El birligin ulyqtaǵan etnoaýyl

Bul týraly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń «Dıdar» gazeti jazady.

Salynǵanyna nebári bes-alty jyldyń ǵana júzi bolsa da, Shyǵystaǵy Etnoaýyldyń aty alysty sharlap ketti. Tipti ózge oblystardan emes, alys-jaqyn memleketterden at arytyp kelgen qonaqtardyń ózi tańdaı qaǵyp, tamsanyp jatýy tegin emes. Qonaqtardyń arasynda Etnoaýyldy «BUU-nyń shaǵyn kóshirmesine» uqsatyp jatatyndar da kezdesip jatady. 

Shynynda da, tútini túzý ushqan, qaımaǵy buzylmaǵan berekeli, beıbit elde ǵana osyndaı ǵajap keshen boı kóterse kerek. Jalpy tarıhta bir ulttyń bir ultqa qysym kórsetip, qýdalaǵan, tipti tarıh sahnasynan yǵystyryp tastaýǵa tyrysyp, teperish kórsetken oqıǵalary kóptep kezdesedi. Taǵdyrdyń aıdaýymen týǵan jerinen qýylǵan qanshama ult pen ulys ókili qasıetti qazaq jerinen pana tapty. Ósti, órkendedi, tamyr jaıdy. Etnoaýyl - sol berekesi men yntymaǵy jarasqan eldiń sımvoly ispettes. Táýelsizdik alǵan jıyrma bes jyldaǵy tynyshtyq pen turaqtylyqtyń jemisi.

Etnoaýyl ornalasqan aýmaqtyń buryn qoqys tógetin alań bolǵanyn qazir kózge elestetýdiń ózi múmkin emes. Nıet pen ynta bolsa, taqyr jerdiń ózin gúlge aınaldyrýǵa bolady eken. Búginde eldegi bereke men birliktiń, yrys pen yntymaqtyń belgisindeı bolǵan Etnoaýyl tek shyǵysqazaqstandyqtardyń ǵana emes, bútindeı elimizdiń maqtanyshyna aınalyp otyr. Ulttar arasyndaǵy dostyqty dáripteıtin mundaı oryndy azýyn aıǵa bilegen elderdiń ózinen kezdestire qoıý neǵaıbyl. 

Al endi óskemendikterdiń ǵana emes, elimizdiń maqtanyshyna aınalǵan Etnoaýyl qalaı boı kóterdi? Osyndaı keremet keshendi turǵyzý kimniń oıyna keldi? Endi osyǵan az kem toqtala ketsek deımiz. 

Óskemendegi sáýlettik-etnografııalyq jáne tabıǵı-landshaftty murajaı-qoryǵynyń dırektory Nıkolaı Zaıtsevtyń aıtýynsha, Etnoaýyl salý jónindegi ıdeıa Orynborda ótken Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy óńiraralyq áriptestik jónindegi altynshy forýmnan keıin paıda bolypty. Tamasha bastama Qazaqstan halqy Assambleıasy Shyǵys Qazaqstan oblystyq hatshylyǵy tarapynan da birden qoldaýǵa ıe bolǵan. Jaqsy oıdy tez júzege asyrýǵa oblystaǵy etno-mádenı birlestiktiń ókilderi de, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi men zııaly qaýym da bel sheshe kirisken eken. Keıbir elderde qurylysqa qajetti jer telimin bólý isiniń ózi eki jylǵa deıin ýaqyt alatyn bolsa, al Óskemende Etnoaýyl salý máselesinde eshqandaı kedergi bolmaǵan. Etnografııalyq keshen rekordty qysqa merzimniń ishinde salynady. Keshen qurylysyna beriletin jer telimi jónindegi qujattar 2010 jylǵy 21 maýsymǵa qaraı ázir bolyp, al 25 maýsymda túpkilikti bekitiledi. Tipti qurylystyń qarqyndy júrgeni sonshalyq etnıkalyq aýyldyń birinshi kezegi bar-joǵy 28 táýlik ishinde salynypty. Nátıjesinde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa arnalǵan kelesi VІІ forým Óskemende ótedi. 2010 jyldyń 6-qyrkúıeginde elimizde balamasy joq osynaý keshenniń tusaýyn Memleket basshysy Nursultan NAZARBAEVTYŃ ózi kesip, qonaǵy bolady. 

Jalpy, eldegi ultaralyq tatýlyq pen etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jarqyn bastamalar Shyǵys óńirinen bastaý alyp jatady. Kúnniń shyǵystan raýandap atatyny sııaqty, beıbitshilikti tý etip, dostyqty dáripteıtin sharalardyń Shyǵystan bastaý alyp jatýy da zańdylyq sekildi. 1992 jyly Óskemende Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ qatysýymen elimizdegi alǵashqy Dostyq úıi ashylǵan bolsa, «Dostyq kerýeni», «Dostyq pen beıbitshiliktiń jol kartasy» sekildi aktsııalar da Óskemennen bastalyp, respýblıkamyzdyń ózge óńirlerinde jalǵasyn tapty. Sondaı-aq Etnoaýyl jobasy da alǵash ret Shyǵysta qolǵa alyndy. 

Búginde Etnoaýyl tek seıil alańy ǵana emes, rýhanı-mádenı oryn. Tipti halyqaralyq, respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi ıgilikti is-sharalar da osy Etnoaýylda ótip jatady. Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ ózi Óskemenge kelgen saparynda Etnoaýyldyń qaq tórinde ornalasqan qazaqtyń on eki qanat aq ordasynda aımaqtyń zııaly qaýymymen, orta jáne shaǵyn bıznes ókilderimen, qoǵamdyq uıymdar men birlestikterdiń jetekshilerimen kezdesý de ótkizdi. Keıinnen sol kezdegi oblys basshysy Berdibek Saparbaev jýrnalısterge bergen suhbatynda Elbasynyń kezdesýdi Etnoaýyldaǵy kıiz úıde ótkizýi beker emes ekenin, bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrip jatqanymyz - Nur-sultan NAZARBAEVTYŃ ultaralyq keli¬simdi nyǵaıtý jónindegi saıasatynyń je¬misi ekenin aıtqany esimizde. Sol joly Memleket basshysy etnoaýyl¬dy aralap kórip, óńir¬degi Etnomádenı birlestikterdiń ju¬my¬syna rızashylyǵyn da bildirgen bolatyn. 

Iá, júzden astam ult pen ulystyń ókilderi meken etip jatqan qasıetti Shyǵys óńiri dostyqqa árqashan da berik. Qazirgi tańda on gektardaı aýmaqty alyp jatqan Etnoaýylda oblysta turatyn halyqtardyń HІH ǵasyr sońy - HH ǵasyr basyndaǵy 12 qonysy men jeke turǵan 6 nysan ornalasqan. Mysaly, HІH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr basyndaǵy dáýletti qazaq úıiniń ózi bes bólmeden turady. Eki eńisti jaıpaq tóbesine topyraq tógilgen, terezesiniń kásekteri shynylanǵan otyryqshyldyq turǵyn úıge toshala japsarlas tur. Al dástúrli tatar qonysy jobasyna Qazan tatarlarynyń ekieńisti taqtaı shatyry bar aǵash shegen úıi negizge alynypty. Aýla jaqtaǵy senekten kiretin qatar eki esiktiń ornalasýy jáne terezelerde qaqpaqtardyń bolmaýy úıdiń erekshelikterine jatady. Úı eki bólmeden jáne salqyn senekten turady. Bir bólme «qara úı» - áıelder jaǵy, al ekinshi «aq úı» - qonaq bólme. 
Etnoaýyldaǵy XIV-XVII ǵasyrlardaǵy sheshenderdiń turǵyn munarasy da kelýshiler nazaryn ózine birden aýdarady. Turǵyn úıdiń mundaı úlgisi Sheshen Respýblıkasynyń taýly aýdandaryna tán kórinedi. Onyń paıda bolý sebebi - ózderin-ózi qorǵaý, qorǵaný qajettiginen týyndaǵan. Tastan qalanǵan, bıiktigi 12 metr bolatyn kólemdi úshqabatty munaranyń birinshi qabaty (bojal - qora) malǵa, astyq saqtaýǵa jáne jerqoımalardy ornalastyrýǵa arnalǵan bolsa, ekinshi qabaty - áıelder bóligi (zýdarı che) - taǵam ázirlep, as ishetin úıjaı, al úshinshi qabat - erlerge (bojarı che) arnalǵan eken. Qabattarǵa edendegi tar tesik arqyly aǵash baspaldaq qoıyp kóteriledi. HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy evreı úıi tórt bólmeden: saltanat, jatyn, asúı men bala bólmelerinen turady, olardyń esikteri anfıladaly túrde ornalasqan. Bul evreı úıiniń erekshelikteriniń biri. Saltanat bólmesindegi shyǵys jaq qabyrǵada sylanbaǵan ýchaskeniń bolýy ekinshi erekshelikke jatady, ol qıraǵan Ierýsalım hramyn eske salady. HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy dástúrli koreı úıi (hanok) aǵashtan, tastan, balshyq sekildi tabıǵı materıaldardan turǵyzylypty. Jylý beretin biregeı júıe (ondol) turǵyn jaıdyń ereksheligi bolyp tabylady. Koreıler shı toqyma nemese juqa matras tósep, jyly aǵash edende jatýdy nemese otyrýdy unatqan. 

Qoryq-murajaıdyń dırektory Nıkolaı Zaıtsevtiń aıtýynsha, Etnoaýyldaǵy qonysjaılar men ondaǵy zattardyń barlyǵy da tarıhı shyndyqqa sáıkes keletin kórinedi. Úılerdiń qurylysy muraǵattar men ǵylymı ádebıet materıaldary boıynsha júzege asyrylǵan. Ǵımarat pen aýla, jıhazdar, tipti sol ulttyń kıimine deıin ǵylymı turǵydan ábden zerttelip, zerdelenip, týra ómirdegideı ornalastyrylypty. Barlyǵy da atadan balaǵa, urpaqtan urpaqqa mıras bolyp kele jatqan jádigerler. Tipti keıbir jádigerlerdiń bir ǵasyrdan astam tarıhy bar. N.Zaıtsev Etnoaýyl o basta oıyn-saýyqtyq emes, etnostardyń turmysy men mádenıetin zertteıtin ǵylymı-zertteý ortalyǵy retinde salynǵanyn aıtady. Munda kelýshiler ata-babalarynyń qalaı turǵany, qandaı tirshilik keshkeni týraly mol maǵlumat ala alady. Sondaı-aq, munda merekeler men basqa da mańyzdy oqıǵalar barysynda ulttyq taǵamdar ázirleýdi úırenýge de jaǵdaı jasalǵan.

Búginde Óskemendegi oblystyq sáýlet-etnografııalyq jáne tabıǵı-landshaftyq murajaı-qoryǵyna qaraıtyn Etnoaýyl óskemendikter men qala qonaqtarynyń súıikti demalys oryndarynyń biri. El birligi men yntymaǵyn ulyqtaıtyn mundaı jobalardyń ómirsheń bolatyny da sózsiz.