El erkesi - Qalampyr

Týǵanda dúnıe esigin ashar óleń,
Óleńmen qara jerge kirer deneń, - dep Abaı atamyz aıtqandaı, Adam ata, Haýa anadan taraǵan jumyr basty pende ánmen ýanyp, ánmen jan jarasyn emdep, qasiretke toly qaraly sátte de joqtaý aıtyp sherin tarqatqan ǵoı. Án - daýa, án - jan azyǵy.

Mine, Allanyń bergen asyl qasıetin baıyna darytyp, ishte tunyp turǵan jan tebirenisin án aıta otyryp tyńdaýshysyna jetkizgen sańlaq ánshiler qanshama?!

Qalampyr Oral oblysy Shyńǵyrlaý aýdanyna qarasty «Almas» sovhozynda 1949 jyldyń 1 qańtarynda dúnıege kelgen.

Es bilgennen naǵashy ájesiniń kúmbirlete tartqan kúıin tyńdap, dombyra únine árkez eltip otyratyn qyz bala anasynyń dombyra tartyp, án salǵanyn estip ósken.

«Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń», degendeı, osy bir kıeli óner Qalampyrdyń janyna samal jeldeı áser etip, júrek túkpirindegi sezim qylyn shertetin. Biraq bala qııaly aq halatty dáriger bolýdy árkez armandaıtyn. «Adam janynyń arashashysy bolsam» degen oı ony únemi mazalaıtyn edi.

Qalampyr mektep bitirgennen keıin Almaz aýlyndaǵy mádenıet klýbynyń meńgerýshisi bolyp eńbek etti. Án aıtýǵa da, kúı tartýǵa da beıim qaratory, aınamkóz qyz ór minezdi, aıtqan betinen qaıtpaıtyn ójettiligimen qosa ónerimen de aýyldastarynyń ystyq iltıpatyna bólendi. Qalampyr bir joly aýylǵa kelgen Ǵarıfolla aǵasynyń kontsertin kórip oıǵa shomdy. Ánshi bolǵysy keldi. Qalampyr kontsertten keıin áıgili ánshige jolyǵyp án salyp berdi. Sol joly Ǵarekeń «bıyl oqýǵa kel, estrada stýdııasyna qabyldaımyz» dep, Almatyǵa arnaıy shaqyryp ketken-di.

Qalampyr kóp uzamaı Ǵarekeńe shákirt bolyp qabyldandy. Sulý ánniń syryna qanyqty, ustazynan án ıirimderin tez úırenip, aıtý mánerine qosty. Shákirtterdiń ishindegi zeregi de, eńbekqor, izdenimpazy da osy Qalampyr edi.

Ár oblystan armanmen kelgen daryndy jastar bilim nárimen sýsyndap, arakidik sahnaǵa shyǵa bastady. Qalampyr eń alǵash Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda Ǵarekeńniń 60 jasqa tolǵan mereıtoıyna qatysyp kópshilik qoshemetine bólendi. Eliktiń laǵyndaı taldyrmash qyz án aıtqanda sál tolqyǵanymen óziniń ánimen, sánimen kórermenderdi birden baýrap aldy.

Qalampyr Rahımova «Qazaqkontsert» birlestiginiń janynan ashylǵan Respýblıkalyq estrada-tsırk stýdııasyn oıdaǵydaı bitirdi. Ol Qazaqstannyń halyq ártisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń alǵashqy shákirtteriniń biri.

Qalampyr ulaǵatty ustazdan alǵan bilimin jańa ashylǵan «Gúlder» án-bı ansamblinde jalǵastyryp, keń - baıtaq qazaq eliniń sahnalarynda ónerin kórsetti. Tyńdaýshy yqylasyna bólendi. Ánshi bolǵannan keıin bir orynda toqtap qalmaı baǵdarlamasyna án-termelerdi qosyp, tolyqtyryp otyrý paryz. Qalampyr osy jaıly bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan úntaspada bylaı degen eken:

Qalampyr: Repertýar jónine keletin bolsaq, biz stýdııa qabyrǵasynda oqyp júrgen ýaqytta júzge taıaý ánder úırenip shyqtyq. Onyń ishinde halyq ánderimen qosa halyq kompozıtorlarynyń da ánderi bar. Men ózi terme jaǵyn jaqsy kórem, halyqtyń termelerin aıtam. Dastandardy, termelerdi baıyptap qarasaq, onda úlken mán bar. Qazaqtyń mádenıeti, bastan keshken turmysy, jastarǵa tálim-tárbıe beretin maǵynaly sózder kóp. Tereń maǵynaly termeler terip alyp, oryndaǵanǵa qumartasyń....

Altyn: Ónerimen órge júzgen jas ánshi 1971 jyly Máskeýde ótken Halyqaralyq mýzykalyq sımpozıýmge qatysady. Kóp ultty elden kelgen óner ıelerimen birge bir sahnada án salý Qalampyrdyń shabytyn odan saıyn shyńdaı túsedi.

Qalampyr óz kezinde kórshiles respýblıkalarmen qosa Polsha, Anglııa, Pakıstan, Shrı Lanka, Sıngapýr, Belgııa jerlerinde jáne Ońtústik Iemen respýblıkalarynda bolyp, halqymyzdyń ulttyq kıimin, dombyrasyn, ásem án men termelerin nasıhattap, sheteldikterdi tań-tamasha etti.

Osy jaıly kózi tirisinde Qalampyr ne depti, bile otyraıyq:

Qalampyr: Jaqynda Japonııaǵa baryp qaıttyq. Halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova, Rıshad Abdýllın, Baqyt Qarabalına, Rahıma Jubatyrova birge baryp, jaqsy oraldyq. Biz barǵan kezde Grýzın ansamblimen qosylyp Tokıoda bir kontsert berdik. Ekinshi kúni Kıoto degen qalaǵa alyp ketti. Odan baryp kelgennen keıin Hokkaıdoǵa bardyq. Onda balyqshylar turady eken. Bizdi jaqsy nıetpen qarsy aldy. «Sizder japonsha sóılep ketetin tárizdisizder» dep sondaı baýyryna tartyp jaqyn kórdi. Qobyz, dombyra tartqanda da qyzyqtap qarap otyrdy...»

Altyn: Ánshi Qalampyr Rahımova 1969 jyldan «Gúlder» ansamblinde ánshi bolyp qyzmet etti. Onymen birge Qaırat Baıbosynov, Qapash Qulysheva, Asan Maqashev, Roza Rymbaeva, Sembek Jumaǵalıev jáne jaqyn qurbysy Aısha Taýmyrzaqyzy da óner jolynda birge saparlas bolǵan. Aısha óz kezinde osy bir dýmandy kontsertti júrgizetin. Óıtkeni ol belgili óner ıesi- Qazaqstannyń halyq ártisi sol kezdegi stýdııanyń dırektory Gúljahan Ǵalıevanyń shákirti edi.

Endi Qazaq radıosynyń ardageri, Qalamqas Rahımovanyń stýdenttik kezden qurbysy bolǵan Aısha Taýmyrzaqyzymen bolǵan suhbatymyzǵa kezek berelik:

Altyn: Aısha apa, ózińiz óner adamysyz. Jas kezińizde estrada stýdııasyn bitirdińiz. «Gúlder» ansamblinde óner kórsettińiz. Sol kezderi Qalampyrdy janyńyzǵa jaqyn tutyp jaqsy dos bolǵan ekensiz. «Óli rıza bolmaı tiri baıymaıdy» degendeı, ómirden ótken adamdardyń ómiri jaıly áńgimelep, rýhy shattansyn degen oımen sizdi oı bólisedi dep stýdııaǵa shaqyryp otyrmyz. Qalampyrdyń adamı qasıeti, qos qurbynyń arasyndaǵy dostyq jaıly aıta otyrsańyz!

Aısha: 1967 jyly stýdııaǵa oqýǵa tústim. Qalampyr da birge tústi. Sonda stýdııanyń aldynda aýyldan kelgen óner qýǵan jastar ózara tanysyp, shúıirkelesken edik.

Men Gúljahan Ǵalıevanyń klasynda oqydym. Al Qalampyr bolsa ataqty ánshi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń klasynda oqydy. Oqý bastalyp ketti. Qalampyr erekshe jan edi. Sóılegen sóziniń ózi nyq, tik júredi. Tik sóıleıdi. Jigitke uqsas minezi bolatyn. Úlkendi de, kishini de ózine tarta biletin. Biz Qalampyrdyń janynan shyqpaıtynbyz. Qalampyr ertedegi batyr qyzdar sııaqty bolatyn. Keıde Mahambettiń urpaqtarynan taralǵan ba dep te oılaısyń.

Ol kezde odan artyq qazaqtyń tilin biletinder az edi.

Bir kúni Ǵarekeńniń klasynda Qalampyr án salyp otyr eken. Jaqyndap tyńdasaq, anadaı jerde Ǵarekeń oıǵa shomyp otyr. Qalampyr ortada qaqqan shegedeı basyn tik ustap terme aıtyp otyr eken. Dombyrasy men áni birdeı tógilip, ádemi oryndap otyr. Termeni jan-tánimen oryndaǵany sonsha terlep ketipti. Men Qalamqasty tabıǵı daryny, adamgershilik qasıeti úshin syılap dos bolyp kettim.

Stýdenttik kezde neshe túrli qyzyqty oqıǵa bolady ǵoı. Kóktem kezi bolatyn. Meniń bolashaq jarym Meńtaı Ótepbergenov 8 mart kúni bir qushaq gúldi ákep syılady. Bólmede jalǵyz otyrǵam. Meńtaı jaqyndap kelip betimnen súımekshi boldy, ol kezde aýyldan kelgenmin. Qorqyp ketken bolýym kerek. Kómek surap aıǵaılap jiberippin. Esiktiń syrtynda Qalampyr estip qalyp esikti julyp aldy. Er minezdi edi, Meńtaıdy qýyp shyqty. Maǵan aıǵaılap ursyp jatyr. Keıin aıtyp júretin: «Egerde ekeýińniń erli-zaıypty bolaryńdy bilgende esikti julyp ne shataǵym bar edi. Qanshama sóz estidim» deıtin. - Biraq men senderdiń alǵashqy mahabbattaryńnyń kýási boldym - dep únemi aıtyp júretin.

Men sol jyldary semıa jaǵdaıymen oqýdy tastap aýylǵa qaıttym. Qalampyr bolsa sol jyly kúzde «Gúlder» ansambline ánshi bolyp qabyldandy. Artynan men «Gúlder» ansambline jumysqa ornalastym. Qazaqstannyń túkpir-túkpirin araladyq. Qazaq halqy qonaqjaı ǵoı. Kontsert bitkennen keıin bizdi qonaqqa shaqyrady. Qonaqqa barǵannan keıin Qalampyr birinshi kirip, «Assalaýmaǵaleıkým» dep amandasady.

Ánshi Jámish Berdibekova degen boldy. Úsheýmiz birge júretinbiz. Termeni aıtqan kezde halyqty birden tartyp alatyn. Ol jeke dombyrada kúılerdi oryndaıtyn. Ol juldyz bop týǵan óner ıesi edi. Men «Gúlderde» júrgende Ǵafý Qaıyrbekovtyń «Qazaqstan» degen bir shýmaq óleńin oqımyn. Sosyn bı ketedi. Sol kezdegi Qalampyrdyń sahnaǵa shyǵar aldyndaǵy turysyn kórseń. Ol báıgege qosatyn sáıgúlikteı typyrshyp bir orynda tura almaıdy, aıtar ánin pysyqtap qobaljyp turatyn. Qalampyr sahnaǵa jarq etip shyǵa kelgende kórermen tym-tyrys bola qalatyn. Sol Qalampyr ár ýaqytta este júredi. Aspandaǵy myń juldyzdyń ishindegi bir juldyz osy Qalampyr edi. Onyń esimi eshqashan umytylmaıdy. Ol ónerimen halqymen birge jasaıdy....

Sol kezdegi Mádenıet mınıstri, halqymyzdyń óneri men ádebıetine asa qamqor bolǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Іlııas Omarovtyń jáne Respýblıkalyq estrada-tsırk stýdııasyn alǵash alǵash uıymdastyryp ashqan Qazaqstannyń halyq ártisi GúljıHan Ǵalıqyzy Ǵalıevanyń qoldaýymen 1969 jyly irgetasy qalanǵan «Gúlder» ansambliniń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri- Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Qalampyr Rahımovanyń az ǵumyryndaǵy qaldyrǵan izi, ónerge sińirgen eńbegi ushan-teńiz.

Iá, ómir kóshi uzaǵan saıyn óner adamynyń jarqyn beınesi, áserli áni halyq jadynda qalyp, keıingi býyn sol kisilerdiń oryndaýshylyq sheberliginen úlgi alatyny sózsiz.

Bıylǵy jyly týǵanyna 65 jyl tolǵaly otyrǵan halyq ánshisi Qalampyr Rahımovanyń artynda eske alar eli, ónerdegi zamandastary bolǵanda esimi jańǵyra bereri málim.

Altyn Imanbaeva,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi