Parlament reformasy, Salyq kodeksi jáne AES qurylysy: 2026 jyly elde nendeı ózgeris bolady
ASTANA. KAZINFORM – Aldaǵy jyldary Qazaqstannyń damý traektorııasynda jańa betburys bolýy múmkin. Qazirdiń ózinde sarapshylar makroekonomıkalyq boljamdar aıtyp, ishki-syrtqy saıasat pen memlekettik qurylymǵa qatysty dolbaryn daıyndap otyr. Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy aldaǵy birneshe jylda bolatyn mańyzdy ózgeristerdiń anyq-qanyǵyn baǵamdap kórdi.
Basty jańalyq — Salyq kodeksi
Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, 2026 jyly eldegi eń basty ózgeris Salyq kodeksinen bastalmaq. Jyl aıaǵy saladaǵy jańalyqtyń shet-jaǵasy estilgen edi, azyn-aýlaq ózgeris erte endi. Al 2026 jyly túbegeıli jańarýdyń aldynda turmyz. Sebebi keler jyldan bastar qabyldanǵan jańa kodeks kúshinde.
Salyq salasynyń sarapshysy, esepshi Aıjamal Ábdikerimovanyń aıtýynsha, reforma kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin qysqartyp, salyq júıesin barynsha yqsham ári túsinikti etedi. Bir mysal, buǵan deıin elimizde 8 túrli salyq rejımi qoldanylsa, endi olardyń sany azaıady. Budan bylaı, 3 negizgi format qalǵan: jalpyǵa ortaq rejım, jeńildetilgen rejım jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan arnaıy rejım.
Sonymen qatar orta jáne shaǵyn kásipkerlikke arnalǵan jeńildik saqtalmaq. Taksı júrgizýshisi, shashtaraz sekildi kásippen aınalysatyndar — aıyna 1,3 mıllıon teńgege deıin tabys tabatyn tulǵalar jeke kásipker retinde tirkelmeı-aq jumys isteı alady. Bul jaǵdaıda olar aı saıyn bir ǵana tólem jasaıdy, onyń 4 paıyzy avtomatty túrde zeınetaqy men medıtsınalyq saqtandyrýǵa baǵyttalatyn bolady.
Degenmen, sarapshy bul rejımniń bolashaqta zeınetke shyǵýdy nemese dekrettik tólemderdi josparlaǵan azamattar úshin tıimsiz ekenin jasyrmaıdy.
Oǵan qosa sarapshy Salyq kodeksi naryq baǵasyna da áser etpek.
— Qazir eń kóp talqylanyp jatqan ózgeristerdiń biri – qosymsha qun salyǵynyń ósýi. Buryn onyń mólsherlemesi 12 paıyz bolsa, endi 16 paıyzǵa deıin artady. Bul bank qyzmetteriniń, balabaqshalar men túrli úıirmelerdiń, servıstik qyzmetterdiń qymbattaýyna áser etýi múmkin. Sondaı-aq turǵyn úı baǵasynyń ósý qaýpi bar. Sebebi buǵan deıin QQS-tan bosatylǵan qurylys kompanııalary endi bul salyqty tóleýge mindetteledi, – deıdi ol.
Aıjamal Ábdikerimovanyń sózinshe, qurylys salasyna júkteletin qosymsha salyq aýyrtpalyǵy tikeleı páter baǵasyna da qosylýy yqtımal.
Jańa Salyq kodeksinde bank sektoryna qatysty da mańyzdy ózgerister qarastyrylǵan. Bankter úshin korporatıvtik tabys salyǵy 15 paıyzdan 25 paıyzǵa deıin ósedi. Bul óz kezeginde bank qyzmetteriniń qymbattaýyna ákeledi degen boljam bar. Sonymen qatar jekemenshik balabaqshalar men mektepter sııaqty áleýmettik saladaǵy kásipkerler jańa jyldan bastap salyq tóleýge mindetteledi.
Sarapshynyń aıtýynsha, memleket tarapynan baqylaý da kúsheımek. Endi múlik pen kólikke qatysty barlyq operatsııalar avtomatty túrde qadaǵalanady, al tólenbegen salyq bereshegi úsh jylǵa deıin keri óndirilip alynady.
— Jańa Salyq kodeksi — tek kásipkerlerge emes, búkil qoǵamǵa áser etetin aýqymdy reforma. Qyzmet baǵasy ósedi, turǵyn úı qymbattaıdy, bank operatsııalary da qymbat bolýy múmkin. Sondyqtan árbir azamat bul ózgeristerden habardar bolyp, aldyn ala daıyndalýy qajet, – dep túıindedi Aıjamal Ábdikerimova.
Bir palataly Parlament
Keler jyly Parlament Senatynyń qurylǵanyna 30 tolady. Alaıda, bul data Senat tarıhyndaǵy sońǵy kezeń bolýy múmkin. Qasym-Jomart Toqaev kezekti Joldaýynda partııalyq tizimmen saılanatyn jalǵyz palataly parlament qurýdy usyndy. Prezıdent sózinen uqqanymyz, 2027 jyly elde parlament reformasy jóninde jalpyulttyq referendým ótip, keıin Konstıtýtsııaǵa túzetý engizilmek. Ázirge usynys deńgeıindegi másele bolǵanymen, taqyryp qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI saıası zertteýler bóliminiń basshysy Janar Sanhaevanyń aıtýynsha, bir palataly júıe memlekettik qurylymdy birshama ózgertýi múmkin.
— Bir palataly modelge kóshý parlamentishilik qurylymdardyń nyǵaıýynyń arqasynda júzege asady. Osylaısha, parlamenttik oppozıtsııanyń quqyqtaryn keńeıtý, zań jobalaryn jan-jaqty qaraý múmkindigimen komıtetter júıesin nyǵaıtý, sondaı-aq Parlamentarızm ınstıtýtynyń jáne basqa da taldaý qyzmetteriniń jumysy arqyly saraptamalyq ınfraqurylymdy damytý arqyly baqylaý fýnktsııalary qaıta bólindi jáne kúsheıtildi. Osynyń barlyǵy Májiliste alty saıası partııanyń ókildigi bar kóppartııalyq júıe jaǵdaıynda zańnamalyq protsestiń neǵurlym jaýapty jáne ashyq bolýy úshin negiz qalyptastyrýǵa múmkindik berdi, — dedi sarapshy.
Spıkerdiń sózinshe, bir palataly Parlamentke kóshý – oqshaý qadam emes, saıası ınstıtýttardy nyǵaıtýǵa jáne azamattyq belsendilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan dáıekti reformalar logıkasyna salynǵan. Ol birqatar júıelik artyqshylyqtarǵa ıe. Birinshiden, jaýapkershilik kúsheıedi, ıaǵnı burynǵydaı eki palata bir-birine jaýapkershilikti ysyryp salyp otyrmaıdy.
— Ekinshiden, bir palataly qurylym partııalyq júıeni nyǵaıtady. Partııalyq júıe saıası básekeni arttyrady, bıliktiń shamadan tys jekelenýin azaıtady, táýelsiz ınstıtýttardy qalyptastyrady.
Úshinshiden, bir palataly Parlament sheshim qabyldaýdyń tıimdiligin arttyrady. Saıası tsıkldiń jyldamdyǵy kóbinese reformalardyń sátti nemese sátsizdigin anyqtaıtyn dáýirde maquldaý kedergileri neǵurlym az bolsa, ıdeıalar soǵurlym tezirek naqty zańdarǵa, al zańdar qoǵam ómirindegi naqty ózgeristerge aınalady, — dedi Janar Sanhaeva.
Senattan bas tartý asyǵystyqty kótermeıdi. Bútin eldiń saıası-ekonomıkalyq keleshegin sheship otyrǵan qurylymdy bir sátte alyp tastaý ońaıǵa soqpaýy ǵajap emes. Sondyqtan Memleket basshysynyń ózi asyǵystyq tanytýǵa bolmaıtynyn basa aıtty.
— Birden aıtaıyn, bul – óte mańyzdy másele. Ony asyǵys júzege asyrýǵa bolmaıdy. Bul reforma azamattyq sektorda, sarapshylar ortasynda, sondaı-aq, árıne, qazirgi Parlamentte jan-jaqty talqylanýy qajet. Reformanyń mán-mańyzy aıryqsha ekenin eskersek, ony talqylaýǵa bir jyl ýaqyt kerek dep oılaımyn, — degen edi Prezıdent.
AES qurylysy qashan aıaqtalady?
Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý baǵytyndaǵy naqty qadamdar aıqyndalyp keledi. Atom energetıkasy agenttiginiń habarlaýynsha, aldaǵy 2–3 jylda atom elektr stantsııasynyń qurylysy júrgiziledi.
Buǵan deıin halyqaralyq irikteý nátıjesinde alǵashqy atom elektr stantsııasynyń merdigeri ári operatory retinde Reseıdiń «Rosatom» kompanııasy anyqtalǵan edi. Aýqymdy energetıkalyq nysan Balqash kóli jaǵasyndaǵy Almaty oblysyna qarasty Úlken aýylynyń mańynda boı kótermek.
Belgili bolǵandaı, stantsııa iske qosylǵan soń 2 myńnan astam adam turaqty jumyspen qamtylady. Qýaty 2,5 myń megavattan asatyn stantsııa shamamen 3 mıllıonǵa jýyq turǵyn úıdi elektr energııasymen qamtamasyz etýge qaýqarly.
Qazaqstandaǵy alǵashqy AES-ke VVER-1200 reaktorlary ornatylady. Jalpy qýaty shamamen 2,4 gıgavatt bolatyn stantsııa 2035 jyldan bastap elektr energııasyn óndire bastaıdy.
Qazaqstan atom energetıkasyn damytýda halyqaralyq seriktestikke de aıryqsha mán beretinin aıtý kerek. Jýyrda Vena qalasynda Halyqaralyq atom energııasy agenttiginiń (MAGATE) shtab-páterinde Qazaqstan delegatsııasynyń mańyzdy kezdesýi ótti. Kezdesýde 2026-2027 jáne 2028-2029 jyldarǵa arnalǵan tehnıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamalary, atom energetıkasyn retteý, kadr daıarlaý jáne ǵylymı ınfraqurylymdy damytý máseleleri talqylandy.
ıAdrolyq fızıka mamany Medeý Abıshevtiń aıtýynsha, AES qurylysy energetıkalyq resýrsty ártaraptandyrýǵa kómektesedi.
— Bizdiń eldiń jospary - kún energııa kózderin 40 paıyzǵa jetkizý. Gazǵa 2035 jyly tyıym salynýy múmkin. Biraq ýaqytsha gaz elektr stantsııalary bolady. Múmkindiginshe, sý elektr stantsııalaryn da salamyz degen joba bar. Biraq Qazaqstanda onyń potentsıaly tómen. Óıtkeni bizde sý joq. Gıdro elektr stantsııalarynyń barlyǵyn salyp tastaǵan. Degenmen qazir kishigirim stantsııalardy salýǵa bolady. Biraq onyń ózi birneshe paıyzdy ǵana quraıtyn bolady. Sondyqtan qazir Qazaqstanǵa negizgi energııa shyǵaratyn kóz kerek jáne ol – AES. Atom energııasy - dúnıejúzinde qarastyrylǵan birden-bir energııa kózi, — dedi maman.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta bul baǵyttyń mańyzyn birneshe ret atap ótken bolatyn. Jaqynda Memleket basshysy Balqash AES men bolashaqtaǵy ekinshi stantsııa energetıkalyq teńgerimdi ártaraptandyryp, kómir men gazǵa táýeldilikti azaıtatynyn aıtty. Bul qadam energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtip qana qoımaı, eldiń uzaq merzimdi ekonomıkalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge de jol ashary sózsiz.