy. Ekibastuzdan Óskemenge qaraı jol salyndy. Munyń bári joldardyń syrtqa shyqpaı, ishki qatynasty el aýmaǵy arqyly qamtamasyz etý úshin jasaldy.

Biz, mysaly, ońtústikte de ózbek aǵaıyndardan shyǵatyn jol arqyly Jetisaıdan Shymkentke kele almaı qaldyq qoı. Aldymen Ózbekstanǵa kiredi, sosyn shyǵady. Sondyqtan Shardaranyń ústinen kópir salýǵa týra keldi.

Al endi keıingi, mynaý Qorǵastan Jetigenge, Arqalyqtan Jezqazǵanǵa, Jezqazǵannan Beıneýge deıingi temirjol jelisiniń qurylysyn bitirdik. Sol arqyly Qazaqstan temirjol jelisimen tolyq qamtamasyz etildi. Sondyqtan, «Nurly jol» aıqyndaǵan kólik máselesi - basty nárse. Jol - ekonomıkanyń kúre tamyry, adamdardyń ózara qarym-qatynasy, óńirlerdiń ortalyqpen baılanysy, oblystardyń bir-birimen qatysýy.

Eger bıznes Qazaqstanda kerek taýardyń bárin shyǵaratyn bolsa, bolashaqta daǵdarysqa qarsy negizgi shara osy bolyp sanalady. «Nurly jol» temirjol jáne avtomobıl joldaryn, elektr jelilerin ǵana emes, jańa elektr stansalaryn, sondaı-aq turǵyn úı, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty da qamtıdy. 2007-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezinde tájirıbe jınadyq, bizde daǵdarysqa qarsy álem moıyndaǵan úzdik baǵdarlama boldy. Bul baǵdarlamadaǵy eń basty tarmaq - shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý. Jumys oryndaryn shaǵyn jáne orta bıznes qurady. Onda adamdar jumyspen qamtylǵan. Al óndiris ıkemdiligimen erekshelenedi. Mysaly, Túrksib búginge deıin jumys istep tur. Sondyqtan bizdiń salǵandarymyz da balalarymyzǵa júz jyl qyzmet etedi. Tipti sizderdiń balalaryńyzǵa da. Bizdiń jasaǵan nársemiz óte ıgilikti sharýa.

Biz óz naryǵymyzdy qamtamasyz etý úshin óńdeýmen aınalysatyn, ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin ondaǵan jańa zaýyt saldyq. Men bárimiz «Nurly jol» baǵdarlamasyn iske asyrý úshin jumylýǵa tıispiz dep sanaımyn.

Maııa Bekbaeva, «7 arna»:

- Keler jyly biz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyn atap ótemiz. Álbette, bul uıym keıbireýlerdiń skeptıktik sıpattaǵy pikirlerine qaramastan, óziniń mańyzdylyǵyn dáleldedi. Bul oraıda, bári jaqsy sekildi. Biraq Siz bul taqyrypqa qaıta-qaıta oralyp júrsiz. Jańa Joldaýyńyzda ultaralyq kelisim men birlikti nyǵaıtýdyń qajettigine taǵy da nazar aýdardyńyz. Buǵan qajettilik bar ma?

- Qazaqstan nebári 20 jylda ǵajap tabystarǵa jetti. Ekonomıka 16 esege, halyqtyń tabysy 17 esege artty. ıAǵnı, osy ýaqyt boıy biz jasampaz eńbek úrdisinde boldyq. Bul eldegi beıbit ómirdiń arqasynda ǵana múmkin boldy. Haos jaǵdaıynda bulaı bolmaıdy.

1995 jyly, táýelsizdik jarııalaǵannan keıin az ǵana ýaqyt ótken tustaǵy kezeńniń sıpaty áli de beımálim bolatyn. Qaı baǵytta ilgerileımiz, halyqty qaıda bastaımyz, ony áli bilmeıtin edik. Sol ýaqytty túrli etnos ókilderi arasynda alańdaýshylyq boldy. Ulttyń, tildiń, dinniń ahýaly qalaı bolady degen máseleler týyndady. Elimizdiń barlyq etnostaryna arnalǵan minber, Prezıdent janyndaǵy keńesshi organ - Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý ıdeıasy sol kezde týdy. Assambleıa sessııasyna jınalǵan ár adamnyń Úkimetke óz sózin aıtýǵa quqyǵy bar, al Úkimet jurtty ne tolǵandyratyn biletin bolady.

Barlyq oblystarda kishi Assambleıalar quryldy, mádenı ortalyqtar jumys isteıdi. Men basqaratyn Assambleıa endi konstıtýtsııalyq organǵa aınaldy. Ol Parlamentke 9 depýtat usynady. Bul olardyń joǵary ókildi organdaǵy ókilderi. Olardyń kelisiminsiz birde-bir zań nemese zańǵa engiziletin ózgerister qabyldanbaýy tıis. Sondaı-aq bul zańdar Qazaqstanda bireýdiń quqyǵyn shektese de, solaı bolady.

Bul jumystyń nátıjesi bar. 1994-1995 jyldary Qazaqstannan jappaı ketý úrdisi bolǵan edi. Qazir adamdar qaıtyp kelip jatyr. Assambleıa búginde bizdiń ómirimizge berik endi, ózimizdi onsyz elestete almaımyz. Ol etnıkalyq azshylyqty ǵana emes, búkil qazaqstandyqtardy biriktiredi. Biz sol arqyly túrli máselelerdi talqylap, halyqtyń muń-muqtajyn bilip otyramyz. Sondyqtan Assambleıa memlekettiń mańyzdy organy bolyp sanalady. Ol Qazaqstannyń turaqtylyǵynyń aıshyqty atrıbýty. Sol sebepti de men árdaıym úlken mindetter arta otyryp, búkil halyqtyń qoldaýyna ıe bolý úshin Assambleıaǵa júginemin.

ıAroslav Krasıenko, «KTK» telearnasy:

- Táýelsizdik alǵannan bergi sońǵy eki onjyldyqta bizde negizgi ustanymymyz kópvektorlylyq bolǵany málim. Sonyń arqasynda biz qazir birde-bir memleketpen araz emespiz, barlyq eldermen ózara tıimdi yntymaqtastyq ornatyp otyrmyz. Biraq álemdegi sońǵy oqıǵalar, ókinishke qaraı, memleketterdiń túrli bloktar boıynsha taǵy da bóline bastaǵanyn kórsetýde. Osyǵan baılanysty kópvektorlyqtan bas tartyp, syrtqy saıası strategııany qaıta qaraıtyn kez kelgen joq pa?

- Álemde beıtaraptyqty ustanatyn biraz el bar. Іs júzinde barlyq memleketterdi kópvektorly dep ataýǵa bolady. Bul táýelsizdik pen derbestik jaǵdaıynda árbir memleket kimderdi tıimdi sanasa, sol elderdiń barlyǵymen aralasyp, saýda júrgizip, saıası sharttar jasaı alatynyn bildiredi.

Bizdiń kópvektorlylyq ustanymyz aınalamyzdaǵylardyń bárimen dostyq qatynasqa ákeldi. Eshqandaı memleketpen aramyzda sheshilmeıtin daýymyz joq. Shekaramyzdyń barlyǵy syzylǵan, delımıtatsııalanǵan, demarkatsııalanǵan.

Elder túrli bloktarǵa kirýi múmkin, biraq ol qazirgi zamanda keń aýqymdy yqpaldastyqqa kedergi keltirmeıdi. Mysaly, NATO áskerı blok bolyp sanalady, biraq bul uıymnyń quramyndaǵy memleket barlyq ózge eldermen qarym-qatynas jasaıdy.

Qazaqstan UQShU-ǵa múshe. Bul - qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge, ıaǵnı lańkestikke, ekstremızmge, esirtki trafıgine, halyqaralyq qylmystarǵa qarsy áskerı-saıası blok. Shartta bir tarmaq bar, oǵan sáıkes qataryndaǵy bireýine basqynshylyq jasalǵan jaǵdaıda, memleketter birlesken qorǵanys týraly sheshim qabyldaıdy.

Biz kópvektorly saıasatymyzdan bas tartpaımyz, oǵan negiz joq. Qazaqstan 1 qańtardan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kiredi. Oǵan qosa, biz Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý qarsańynda turmyz. Sondaı-aq biz Eýropalyq odaqpen keńeıtilgen seriktestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim boıynsha kelissózderdi aıaqtadyq. Biz qol qoıǵan barlyq sharttarda, sonyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartta da bunyń úshinshi memleketpen qarym-qatynasymyzǵa kedergi keltirmeıtini týraly aıtylǵan.

Aıda Boranbaı, «31 arna»:

- Búgingi tańda jurtshylyqty alańdatatyn máseleniń biri - terrorızm. Tipti ony «ıslam terrorızmi» dep ataý úrdiske aınalyp barady. Osyǵan qatysty sizdiń pikirińiz qandaı?

- Terrorızm, ekstremızm degen másele HH ǵasyr men HHI ǵasyrdyń basynda shyqty. Biraq ony ıslamǵa aparyp jabystyrýdyń eshqandaı qısyny joq. Islam beıbitshilikti qalaıdy, al «ıslam terrorızmi» dep atalyp júrgen nárseniń dinı de, ulttyq ta belgisi joq. Máselen, IGIL-ge qazir eýropalyqtar - aǵylshyndar, frantsýzdar baryp jatyr. Onda Ortalyq Azııa, Túrkııa, ózge de memleketterdiń azamattary bar. Áldebir qaǵıdattarǵa saı birikken ol adamdar aqsha úshin jumys isteýde. Men terrorızmdi ıslamǵa telıtin kózqarasty qoldamaımyn.

Quranda «Bir jazyqsyz adamdy óltirseń, búkil adamzatty óltirgenmen birdeı» degen sóz bar. Sondyqtan, terrorızmdi jalpy adamzattyń jaýy dep sanaý kerek.

Ókinishke qaraı, qazir qarajaty joq, jumysqa ornalaspaǵan, jaǵdaıy durys emes, aýrý-syrqaý adamdarǵa aqsha beredi daǵy, túrli joldarmen ekstremıstik uıymdarǵa tartady. Keıbirin otbasymen aparady, keri qaıtaıyn dese, áıelderin jibermeıdi, balalaryn jibermeıdi.

Halyqqa aıtatynym, jastarǵa aıtatynym - ondaı jaman pıǵyldan, bolashaǵy joq pıǵyldan aýlaq bolý kerek. Bizdiń halyqty ıslam dininiń negizin durys túsinýge baýlý kerek. Ol úshin saýatty moldalarymyz bolýy kerek. Qazir olardy oqytyp jatyrmyz.

Jaınagúl Tólemisova, «Qazaqstan» ulttyq arnasy:

- Sizdiń Ulytaýda, Áýlıebulaqtyń basynda aıtqan sózderińiz halyqqa oı saldy. Tarıhshylar, qoǵam qaıratkerleri bul suhbat zamanaýı Qazaqstannyń ótken tarıhymen, ór tarıhymen qaýyshýyna jol ashqan tarıhı tolǵam boldy dep baǵasyn berip jatyr. Sizdińshe, ult jadyndaǵy izgi qasıetterdi oıatý úshin biz qandaı qam-qareket jasaýymyz qajet jáne sol Ulytaýdaǵy tolǵam, Ulytaýda aıtylǵan oı jelisi bizdiń ulttyq ıdeologııamyzben sabaqtas bola ala ma?

- Meniń qatarlastarym, menen keıingi kele jatqan býyn kezinde tek qana Oktıabr revolıýtsııasynan bergi tarıhty ǵana bilip, sony oqydyq. Basqasy joq sııaqty bolatyn. Soǵan deıingi qazaqtyń tarıhy bar da, basqasy joq sııaqty edi. Bizdiń jastar, bizdiń halyq myń jyldyq tarıhymyz bar ekenin bilýi kerek.

Qaı jerden biz tarıhymyzdy izdep tabamyz desek, arǵy ǵundar - bizdiń babalarymyz. Odan beri qaraı keletin bolsaq - Uly túrki qaǵanaty.

Bizdiń jerimiz qaı kezde de sol elderdiń ortalyǵy boldy. Odan keıin - Altyn orda. Osynyń ózin sanaıtyn bolsaq, 2000 jyldyq tarıhymyz shyǵady. Sonyń barlyǵynan ótip kelip, tilimizdi, dinimizdi, ulttyǵymyzdy saqtap qalǵan qandaı keremet halyq bul qazaq degen?! Eshqaısysymen qosylyp ketken joq. Myna turǵan Qazaqstan - búkil tarıhtyń túp-tamyry. Tarıhqa kelgende, jelisi, joly osy. Biz jastarymyzdy osylaı tárbıeleýimiz kerek.

Handyqtyń 550 jyldyǵy dep jatyrmyz. Kereı men Jánibek - olar da Shyńǵys hannyń urpaqtary. Degenmen, qazaq bolyp bólinip shyǵyp, handyq qurǵan kez - sol kez. Sodan bastap qazaq handyǵy paıda boldy, Kereı men Jánibek 550 jyl buryn Shýdyń boıynda ózderi bólinip shyǵyp, memleket qurdy.

Sonyń bári bizdiń jastarǵa, bizdiń urpaǵymyzǵa tamyrymyzdyń tereń ekenin kórsetedi. «Tamyry tereń qara emen, qasqaıa kúter daýyldy» degen sóz bar óleńde. Tamyryń tereń bolsa, qandaı daýyl bolsa da qasqaıa kóteresiń.

«Máńgilik El» dep aıttyq qoı. Bul - ıdeıa. Osy ıdeıanyń tóńireginde toptasý kerek. «Máńgilik el» ataýy ejelden slavıandar men túrkilerge túgel tanys. Ol alǵash Tonykók degen babamyzdyń aýzynan shyqqan bolatyn. Bizdiń jyraýlarymyzdyń da aýzynan shyqqan. Bul endi izgi tilek qoı. Myna memleketimiz máńgi bolsyn, elimiz máńgi bolsyn, tilimiz óshpesin, halqymyz óshpesin, uzaǵynan bolsyn barlyǵy degen sóz.

Al «Máńgilik El» nege ıdeıa bolady? Aýyzben aıta salǵannan máńgilik el bolmaıdy. Sol máńgilik eldi jasaý úshin kúresýimiz kerek. Máńgilik eldiń ekonomıkasy, tuǵyry myqty, jastary saýatty bolýy kerek. Memlekettiń qarý-jaraǵy myqty bolýy kerek, kórshilerimizben jaqsy bolýymyz kerek, dos tabýymyz kerek. Sóıtip, memleketimizdiń terezesin ózgelermen teń etip, olardyń aldynda túsý úshin jumys isteýimiz kerek. Myna «Nurly jol», 2030 jylǵa deıingi, 2050 jylǵa deıingi baǵdarlamalarymyz, 30 eldiń qataryna kiremiz degen maqsatymyzdyń barlyǵy - sol «Máńgilik Eldi» qalaı jasaý kerek degen joldaǵy áreket. Sonda ǵana biz órkendegen jáne beıbit, azamattarynyń jaqsy turmysy úshin jaǵdaı jasaıtyn «Máńgilik el» bolamyz dep aıta alamyz.

Vıtalıı Popov, «STV» telekompanııasy:

- Búginde álemdik kún tártibindegi negizgi máselelerdiń biri Ýkraına jáne onyń tóńiregindegi ahýal bolyp sanalady. Osy oqıǵalar Qazaqstanǵa qalaı áser etýi múmkin? EAEO jumysyn bastaıtynyn eskersek, elimizdiń aldynan qandaı qaterler shyǵýy múmkin? Reseı ekonomıkasy zardap shegip jatqan sanktsııalar bizdiń elge áser ete me?

- Memlekettegi turaqsyzdyq ekonomıka álsiz, jumys oryndary, eńbekaqy tólemderi men tabys jetkiliksiz kezde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men ómir súrý deńgeıiniń tómendiginen paıda bolady. Osynyń bári narazylyq týdyrady. Al mundaı sátterde túrli kúshter halyqty sońynan ertýi múmkin. Men búkil qaqtyǵystyń sebebin Ýkraınanyń táýelsizdik jyldarynda tıisti ekonomıkalyq saıasat júrgizbeı, eldiń ornyqty damýyn qamtamasyz etpeýinen kóremin.

Ýkraına Qazaqstanǵa jaqyn. Men jeke ózim bul eldi jaqsy bilemin. Bizdi árqashan kóptegen jaıttar baılanystyrdy. Ýkraınadan qonys aýdarǵandar kezinde tyń jerlerge, bizdi eldiń ónerkásip kásiporyndaryna keldi. Men árkez ýkraınalyqtardyń mentalıteti belgili bir dárejede qazaqqa uqsas dep sanadym. Bizdiń halyqtarymyz bir-birin ejelden biledi, óıtkeni Uly dala ońtústik Ýkraınaǵa deıingi keńistikti alyp jatyr. Ýkraındar men kazaktarda túrik sózderiniń kóp bolýy kezdeısoqtyq emes.

Ókinishke qaraı, ýkraın halqyn qaqtyǵysqa, óz qandastaryn óltirgen soǵysqa kıliktirdi. Nátıjesinde, negizgi ónerkásiptik kásiporyndar ornalasqan Shyǵys Ýkraına qırap qaldy. Ekonomıkanyń ishki jalpy ónimdi qalyptastyratyn aıtarlyqtaı bóligi búginde isten shyqty. Shyǵys Ýkraınany qalpyna keltirý úshin orasan qarajat kerek.

Qazirgi mindet - myna soǵysty toqtatý, Ýkraınanyń táýelsizdigin nyǵaıtý, onyń aýmaǵynyń tutastyǵyn moıyndaý jáne kelissózder ústeline otyrý.

Men Qazaqstan Reseıge de, Ýkraınaǵa da birdeı qaraıdy dep esepteımin. Bizde eshqandaı múdde qaqtyǵysy joq. Men - eshbir tarapty jaqtamaıtyn, beıtarap ustanymdaǵy ári qandaı da bir úles qosa alatyn, shynaıy kózqarastaǵy menedjermin.

Ýkraına, Reseı jáne Eýropanyń talpynystary toǵysatyn tustar boıynsha kelisimge kelý kerek. Bul degenimiz - soǵysty toqtatý, tutqyndardy bosatý, Shyǵys Ýkraınany qalpyna keltirýge járdemdesý, tilderdiń mártebesin aıqyndaý. Osy máselelerdi prezıdentter deńgeıine shyǵaryp, eýropalyqtarmen birge kelisimge kelý qajet.

Sanktsııalardyń yqpalyna keletin bolsaq, olar Qazaqstanǵa tikeleı áser etpeıdi. Áıtsede, bul jaǵdaıdyń jaqsy bop turǵan dáneńesi de joq. Óıtkeni, Reseı - bizdiń negizgi seriktesimiz. Endi Keden odaǵy men Biryńǵaı ekonomıkalyq odaq aıasynda biz elderimizdiń aýmaǵyna ne ákelýge bolady, neni shekteý kerek degendi baqylap otyrýǵa májbúrmiz. Sebebi, bul bizdiń kásiporyndarymyzdy turalatýy múmkin.

Bári óz retimen kele jatyr. Qazaqstan Eýropalyq odaq elderimen jáne basqa memlekettermen saýda júrgizýde. Bizben álemdik qarjy ınstıtýttary yntymaqtastyq ornatyp otyr. Investıtsııa batystan da, shyǵystan da kelýde. Sondyqtan jumys isteı beremiz. Ári bolyp jatqan oqıǵanyń bárin jiti baqylaımyz.

Rýslan Smykov, «Pervyı kanal «Evrazııa» telearnasy:

- Siz álemdik qarjy daǵdarysy áli eńserilmegenin birneshe ret eskerttińiz. Búginde kóptegen tanymal sarapshylar onyń «ekinshi tolqyny» kele jatyr degendi aıtýǵa beıim. Ekonomıka turǵysynan bizdiń buǵan jaýabymyz bar, ony biz Joldaýdan estidik. Jaǵymsyz oqıǵalar áleýmettik salaǵa qalaı yqpal etýi múmkin? El turǵyndaryna «belbeýdi qattyraq tartýǵa» týra kelmeı me?

- Qazaqstandyqtardyń mundaı alańdaýshylyǵy bar dep oılaımyn. Alaıda bul jolǵy daǵdarystyń jóni bólek. 2007 jylǵy daǵdarys qazir tynysh ómir súrip, jumys istep jatqan AQSh-ta bastaldy. Qazirgi daǵdarys munaı men gaz baǵasynyń tómendeýinen, sondaı-aq Reseıge qarsy sanktsııalardan týyndady.

Aýyr daǵdarys uzaqqa sozylmaıtyn bolsa, ekonomıkadaǵy týrbýlenttilik 10-20 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Eske túsirsek, 2007-2009 jyldary daǵdarys boldy, al biz 2010 jyly eńse kótere bastadyq. Bul joly daǵdarys qubylystary 2015-2016 jyldardy qamtýy múmkin. Biraq ádette daǵdarystan keıin ekonomıka órlep, sonyń nátıjesinde munaı men gazdy tutyný ulǵaıady. Sóıtip, olardyń baǵasy da kóteriledi.

Men memlekettiń áleýmettik mindettemeleri qandaı jaǵdaıda da qysqartylmaıtynyn jarııaladym. Bul zeınetaqyǵa, bıýdjettik uıymdar qyzmetkerleriniń eńbekaqysyna, ózge de áleýmettik tólemderge qatysty. Qazaqstan halqyna alańdaýdyń qajeti joq. Bizde munaı baǵasy barreline 70, 60, 50, 40 dollar bolatyn jaǵdaıǵa arnalǵan jospar bar. Turǵyndardy qoldap, turmystarynyń nasharlaýyna jol bermeıtin rezervterimiz bar.

Biz qazir álemde valıýtalardyń jaǵdaıy, ekonomıkanyń qarqyny qalaı bolyp jatqanyn baqylap, Reseıdegi ahýaldy kórip otyrmyz. Búgingi tańda Qazaqstanda qaýipti eshteńe bolyp jatqan joq. Sol sebepti alańdap, alashapqyn bolý qajet emes. Adamdardyń boıyna úreı uıalatyp, dúrbeleń týǵyzatyndarǵa qarsy tıisti zań qabyldadyq. Halyqtyń bankterdegi salymynyń saqtalýy kepildendirilgen. Ol úshin bizde arnaıy qor qurylǵan.

Al valıýtanyń aýytqýy árdaıym bolyp turady. Bul - búkil álemdegi qalypty qubylys. Dollardyń baǵasy 50 jyl buryn da, qazir de barlyq elde árkelki. Biz Qazaqstannyń jaǵdaıynda azyq-túlik pen kıim-keshek satyp alýdy, jol júrýdi teńge arqyly júzege asyramyz. Biz ishki turaqtylyqty, barlyq áleýmettik tólemderdi qamtamasyz etemiz.

Oksana Peters, «Astana» telearnasy:

- Qazaqstanda otbasyn qoldaý saıasaty arqyly demografııalyq ahýal jaqsaryp, halqymyzdyń sany jyldan jylǵa ósip keledi. Buǵan naqty dálel, bıyl mektepke baratyn balalardyń sany 70 myńǵa artqan eken. Eger osy qarqyn saqtalar bolsa, jyl saıyn ondaǵan mektep salýǵa týra keledi. Qalaı oılaısyz, otandyq ekonomıka mundaı áleýmettik salmaqty kótere ala ma? Bul jaǵdaı demografııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizbeı me?

- 1960 jyldary Taıland táýelsizdigin alǵan kezde halqy 16 mıllıon bolatyn. Qazir 65 mıllıonǵa jetti. Bar bolǵany 40-50 jyl.

Táýelsizdik alǵannan keıin, 1991 jyldan 1995 jylǵa deıin Qazaqstannan 3 jarym mıllıon halyq ketip qaldy. Halyq sany 14 mıllıonǵa deıin azaıdy. Sebebi, mynadaı tolqymaly kezeń boldy. Keıbireýler jaǵdaı qalaı bolady dep, Reseıge kóshti. 600 myń adam, nemister Germanııaǵa kóshti. Grekııaǵa, Izraılge kóshti. Qazir halyq sany qaıtadan ornyna kelip, 17 mıllıonnan astyq. Bul jaǵdaı jasaǵandyǵymyzdyń arqasy. Onyń ishinde 1 mıllıonnan artyq qandasymyzdy syrttan alyp keldik.

Sonymen qatar Qazaqstannyń ishki ahýalyn túzep, balalardyń kóbeıýine jaǵdaı jasadyq. Jańaǵy aıtyp otyrǵanyń - qýanyshty jaıt. Mysaly, bir jyldyń ishinde 265 myń bala mekteptiń birinshi klasyna bardy. Bul bir ǵana Oral qalasynyń turǵyndaryna teń. Qazaqstan jyl saıyn bir qalaǵa kóbeıip otyratyn bolsa, ol úlken ǵanıbet!

Árıne, balalar kóbeıgen saıyn biz mektep salamyz. Osy jyldar ishinde biz tarıhymyzda eshqashan bolmaǵan 700 mektep salyppyz. Áli de úsh aýysymdyq mektepter bar. Eskirgen, jóndeıtin mektepter bar. Qazaqta «Bir qozy týsa, bir túp jýsan artyq ósedi» degen sóz bar ǵoı, Ár balanyń óz nesibesi bolady. Sol nesibesine baılanysty Qazaqstan ósip-órkendeıdi, ekonomıkasy, qarajaty kóbeıedi. Soǵan balabaqshany da, mektepti de salatyn bolamyz.

Vıtalıı Popov, «STV» telekompanııasy:

- Indýstrııalyq-ınnovatsııalyq baǵdarlamanyń birinshi besjyldyǵy aıaqtaldy. Sizdińshe, osy bes jyl qanshalyq sátti ári tabysty boldy? Ol Sizdiń bir kezde oıǵa alǵanyńyzdaı bolyp shyqty ma?

- Táýelsizdik alǵannan keıin biz ındýstrııalandyrý úderisin iske asyrýǵa tyrysyp, osy máselege birneshe ret oraldyq. Biraq iske aspady. Qazirgi baǵdarlama 2010 jyly bastaldy. Indýstrııalandyrý - kez kelgen el úshin kúrdeli másele. Kezinde Ońtústik Koreıa, Qytaı jáne basqa elder ındýstrııalandyrýdy biz sekildi bastaǵan edi. Buǵan olardyń keıbiri 30-40 jyl jumsady. Óıtkeni ónerkásipti qurý máselesi ýaqytty qajet etedi.

Biz start aldyq: Qazaqstanda alǵashqy lekte 700-deı kásiporyn men 70 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn qurdyq. Sondaı-aq múlde jańa 400 ónim túrin shyǵardyq. Atap aıtqanda, elektrovoz jáne teplovoz shyǵaratyn zaýyttar sátti iske qosyldy. Olardaǵy eńbek ónimdiligi bir adamǵa 100 myń dollardan keledi. Al eldegi bul kórsetkish 20-30 myń dollar. Sonymen qatar, bizde buryn temirjolǵa arnalǵan mashına jasaý salasy bolǵan joq. Biz qazir júk jáne jolaýshy vagondaryn, tsısternalardy, relster men baǵyttaýysh burmalardy ózimiz qurastyramyz. Osynyń bári tutas bir klaster.

Biz avtomobıl joldaryn kóptep salyp jatyrmyz, al bul is bıtýmdy qajet etedi. Qazir Aqtaý bıtým zaýyty Qazaqstannyń jol jóndeýshileriniń qajetin tolyq óteıdi.

Bıyl tek Shyǵys Qazaqstannyń ózi 37 myń jeńil avtokólik shyǵarady. «Toıota» kompanııasy Qostanaıda óz avtomobılderiniń ekinshi markasyn shyǵarýǵa nıettenip otyr.

Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynsyz osynyń bári bolmas edi. Endi birinshi besjyldyqty aıaqtar kezde ınnovatsııalyq baǵdary bar ekinshi kezeń ázirlendi. Biz kásiporyndardy basqa qaǵıdat boıynsha salatyn bolamyz. Búginde álemniń júzge jýyq iri kompanııasy jobalarymyzǵa qarajat salýǵa daıyn.

Qazir álemdegi eń basty másele - jumys orny. Planetada 7 mıllıard adam turady. Sonyń úsh mıllıardy jumys istegendi qalaıdy. Biraq 1,2 mıllıardynyń ǵana ondaı múmkindigi bar. Qalǵandary jaqsy jumys kútip otyr. Bul jaǵdaı áleýmettik qaqtyǵystar men kóshi-qon aǵynyn týdyrady.

Іri kásiporyndar bolashaqta jumys oryndaryn qysqartatyn bolady. Robottardy, ınnovatsııalardy, avtomattandyrýdy, qurastyrý jelilerin qoldaný jumys kólemin azaıtyp, ónimdilikti arttyrady, shyǵystardy kemitip, eńbektiń ózindik qunyn tómendetedi. Sonymen birge shaǵyn jáne orta bızneste jurttyń bári úshin jumys oryndary qurylady.

Indýstrııalyq baǵdarlamaǵa balama joq. Qyzmet kórsetý salasy postındýstrııalyq dáýirdiń bir bóligi sanalady. Biraq oǵan áli jetý kerek, ol úshin aldymen ındýstrııaly el bolyp alý kerek.

Rýslan Smykov, «Pervyı kanal «Evrazııa» telearnasy:

- Almaty 2022 jylǵy qysqy Olımpıada oıyndaryn ótkizý quqyǵyn ıelenýden úmitker eki qalanyń biri bolyp otyr. Oıyndar taıaǵan saıyn bizdiń jeńisimiz de jaqyndaı túspek. Biraq sonymen qatar, ony ótkizýdiń qısynsyzdyǵy týraly pragmatıkalyq másele de ótkir ári qattyraq aıtyla bastady. Prezıdent myrza, qysqy Olımpıada Almatyǵa ne úshin kerek jáne ol búkil Qazaqstanǵa bolashaqta ne bere alady?

- Ondaı kúdik mende de bar. Bir jaǵynan, osyndaı aýqymdy oqıǵa arqyly Almaty men Qazaqstannyń aty búkil álemge tanylǵanyn qalaısyń. Ekinshi jaǵynan, jurt mundaı shyǵynnyń qajeti bar ma álde joq pa dep oılaıdy. Men bul týraly kóp oılandym. Birneshe máseleni eskerý kerek. Almatyda Olımpıadaǵa qajetti bıik taýdaǵy muzaıdyn, shańǵymen sekirýge arnalǵan halyqaralyq keshen, shańǵy-bıatlon kesheni daıyn. 2017 jylǵy Ýnıversıadaǵa arnalyp, muz stadıony salynady.

Halyqaralyq olımpıada komıteti (HOK) olımpıadany eki qalada ótkizýge bolady degen sheshim qabyldady. Bul oraıda biz Astanany da qosamyz. Іri nysandardan Olımpıada qalashyǵynyń qurylysyn salý ǵana qalady. Biz onsyz da Almatyda stýdentterge arnap jataqhana salǵaly otyrmyz. Eń kóp qarajatty qajet etetin nysan bobsleı trassasy bolmaqshy. Árıne, qalanyń ınfraqurylymyn keńeıtý, ekologııany jaqsartý úshin de qarjy jumsaýǵa týra keledi. Shyǵyn shyǵady, biraq bireýler aıtyp júrgendeı, ol sonshalyq qısapsyz shyǵyn bolmaıdy. Bizge shyǵyndalýǵa týra keledi, alaıda ol 30-50 mıllıard dollarǵa jete qoımaıdy. Bul rette HOK bizge 1 mıllıard dollarǵa jýyq qarajat berýge ýáde etip otyr.

Budan bólek, eger biz Almatyny halyqaralyq qarjy ortalyǵyna aınaldyramyz desek, qalanyń EQYU sammıti men qysqy Azıadany ótkizgen kezdegi Astana sekildi tanymal bolǵany kerek.

Olımpıada úshin jasaǵanymyzdyń bári keıinnen elde qalady jáne paıdalanylatyn bolady.

Oksana Peters, «Astana» telearnasy:

- Qazirgi tańda dúnıe júzindegi básekelestik kúsheıip keledi. Osy rette, elimizde qaı salaǵa aıryqsha senim artýǵa bolady jáne básekege tótep bere alatyn artyqshylyǵymyz qandaı dep oılaısyz?

- Bizdiń ereksheligimiz Qazaqstannyń ken baılyǵy bolyp sanalady. Ol - Qazaqstannyń munaıy-gazy, tústi jáne qara metaldary, basqa mıneraldary. Ekinshisi - bizdiń keń dalamyz, astyǵymyz, malymyz. Qazir biz dúnıe júzinde un, ýran, hrom eksporty jóninen aldyńǵy oryndardamyz.

Myna ındýstrııalyq baǵdarlamany, óńdeý óndirisin alǵa shyǵaryp jatqanymyz nelikten? Syrtqa basqa da tutynatyn taýarlar shyǵarý úshin. Aýyl sharýashylyǵyna kelsek, tek bıdaı men undy ǵana satpaı, odan shyǵatyn nandy da, kespeni de jóndep satqanymyz durys. Maldy, etti jaı ǵana satpaı, neshe túrli shujyq, et taǵamdaryn daıyndaǵan jón. Kıim tigip, óndiriste neshe túrli mashına, qurylǵylar jasaýymyz kerek.

Biz shyǵarǵan avtomashınalar álden-aq álemdik naryqtarda satylyp jatyr. Ózge elderge teplovozdar eksporttaımyz.

Qytaı Halyq Respýblıkasymen kelissózderde biz óńdeýmen aınalysatyn 15-20 jańa zaýyt qurylysy týraly ýaǵdalastyq.

Mysaly, iri munaı-hımııa zaýytyn salý kómirsýtekten polımerlik materıaldar, dári-dármekke negiz bolatyn zattar alý degendi bildiredi. Metaldy óńdeý isi sapaly bolat óndirisine, kabeldi ónimder shyǵarýǵa deıin jetildiriledi. Osynyń bári qosymsha qundy arttyrady. Óńdelgen ónimder eldiń tabysyn ulǵaıtady.

Nursultan Qurman, «Habar» agenttigi:

- Sizdiń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý jónindegi ıdeıańyz halyqtyń kóńilinen shyqty. Soǵan oraı, dál osy mereıtoıdyń búgingi mán-mańyzyna, memleketimizben sabaqtastyǵyna toqtalyp ótseńiz.

- Biz aýmaly-tókpeli kezeńde táýelsizdik alyp, qıyn-qystaý sátterden, daǵdarystardan óttik. Endi jaǵdaıymyz túzelgennen keıin tarıhymyzǵa, rýhanı jaǵymyzǵa kóńil aýdarýymyz kerek dep esepteımin. Sondyqtan, handyqtyń 550 jyldyǵy biz úshin óte qajet. Ásirese jastarǵa kerek.

Biz keshe ǵana aspannan salbyrap túsken halyq emespiz. Bizdiń tarıhymyz bar. Ol tarıh búkil Qazaqstannyń jerinde saırap jatyr. Mynaý Jaıyqtyń boıynda, Ulytaýdyń tóńireginde qanshama handardyń jerlengen oryndary bar. Túrkistanda qanshama batyr babalarymyz ben handarymyz jatyr. Sonyń báriniń tarıhyn biz durystap oqymadyq. Bizdiń tarıhymyz Sovet odaǵynyń tarıhy dep keldik. Endi es jıyp, osyǵan kóńil bóletin kez jetti. Sony biz osy handyqtyń 550 jyldyǵynan bastaımyz.

Árkim «Osyndaı ıen dala bizge, qazaqtarǵa qalaı qaldy?» dep oılaıtyn shyǵar. At tóbelindeı ǵana elmiz. Halqymyz kóp emes. Sol suraqqa jaýap berý úshin osy handyq tarıhyn eske alý kerek.

Urpaqtarymyz aıaǵynan nyq turýy úshin bizdiń artymyzda babalardan qalǵan el bolǵanyn, jurt bolǵanyn, handyq bolǵanyn, olar osy jer úshin kúreskenin, qan tókkenin bilýi kerek.

Qazaqtyń qaı túpkirine barsań da, tilinde eshqandaı dıalekt joq. Ádet-ǵurpymyzda aıyrmashylyq joq. Qazaqstannyń barlyq tarıhy birigýden, birge bolýdan turady. Úsh júzdiń balasy jan-jaqtan jınalyp, ásker quryp, soǵysqa shyqqan kezde eshbir jaý tótep bergen joq. Biz bólinip-jarylǵan kezde ǵana jaý aldy. Osyny eske saqtaý kerek.

Allanyń bergen, ata-babamyzdyń tilegimen kelgen Táýelsizdikti saqtap qalý úshin qazaqtyń óziniń ishindegi alaýyzdyqtan qutylý kerek. Osy memlekettilikten aırylý ómir-baqı kúná bolyp sanalady. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegini alady, altaý ala bolsa, aýyzdaǵydan aıyrylady» degen qazaqtyń sózi bar.

Maııa Bekbaeva, «7 arna»:

- Prezıdent myrza, osy kezdesýdiń aldynda men ótip bara jatqan jyldyń mańyzdy degen oqıǵalaryn taldap shyqtym. Ondaı oqıǵa az emes. Bul - eń aldymen, EAEO-nyń qurylýy, sondaı-aq memlekettik basqarý reformasy, sonymen qatar, Siz aıtqan joldar men halyqaralyq mańyzy bar magıstralderdiń asa aýqymdy qurylysy. Osy oraıda bizdi el úshin jáne jeke ózińiz úshin sonyń eń mańyzdysy qaısysy ekeni qyzyqtyrady.

- Óte kúrdeli suraq. Jyl aıaqtalar kezde qorytyndy jasaı bastaısyń. Oqıǵalardyń kóp bolǵany sonsha, olar ótip bara jatqan jyl tarıhyna engenmen, bári birdeı este saqtala bermeıdi. Árıne, mańyzdy belester boldy. Naq osy Astanada biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıdyq. Bul 20 jyl buryn MMÝ-de aıtylǵan meniń ıdeıam edi.

Bireýler buny táýelsizdikten aıyrylý, Keńes Odaǵynyń qaıtadan qurylýy dep jatty. Bári bos sóz. Biz odan baıaǵyda ótip kettik. Ol kezderdi múlde bilmeıtin jańa býyn ósip-jetildi.

Keden odaǵyna múshe elder arasyndaǵy saýda alǵashqy jyldary 40 paıyzǵa deıin ósse, endi ol saıabyrsı bastaıdy, óıtkeni bul - búkilálemdik úrdis. Soǵan qaramastan, bul tek aqsha mólsherine qatysty. Al shyn mánisinde taýar aınalymy men birlesken kásiporyndardyń qurylýy báribir jandana túsedi.

Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik úsh memleket esebinen keńeıe tústi. Shekaralar ashyldy, halyqtyń, kóliktiń, júktiń erkin barys-kelisi qamtamasyz etildi. Ekonomıkalyq ósim qaıta qalpyna keledi jáne sonyń bári ortaq ıgilikke qyzmet etetin bolady.

Sondaı-aq bıylǵy jyldyń oqıǵalarynyń ishinen Eýropalyq odaqpen keńeıtilgen seriktestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim jobasy jónindegi kelissózderdiń aıaqtalǵanyn atap aıtqym keledi. Biz onymen 8 jyl boıy uzaq ýaqyt jumys júrgizdik. Sondyqtan bul - Qazaqstan úshin eleýli jeńis.

Bizdiń el sonymen qatar Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jónindegi kelissózderdi aıaqtap qaldy. Bul mańyzdy oqıǵa, óıtkeni biz osyǵan oraı 15 jyldan astam ýaqyt jumys istedik. DSU-ǵa múshe barlyq 160 memleketpen kelisim júrgizdik. Men ózim kirisip, AQSh, Reseı, Úndistan, Eýroodaq elderi basshylarymen sóılestim.

Budan bólek, bıylǵy jyl «Nurly jol» baǵdarlamasynyń ázirlenýimen este qaldy. Meniń oıymsha, ınfraqurylym men turǵyn úı qurylysy Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytady. Sondyqtan men muny óte mańyzdy jetistik dep sanaımyn.

- Al Sizdiń jeke ózińiz úshin eń mańyzdysy qandaı oqıǵa, óz basyńyz úshin jańa nárse taba aldyńyz ba?

- Bıyl jazda men bir apta demaldym. Sol kezde balalardyń sýret salyp, olarǵa bir áıeldiń kómektesip jatqanyn kórdim. Qarap otyryp, oıladym: nege maǵan da sýret salyp kórmeske? Men munymen baıaǵyda mektepte shuǵyldanǵam. Keıin Saryaǵashta bolǵanymda sol jerdiń tabıǵatyn salǵan edim. Biraq oǵan az ýaqyt ketken joq. Kenepke sýret salý úsh-tórt saǵatqa sozyldy.

- Bul oıdy jınaqtaýǵa septigin tıgize me álde kóńildi jaılandyryp, jan tynyshtyǵyn syılaı ma?

- Jaı ǵana kóńilińdi aýlaıdy. Mıyńdy bógde oılardan aryltý úshin medıtatsııa jasaý kerek deıdi ǵoı. Úlken tennıs oınaǵanda, sýret salǵanda nemese án salǵanda sondaı kúıde bolamyn.

Taǵy sondaı bir kezdi eske túsirsem, bıyl men Aqtóbege barǵanymda da qyzyqty jaıt boldy. Ózim aralap kórýge kirgen aýrýhanada Shamalǵan aýylyndaǵy meniń kórshim - Dýsıa apaı jatyr eken. Qasyna otyryp, ekeýmiz ótken-ketkendi eske túsire bastadyq. Men úshin bul bir qyzyq kezdesý boldy. Ótken kezder, balalyq shaq, ata-anam týraly keremet estelikter oıǵa oraldy.

Jaınagúl Tólemisova, «Qazaqstan» ulttyq arnasy:

- Táýelsizdik kúni qarsańyndaǵy sóılegen sózińizdi, Táýelsizdik tolǵamyn oqyp shyǵyp, mynadaı oı túıdik. Dostyq, eldik, birlik týraly aıtasyz. Biraq sonyń ishinde bir uǵymdy bóle-jara aıtqym keledi. Ol - eńbek. «Táýelsizdik degenimiz - jalpyǵa ortaq eńbek» deısiz. Táýelsizdik hám eńbek, ekeýin bir-birimen qalaı ushtastyrýǵa bolady?

- Táýelsizdik alý bar, ony saqtap qalý bar. Táýelsizdikti alýdan táýelsizdikti saqtap qalý qıyn. Táýelsizdikti saqtap qalatyn eldiń myqty ekonomıkasy, myqty qorǵanysy, saýatty azamattary bolýy kerek. Myqty ekonomıka eńbeksiz qalaı bolady? Eldiń bári eńbektenip, árqaısysy ózi úshin, tabys tabý úshin, otbasyn asyraý úshin, demalys úshin eńbek etedi de, aldymen ózine, sosyn memleketke paıdasyn tıgizedi. Eńbekpen zaýyttar, fabrıkalar salynady, ǵylym damıdy, kitaptar jazylady. Sondyqtan táýelsizdik pen eńbek ekeýi sabaqtas. Eńbek adamnyń ózin ósiredi. Eńbek adamnyń ózine-ózin senimdi etedi. Eńbek adamǵa tabys beredi, eńbek adamǵa dáreje beredi, eńbek adamǵa laýazym beredi. Armanyna jetkizedi. Eńbeksiz adam armanyna jete almaıdy. «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq Azdyrar adam balasyn» degen Abaıdyń sózi esterińizde bolsa, eńbek penen táýelsizdik ekeýi birge júredi. Sondyqtan men jastarǵa eń mańyzdysy osy ekenin aıtyp kelemin. Adamnyń qandaı mamandyqty tańdaǵany mańyzdy emes, ony kemeldikke jetkizýge, óz isiniń sheberine, kásipqoıyna aınalýǵa tıis. Sonda ony jurt syılaıtyn, baǵalaıtyn bolady. Ómirden ol óz ornyn tabady.

Bilseńizder, sońǵy ýaqytta mynadaı áser týyndaıtyn boldy: jastarǵa tezirek baıý kerek sııaqty kórinedi. Biraq ońaı kelgen tabys adamnan dál solaı ońaı ketedi. Osyny eshkim túsinbeıdi. Al mamandyǵyńdy, bilimińdi eshkim eshqashan alyp qoıa almaıdy.

Sosyn bizde jumysshy adamǵa qatysty qate túsinik bar. Zańger, qarjygerlerdi tym kóp daıarladyq, olar jumyssyz júr. Al endi qazir bizge ınjenerler, baǵdarlamashylar jetispeıdi. Sonda ındýstrııalandyrý aıasynda qurylǵan 700 kásiporynda kim jumys isteıdi?

Biz ınjenerler daıarlaıtyn on ýnıversıtetti tańdap aldyq. Mysaly, Tarazdaǵy ýnıversıtet ınjener-hımıkter daıarlaýǵa tıis, óıtkeni onda iri hımııa klasteri qurylyp jatyr. Eldiń shyǵysynda ınjener-avtomobılshiler daıarlanady, onda avtomashınalar shyǵarylýda. Sol óńirde metallýrgterdi de daıarlaımyz.

Máselen, elektrovoz jasaıtyn keıbir jumysshylar qazir kez kelgen ekonomısten, qarjygerden artyq tabys tabady. Kásibı tájirıbege ıe bilikti jumysshy kez kelgen qarjygerden jaqsy ómir súre alady. Sony jurt áli túsinbeı júr.

Degenmen, qazaqstandyqtar tehnıkalyq bilimniń mańyzdylyǵyn barǵan saıyn túsinip keledi. Men Atyraýǵa barǵanda «Teńizshevroıl» kompanııasy mamandar daıarlaıtyn oqý ornyn salyp jatty. Oǵan Almaty men Astananyń ýnıversıtetteriniń túlekteri oqýǵa keldi. Onda bir jyldyń ishinde ken oryndary úshin ınjenerler daıarlanyp shyǵady. Burynǵy zańgerler, býhgalterler qaıta daıarlyqtan ótip, ınjener mamandyǵyn alady.

Men jastarǵa eshqashan jumysshy mamandyǵynan qashpaýǵa keńes beremin.

Aıda Boranbaı, «31 arna»:

- Endi, ruqsat bolsa, jeke ózińizge qatysty suraqtar qoısaq. Siz mahabbat uǵymyn qalaı túsinesiz?

- Mahabbat degen - óte úlken, aýqymdy uǵym. Mahabbatsyz ómir súrý, ásirese, shyǵarma týdyrý degen múmkin emes nárse.

Keıde men 23 jylda qandaı qıyn kezderdi bastan ótkizgenimizdi eske alamyn. Keńes Odaǵy kúıredi, dúken sóreleri bosap qaldy. Jalaqy men zeınetaqy keshiktirilip berildi. Úıden mashınamen shyqqanymda týra asfalt ústinde ájeıler otyratyn. Ár joly kólikten shyǵyp, solarmen jarty saǵattaı áńgimelesetin edim. El ishinde myńdaǵan sapar bolyp, myńdaǵan mıtıng ótip jatty. Óz Úkimetimiz, óz polıtsııamyz, ishki áskerimiz, armııamyz, mektepterimiz, Konstıtýtsııamyz bolǵan joq. Sonyń barlyǵyn ózimiz jasap, ózge elderdiń konstıtýtsııalaryn zerttep, Qazaqstanǵa laıyq nusqalaryn tańdaý kerek boldy.

Odan soń Ońtústik-Shyǵys Azııada daǵdarys boldy. Biz qazir munaıdyń baǵasy tómendigin aıtyp jatyrmyz, 1998 jyly onyń barreli 10 dollar bolatyn.

Biz sol qıyndyqtyń bárin eńserdik, osyndaı qýatty eldi qurdyq. Sonyń barlyǵy meniń jan-júregim arqyly ótti. Eń áýeli maǵan ata-anamnan berilgen ishki qýat, sosyn, árıne, elge degen mahabbat kómektesti.

- Prezıdent myrza, kitapty kóp oqý kerek dep, onyń mańyzdylyǵyn aıtyp ótken edińiz. Sońǵy kezderi qandaı jazýshylardyń týyndysyn oqydyńyz? Qaısysy Sizge unady?

- Bizdiń bala kezimizde aýyl mektebinde kitap az boldy. Biz kishkentaı kitaphanadaǵy barlyq kitapty oqyp shyqtyq. Qazir kitap degen kóp, qaısysyn tańdap oqyryńdy bilmeısiń. Negizinen, men dúnıedegi qazirgi jaǵdaı men ekonomıka jónindegi ekonomıka mamandarynyń kitaptaryn jibermeı oqımyn.

Jak Attalı degen men tanıtyn frantsýz jazýshysynyń bolashaqta ne bolatyny týraly «Bolashaqtyń qysqasha tarıhy» degen kitabyn oqyp shyqtym. Ózi ekonomıst, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń burynǵy prezıdenti. Onda 25, 30, 50 jyldan soń ne bolatyny týraly jazylǵan.

Qazirgi ýaqytta ǵylym men bilimniń órkendegeni sonsha, ómirdiń ózi basqasha bolady. Sondaı jaıttardy men bilip otyrýym kerek qoı. Sondyqtan kitapty kóp oqımyn. Odan keıin basqa elderdiń burynǵy prezıdentteriniń bıografııasyna kóbirek úńilemin. Sebebi, sonyń ishinen bizge kerekti nárselerdi alýǵa bolady.

Keıde men Golldiń, Cherchıldiń ómirbaıany, Atatúriktiń isteri, Túrkııanyń qurylǵan kezeńi, Sıngapýrda Lı Kýan ıÝdyń qalaı memleket qurǵany jónindegi kitaptarǵa qaıta oralyp otyramyn.

Jaqynda bir kezdesken kezde Ábdijámil Nurpeıisov aıtqan Smaǵul Elýbaevtyń kitabyn oqydym. Onyń óziniń «Sońǵy paryz» degen kitaby bar, ony da oqyp shyqtym. Menińshe, óte jaqsy roman. Kitap oqý kerek, sony ásirese balalar túsinse eken deımin.

Men qazaqstandyqtarǵa, ásirese jastarǵa taǵy ta aıtamyn: kitap oqyńyzdar! Búginde ulttyń básekege qabilettiligi onyń bilim deńgeıine baılanysty. Kitap adamdy jan-jaqty damytady, oı-óresin keńeıtedi.

ıAroslav Krasıenko, «KTK» telearnasy:

- Eńbek jáne oǵan ózińdi arnaý týraly suraqqa oralǵym kelip otyr. Men Sizdiń bıylǵy eńbek kúnderińizdi sholyp shyqtym. Sóıtip, Siz bálkim tipti oılanyp ta kórmegen qyzyqty statıstıkaǵa keziktim. Siz bıyl áriptesterińizben 40-tan astam kezdesý ótkizip úlgeripsiz. Ártúrli saparlar, áýe jolymen ushý saparlary arqyly Siz 120 myń shaqyrym -úsh ekvatordyń uzyndyǵymen birdeı bolatyn jol júrip shyǵypsyz. Eger áýe joly arqyly ushqan ýaqytyńyzdy eseptesek, Siz aspanda týra bir apta ýaqyt ótkizipsiz. Mundaı tyǵyz keste boıynsha jumys isteýge qalaı shamańyz jetedi?

- Prezıdenttiń jumysy ózińdi oǵan tolyq arnaýdy talap etedi. Sondyqtan densaýlyǵynda baryn salyp jumys isteýge kedergi bolatyn kináraty bar adam qyzmet ornyn bosatýǵa tıis. Óıtkeni bul - memleket úshin zııan. Eń aldymen, ózderińiz túsinip otyrǵandaı, ata-anańnan berilgen myqty densaýlyǵyń bolýy kerek. Ata-anam maǵan tekpen berilgen myqty densaýlyq syılady. Men taýda óstim, bala kezimnen kóp júgiretinmin. Bálkim, sol meni shynyqtyrǵan bolar. Ýaqyt óte kele sportqa qumarttym jáne óz ómirimdi onsyz elestete almaımyn.

Sporttyń túrinen jaqsy kóretinderim - taý shańǵysy, úlken tennıs, golf, atqa miný. Qazir sporttyń bul túrlerine qumar adamdar barǵan saıyn kóbeıip keledi. Olarǵa ózim úlgi kórsetip, qyzyqtyra alǵanym úshin qýanamyn. Jalpy, jastardyń sportqa umtylysy bolǵany jaqsy, bul ádet adam boıynda ómir boıy qalyp qoıady. Ózińdi árdaıym babyńda ustaý kerek. Men sharýaǵa beıim qarapaıym otbasynan shyǵyp, keıin metallýrg bolǵan jigitpin. Meni osy jaǵdaı tárbıelep, shynyqtyrdy.

Maııa Bekbaeva, «7 arna»:

- Jumys kesteńizdiń tyǵyzdyǵyna qaramastan ýaqyt tapqanyńyz úshin barsha áriptesterimniń atynan Sizge alǵys aıtqym keledi. Sizdi kele jatqan Jańa jylmen quttyqtaımyn. Myqty densaýlyq tileımin.

- Rahmet Sizge. Jańa jyl jaqyndap qaldy. Bul merekege baılanysty balalar da, eresekter de árdaıym jaqsylyq, ıgilik kútetin bolǵandyqtan báriniń kóńil-kúıi jarqyn. Eger ár atqan tańmen birge búgin bir jaqsylyq bolady dep oılap oıansań, mindetti túrde oryndalady dep jatady. Barsha jurtty Jańa jylmen quttyqtaýǵa meniń múmkindigim bar, al sizderdiń bárińizge zor tabys tileımin!