El men jerdi álemge tanytatyn - bilikti ustaz, bilimdi shákirt
ASTANA. QazAqparat - Erte zamandardan beri qalyptasqan dástúrli túsinik boıynsha, adam ómiriniń jastyq shaǵy saýat ashýǵa, bilim kókjıegin keńeıtýge arnalyp, odan keıingi ǵumyrynyń deni jumys isteýmen ótedi dep sanalyp keldi. XX ǵasyrdyń ortasynda frantsýz ǵalymy Pavel Rangeran ǵasyrlar boıy ustanǵan osy qaǵıdanyń eskirgenin eskerte otyryp, adamdar ómir boıy bilim úırenip, óziniń qarym-qabiletin úzdiksiz jetildire berýi kerek degen tujyrymyn jarııa etti. Bul úndeý álem ǵalymdarynyń da jappaı qoldaýyna ıe boldy. Sondyqtan da adamdar búgingi kúnniń, zamannyń ozyq kóshinen qalmaımyn dese, bilim úırenýdiń osyndaı talabyn oryndaýy qajet.
Arab halqynda mynadaı bir ańyz bar eken. Bir saýdager tún ishinde kóne ken qazylǵan aýmaqtan ótip bara jatqanda, «azyraq tas alyp alyńyz, alǵan tasyńyzdy erteń kúndiz kórgende aldymen qýanasyz, artynan ókinesiz» degen daýysty estıdi. Saýdager artynan ókindiretin is bolsa, kóp ókinshke qalyp qaıtemin depti de, 3 usaq tas alypty. Erteńinde qarasa, ol tastar jaltyldap turǵan qyzyl-jasyldy jahut eken. Muny alǵash kórgende saýdager erekshe qýanypty, artynsha nege kóp almaǵanmyn dep qatty ókinedi. Bilim de dál osyndaı qazyna. Budan shyǵatyn qorytyndy: adamdar bilim úırenýge mán bermese, zaman aǵymyna ilese almaı, artta qalyp, ańyzdaǵy saýdager sekildi ókinetin bolady.
Ár istiń bastaýy bolatyny sııaqty bilim úırenýdiń de alǵashqy qadamy adamnyń jas kezindegi bilimge degen qulshynysy men talpynysynan bastalady. Bul kezeń keleshekte kemel bilimdi bolýdyń eń mańyzdy satysy ekeni anyq. Halyq «Jasyńda alǵan bilimiń, taıǵa basqan tańbadaı», dep beker aıtpasa kerek.
Jastyq shaq - jumystyń, otbasynyń túrli kúıbeń tirligine baılanbaı, alańsyz, zeıinińdi úırenýge shoǵyrlandyratyn, bilgenińdi sanańda máńgilik saqtap qalatyn naǵyz altyn ýaqyt. Buǵan da taǵylymdy mysal keltirýge bolady. Afrıka jaıylymdarynda eń bıik ósetin shóp bar. Ol jarty jylda áreń degende 2-3 sm ǵana ósedi eken. Osydan keıin jańbyrly maýsym bastalysymen 3-5 kúnniń ishinde 2 metrge deıin bıiktep, jyldam ósedi. Sóıtse, alǵashqy jarty jylda ósimdik tamyr tartyp, tamyryn 28 metrge deıingi tereńge sińirip alyp, jańbyr jaýysymen boılap óse beretin bolǵan. Álemdegi barlyq istiń taǵany osylaı berik qalansa, nátıjesi de zor bolmaq.
Bilimniń baǵyndyrmaıtyn bıigi, almaıtyn asýy bolmaıdy. Úırený ortasynyń barlyq jaǵdaıy tolyq jasalsa, úırenýshi qajyrly, yntaly bolsa, adam aqyl parasatynyń múmkindigi biz oılaǵannan da qýatty, kemel ekenin uǵynamyz. Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń 121 myń halqy bar Gettıngen (nem. Göttingen) qalasynda búginge deıin 40 adam Nobel syılyǵyn alǵan. Álemde birde-bir adamy Nobel syılyǵyn almaǵan memleketter tolyp jatyr. Al, bul shaǵyn qalanyń osynshama tanymal ǵalymdardy túletip ushyrýynda qandaı syr jatyr. Oǵan sebep sol qaladaǵy ataqty ýnıversıtettiń júıeli bilim berýdegi ózgeshe tásilinde jatsa kerek. Ondaǵy árbir adam osy joǵary oqý ornyna túsip, sonda oqýdy bala kúninen armandaǵan, sol jolda qulshyna úırenip, jetistikke jetý dástúri saqtalǵan. Adamdar bir-birine eliktep, bir-birin úlgi etken.
Sol sııaqty, oqyp bilim alý, ózdiginen úırenip, daryndy bolý jaǵynan evreıler de dúnıejúzine jarqyn úlgi bola alady. Olar 2000 jyl boıy otansyz tentirep, bulanyp-talanyp, qýdalanyp-qyrylýmen kún keshti. Evreıler el qatarly kún kórý úshin, ozbyrlar kúshi jetse tartyp alatyn qazyna, aqshadan kóri eshkim tonap ala almaıtyn bilim men ónerdiń bási bıik ekenin jete túsindi. Sondyqtan kitap oqyp, bilim alýdy, óner ıgerýdi sábı balasynan úlkenine deıin tutas ulttyń súıegine sińirip, evreı rýhyna aınaldyrǵan. AQSh-ta turatyn evreıler jalpy halyq sanynyń 2 paıyzyn quraıdy. Sóıte tura sol eldegi advokattardyń tórtten biri, professorlardyń úshten biri, mádenıet qaıratkerleriniń teń jartysy, jazýshylardyń 60 paıyzy, Nobel syılyǵyn alǵandardyń úshten biri evreı ultynan shyqqan azamattar. Halqaralyq Nobel syılyǵynyń taratyla bastaǵanyna 100 jyl tolǵan kezdegi derekter boıynsha, álemde bedeldi marapatqa ıe bolǵan 600 adamnyń 116-sy - evreı ultynan shyqqan ǵalymdar.
Búgingi kúni evreı ultynan Nobel syılyǵyn alǵan adamnyń jalpy sany 240 tan astam dep kórsetip júr. Dúnıejúzi halyq sanynyń 0,3 paıyzyn ǵana quraıtyn bir ulttan Nobel syılyǵyn alǵan álem ǵalymdarynyń 30 paıyzy shyǵýy adamdy tań qaldyrady. Sonymen birge álemdik saýda salasynda da ózindik oryny bar. Dúnıejúzi saýdasynyń 70％-dan astamy evreılerdiń alaqanynda kórinedi.
Qytaıdyń uly oıshyly Konfýtsıı: «aldymnan kezikken úsh adamnyń keminde bireýi maǵan ustaz bolýǵa jaraıdy. Men onyń jaqsy jaqtaryn suryptap paıdalanamyn, nashar qylyqtaryn kórsem túzetemin», deıdi. Bilgir oıshyl bilim úırenýge osyndaı tanymmen qaraǵanda, jaı adamdardyń ustaz tutyp, ónege alatyn adamdary tipten kóp bolar .
Baqytjol Kákesh
