El basyna túsken náýbetti umytpas úshin qasiretti kezeń týraly aqparattardy ashyq nasıhattaýymyz qajet - saıasattanýshy Erlan Qarın

Keńes ókimeti qoldan uıymdastyrǵan asharshylyqta qazaq­tar sekildi kóp qyrylǵan ýkraınder bul tragedııalyq kezeńderdi halyqaralyq deńgeıge shyǵaryp, basqa elderge kór­setip, ony moıyndaýǵa májbúr etip otyrsa, biz bolsaq bul náýbetti jyldardy óskeleń urpaqqa tolyq jetkize almaı otyrmyz. Osy máselege oraı «Alash aınasy» basylymy búgingi nómirinde saıasattanýshy-ǵalymdardyń pikirlerin jarııalap otyr.

Bul týraly saıasattanýshy Erlan Qarın bir suhbatynda bylaı deıdi:

- Men 10-11 synyptardaǵy orys jáne qazaq tilindegi Qazaqstan tarıhy páni bo­ıynsha oqýlyqtardy oqyp, taldap kórdim. 11-synyptyń «Qazaqstan tarıhy» oqýly­ǵynda asharshylyqtan 300 myń adam óldi degen derek kórse­tilgen. Sondaı-aq orys synybyna ar­nal­ǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýly­ǵynda (11-synyp) úlken bir qasiret, qanshama mıllıon halqymyzdy joıǵan oqıǵa bir kishkentaı ǵana abzatspen berilgen. Sonda bútin bir ulttyń tragedııasy bar bolǵany bir abzatsqa syıyp ketken be? Sol paraqtaǵy taraýdyń ózi bylaı atalady: «Keńestik saıasattyń olqylyq­tary». Jappaı asharshylyqty baıaǵy saryn­men tek olqylyq, kertart­palyq dep qarastyrý, adamnyń ólimi tragedııa emes, jaı  ǵana qatelik sekildi. Bul ne? Bul bizdiń áli de keńes ókimetiniń túsindirmesimen otyrǵany­myzdy kór­setetindeı.

Shynynda da, qarap tursańyz, bul biz­diń osynaý tarıhı oqıǵany «genotsıd» dep ashyq aıta almaı, oqýshylarymyzǵa aqı­qatty ashyp kórsete almaı otyrǵan­dy­ǵymyzdan emes pe? Osyndaı olqylyq­tardyń ornyn toltyratyn ýaqyt áldeqa­shan jetti emes pe? Bizde oqýshyny aparatyn murajaı joq bolsa, oqytatyn oqýlyq joq bolsa, kórsetetin fılm bolmasa, onda biz jas urpaqqa neni jetkizemiz? Eń qaýiptisi osy emes pe? Biz bulaı nemquraı­dylyq tanyta bersek, bolashaq urpaqtyń túsinigi qazaq tarıhy týraly ushqary bolatyny sózsiz. Sondyqtan jastar sol kezeń­de el basyna túsken náýbetti umytpas úshin mektep oqýlyqtaryna náýbet tarıhy týraly aqparattardy keńirek ári ashyq nasıhattaýymyz - mindet.

Olardy oqýlyqqa engi­zý - keler urpaq aldyndaǵy da, ótken urpaq aldyndaǵy da úlken paryzymyz.

Edil Noıanov, tarıh ǵylymynyń kandıdaty, dotsent:

- Mindetti túrde asharshylyq shyn­dy­ǵy mektep oqýlyqtarynda tolyq jazylýy tıis. Ókinishtisi sol - Táýelsiz­dik jyldary shyqqan mektep oqýlyq­ta­rynda 20-30 jyldardyń qasireti tolyq jazylma­ǵan. Ýkraınalyqtar óz­de­riniń «golodomoryn» bolmasa evreıler ózderiniń «holokostysyn» álem bolyp atap ótkisi keledi. Tipti ótkizip te jatyr. Al biz bolsaq qaıǵyly, qasiretti jyldarymyzdy óz óskeleń urpaǵy­myzǵa da tolyq jetkize almaı otyrmyz. 1931-33 jyldary qazaqtyń 40-50 pa­ıy­zy ashtyqtan qyryldy. Odan tiri qal­ǵandary kórshi elderge bas saýǵa­laýǵa májbúr boldy. Ol kezde Qazaq­standa qalý ólimmen teń bolatyn. De­mograf ǵalym Maqash Tátimovtiń esebi boıynsha, 1897 jyly qazaqtyń sany 4 mln 400 myń bolsa, 1959 jyly 4,5 mln qazaq halqynan 2 mln 870 myń ǵana qazaq qalǵan. Qazaqtyń negizgi shyǵyny asharshylyq kezeńimen tuspa-tus kelip tur. Sondyqtan bul mekteptiń oqýlyq­tarynda mindetti túrde shynaıy ári tolyq jazylýy tıis. Tek Qazaqstan tarıhy páninde ǵana emes, mektepte bul taqyryppen fakýltatıvti sabaq­tar, tárbıe saǵattary ótýi kerek. Sonymen qatar o basta 31 mamyr asharshylyq kú­ni bolyp belgilengen bolatyn. Biraq keıin ol 1937 jylǵy qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn eske alý kúni bolyp ózgertildi. Qazaqstanda bar-joǵy 104 adam qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan. Endi asharshy­lyq osynyń saıasynda qalyp, aıtylmaı qalýda. ıAǵnı ashar­shylyq kúnine baılanysty bizde naqty belgilengen kún joq. Bir ǵana armıan halqyn alaıyq: kezinde túrikterdiń qolynan qaza tap­qan mıllıonǵa jýyq baýyrlastaryn eske alý úshin eńkeıgen kárisinen eńbek­tegen balasyna deıin aıtýly kúndi aı­ryqsha atap, aza tutady. Al Ýkraınada osydan birneshe jyl buryn Ýkraına Radasynyń (parla­mentiniń) usynysy­men, prezıdent sheshimimen 27 qarasha­ny jappaı asharshylyq kezinde qurban bolǵan qandastaryn eski alý kúni etip jarııalady. Sol kúni keshte búkil Ýkraı­na boıynsha bir saǵat barlyq jaryq, shamdar óshirilip, baýyrlastaryn eske alady. Al biz Alashtyń arqa tutar azamattarynan bastap qarapaıym qa­zaq uldaryn baýdaı túsirip, qazaq jerin molaǵa aınaldyrǵan mıllıon qazaq­tyń basyn jutqan qaraly tarıhtyń jú­zine tik qaraı aldyq pa? Men qyrylǵan qazaqtyń joq­taýshysy búgingi urpaǵy dep aıtar edim. Keleshekte barlyq JOO-da, árbir mektepte asharshylyq shyndyǵy aıtylýy tıis. Qazir eshteńe­den jasqa­natyn, qymsynatyn kezeń emes. Aıtam degen, osyny iske asyramyn degen adamnyń aýzyna qaqpaq, qolyna baılaý bolyp otyrǵan eshkimdi kórmedim. Buǵan tek nıet pen ynta kerek. Sondaı-aq Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men taǵy basqa tıisti organ­dar­dyń yqylasy qajet der edim.

Bir sózben aıtqanda, asharshylyq mektep qabyr­ǵasynda qazaq tarıhyndaǵy eń alapat ulttyq qasiret retinde oqytylýy kerek. Jazýshylar, músinshiler, kınogerler, sýretshiler osy tragedııany kórkem beı­neleýge mindetti. Árıne, mundaı shara­larǵa baıqaý jarııalanyp, arnaıy memlekettik grant bólinse, durys-aq bolar edi.

Qazaqstan Táýelsizdik alǵanyna 20 jyl­dan asty. Egemendi el boldyq. Ekonomıkamyz da qaryshtap damý ústinde. Ózge elder arasynda da bedelimiz joǵary, túrli sheteldik uıymdarǵa tóraǵa boldyq. Endi bizge ne kedergi? Nebir náýbetti bastan ótkergen ata-babalary­myzdyń shynaıy tarıhyn keleshek urpaqqa jetkizý búgingi­ler­diń paryzy emes pe? Sondyqtan qalaı da bolsa bul qasiretti jyldar tóńiregindegi shynaıy tarıhymyz mektep oqýlyqtarynda ashyq ári tolyq jazylýy tıis. Al buǵan bi­lim jáne ǵylym mınıstri ne deıdi eken?..

Qambar Atabaev, tarıh ǵylymynyń doktory, professor:

- Asharshylyq shyndyǵy mektep oqýlyqtaryna mindetti túrde engizilýi tıis. Biraq qazir mektep oqýlyqtary turmaq, akademııalyq eńbekterdiń ózi qaıta jazylýy kerek. Óıtkeni olardyń barlyǵy áý bastan qate jazylǵan. Olardy men Reseıdiń otarshyldyq saıasatynyń turǵysynan jazylǵan eńbekter dep esepteımin. «Qazaqstan tarıhynyń» bes tomdyǵy da solaı. Al oqýlyq degen ne - ol bilim, al bilim qaıdan keledi, bilim ǵylymnan keledi. Eger bizde, shyn máninde, Qazaq­stan tarıhy ǵylymy joq bolsa, onda shynaıy oqýlyq qaıdan paıda bolady? Meniń aıtarym, Qazaqstan tarıhy ǵylymy áli kúnge deıin óziniń zertteý obektisin anyqtaı alǵan joq. Biz áli kúnge deıin jastarǵa «Ejelgi dáýirdegi Qazaqstan», «Orta ǵasyrdaǵy Qazaqstan» dep oqytyp júrmiz. Al ejelgi Qazaqstan degen bolyp pa edi? Qazaqstan - ol memlekettiń aty. Ejelde de, orta ǵasyrda da Qazaqstan degen bolǵan joq. Sondyqtan, eń aldymen, oqýlyqty «Qazaq tarıhy» dep ózgertýimiz qajet. Sodan keıin baryp oǵan qazaqtyń basynan ótken nebir tarıhty engizýge bolady. Sondyqtan kóptomdyqqa, mektep oqýlyqtaryna birdi-ekili oqıǵany engize salý emes, bul jerdegi basty másele, qazaq tarıhyn ulttyq múddege saı, ulttyq turǵydan túbirimen qaıta zerttep, qaıta jazýymyz kerek.