El amanatyna adal bolý – paryz: Prezıdent Quryltaıdyń alǵashqy sessııasynda ne aıtty

Qurmetti Quryltaı depýtattary, Úkimet músheleri! Qadirli qaýym!

Barshańyzǵa birinshi shaqyrylymdaǵy Quryltaıdyń birinshi sessııasynyń ashylýy qutty bolsyn!

Búgin elimiz óziniń damý jolynda asa mańyzdy kezeńge aıaq basty. Bul — memleketimiz úshin mán-maǵynasy aıryqsha oqıǵa, tarıhı sát. Biz ult jylnamasynyń jańa paraǵyn ashyp otyrmyz.

Búgin jalpyulttyq referendým kezinde Qazaqstan halqy qoldaǵan jańa Konstıtýtsııaǵa sáıkes elimizdiń bir palataly zań shyǵarýshy organy — Quryltaı resmı túrde óz jumysyna kirisedi. Bul — memleketimizdiń saıası júıesiniń jańarý úderisi dál osy kúnnen bastaý alady degen sóz.

Tól tarıhymyzǵa zer salsaq, Quryltaıda memlekettik mańyzy bar máseleler keńinen talqylanyp, ortaq sheshimder qabyldanǵan. Bul ınstıtýttyń jańa kezeńde de jóni bólek bolary anyq. Sebebi Quryltaı bılik júıesin túbegeıli jańǵyrtady, búkil memlekettik apparattyń jumysyna tyń serpin beredi. Quryltaı ulttyq zańnama sapasyn arttyrý arqyly elimizdiń quqyqtyq negizin nyǵaıta túsedi.

Osy tarıhı mıssııany atqarý sizderge júktelip otyr. Quryltaıdyń birinshi shaqyrylymynyń depýtaty bolý — eń aldymen, erekshe sát. Bul — úlken baqyt dep aıtsaq, qate bolmas. Osy asa abyroıly atqa saı laıyqty qyzmet etesizder dep senemin!

Azamattar elimizde júzege asyp jatqan aýqymdy ózgeristerdi jappaı qoldaýda. Muny Quryltaı saılaýy aıqyn ańǵartty. Osy naýqanǵa azamattarymyzdyń 74 paıyzdan astamy qatysyp, daýys berdi. Halqymyz el taǵdyryna áser etetin tarıhı tańdaýyn jasady. Jurtymyz bul iske zor jaýapkershilikpen qarap, qoǵamymyzdyń aýyzbirshiligin pash etti. Osylaısha, el birliginiń myzǵymas tiregine aınalǵan «Áralýan pikir — birtutas ult» qaǵıdaty naqty júzege asty.

Quryltaı saılaýyna shetel azamattarynyń qyzyǵýshylyǵy óte joǵary boldy. Qazaqstanǵa bedeldi halyqaralyq uıymdar men shet memleketten 800-ge jýyq baıqaýshy keldi. Bul — ulttyq parlamentarızm tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkish.

Saılaý ashyq ári ádil ótti, óte joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Búginde azamattarymyz saıasatqa oń kózben qarap, qoǵamdyq isterge belsene aralasatyn boldy. Bul — jaqsy úrdis. Muny jurtshylyqtyń depýtattarǵa qoıatyn talaby árdaıym joǵary bolady dep túsingen jón.

Qazirgi zaman qur ýádeniń, jalǵan sóz ben jalań urannyń ýaqyty emes. Bizdiń qoǵam kemeldene bastady. El ishinde kásibı Parlamentke degen suranys artqanyn kórip otyrmyz. Quryltaıǵa bilikti mamandardyń kelýi — osynyń aıqyn dáleli. Árıne, básekeniń aty — báseke. Bireý utady, bireý utylady. Alaıda elimizde óz pikirin bildirýge, óz kózqarasyn aıtýǵa neshe túrli tetik bar. Zańymyzǵa saı keletin túrli mardymdy pikirler, usynystar neǵurlym kóp aıtylsa, elimizge de soǵurlym tıimdi bolady, naqty paıdasy tıedi.

Jalpy, bul saılaýdyń máni de, mazmuny da ózgeshe boldy. Sebebi ótken saılaý eń aldymen Qazaqstandaǵy saıası alýandyqtyń jańa sapaly deńgeıge kóterilgenin baıqatty. Partııalar óziniń áleýetin tolyq kórsetti. Óz baǵdarlamasyn jurtshylyqqa jan-jaqty túsindirip, jetkize bildi. Naýqanǵa qatysqan barlyq partııanyń usynystary jurtshylyqtyń nazaryn aýdardy, qoǵamdyq ómirge úlken serpin berdi. Kóptegen baıqaýshylar partııalardyń arasynda ashyq báseke bolǵanyn aıtty.

Shyn máninde, ár partııanyń óz baǵdary, ustanymy jáne ıdeologııasy bar. Naýqan barysynda olardyń qoǵamdaǵy róli, saıası júıedegi orny aıqyndala tústi. Muny Quryltaı saılaýynyń negizgi jetistigi dep baǵalaýǵa bolady. Osyndaı oń ózgeristerdiń arqasynda Qazaqstandaǵy saıası-qoǵamdyq mádenıet únemi damyp, jetilip otyrady.

Bolashaqta partııalardyń bılik júıesindegi yqpaly da kúsheıe túsedi. Ár naýqan saıyn olardyń róli arta bermek. Sondyqtan partııalar alǵan baǵyttarynan taımaı, saılaýshylarmen jumysty jalǵastyra berýi kerek. Sonda ǵana saıası uıymdardyń bedeli kúsheıe túsedi.

Osy múmkindikti paıdalana otyryp, partııalar usynǵan baǵdarlamalardyń mazmunyna erekshe toqtalǵym keledi. Bul qujattarda tyń ıdeıalar, tıimdi usynystar bar. Onyń bári de aldaǵy jumys barysynda muqııat saralanady. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin beretin eń utymdy sheshimder Úkimettiń jumysynda eskerilýge tıis.

Saılaýda «Ádilet» partııasy basym daýyspen jeńiske jetip, Quryltaıda konstıtýtsııalyq kópshilikti qurap otyr. Sondyqtan «Ádilet» partııasyna qoıylatyn talap ta, artylatyn úmit te, senim de asa joǵary. Osy oraıda, qoǵamdy ortaq múddege uıystyryp, reformalardyń qozǵaýshy kúshi bolý óte mańyzdy. Bul mindet oıdaǵydaı oryndalady dep senemin.

Jalpy, Quryltaıdyń alǵashqy quramyna aıryqsha jaýapkershilik júkteledi. Depýtattar halyqtyń amanatyna adal bolyp, memleket múddesine qyzmet etýi kerek. Bul — anyq aqıqat. Muny eshqashan esten shyǵarmaý qajet.

Qazirgi tańda elimiz damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Qazaqstan jańa órleý kezeńine qadam basty. Bıyl elimizdiń bolashaǵy úshin mán-mańyzy zor kóptegen tarıhı oqıǵalar boldy. Halqymyz az ýaqyt ishinde bir ult bolyp kóp jumys atqardy. Elimizde jalpyulttyq referendým arqyly aýqymdy konstıtýtsııalyq reforma tabysty júzege asyryldy. Osylaısha, biz naǵyz Halyq Konstıtýtsııasyn qabyldadyq.

Jańa Konstıtýtsııanyń óz kúshine enýin tól tarıhymyzdaǵy asa mańyzdy betburys dep baǵalaýǵa bolady. Sonyń nátıjesinde ósip-órkendeýimizge jol ashatyn myqty zańdy negiz qalyptasty. Qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep bere alatyn múlde jańa saıası-quqyqtyq júıeniń irgetasy qalandy. Bul júıe memleket qurylymyn tolyq jańǵyrtyp, bılik ınstıtýttarynyń tıimdiligin arttyrady, sondaı-aq, azamattarymyzdyń el basqarý isine atsalysýyna naqty múmkindik beredi.

Reformanyń arqasynda tarıhı tamyry tereńde jatqan Quryltaı uǵymy qaıta jańǵyrdy. Ata-babamyz el taǵdyry sheshiletin syndarly sátterde Quryltaı shaqyrǵan. Mysaly, Talas quryltaıy alyp ımperııa — Altyn ordanyń qurylýyna sebepker boldy. Al Ordabasy quryltaıy qıyn-qystaý kezeńde barsha qazaqty bir baıraqtyń astyna jınady.

Bul uǵym Uly daladaǵy parlamentarızm ınstıtýtynyń jylnamasy tereńde ekenin aıǵaqtaıdy. Sondyqtan zań shyǵarýshy organǵa Quryltaı degen ataý berdik. Bul — ótkendi kókseý emes. Bul — tarıhı sabaqtastyqty saqtaý, saıası dástúrdi zamanaýı basqarý júıesimen ushtastyrý degen sóz. Quryltaı uǵymy halqymyzdyń ótkenin, biregeı bolmysyn jáne jarqyn bolashaqqa degen umtylysyn aıshyqtaıdy.

Biz óskeleń urpaqtyń ıgiligi úshin yntymaǵy jarasqan, Zań men tártip ústemdik qurǵan Ádiletti, Qaýipsiz, Taza jáne Kúshti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Alda aýqymdy jumys kútip tur. Sizder osy mıssııany iske asyrýǵa belsene atsalysyp, eń aldymen ulttyń, jalpy halyqtyń múddesine adal qyzmet etesizder dep senemin.

Qymbatty otandastar!

Qurmetti jıynǵa qatysýshylar!

Álemdegi oqıǵalar tasyǵan seldeı júıesiz, beıbereket sıpatqa ıe, aldymyzda ne bolaryn boljaýdyń ózi qıyn. Bul kataklızmderden elder men halyqtardyń eshbiri tys qalǵan joq. Memleketterdiń, ásirese iri elderdiń arasyndaǵy senimge selkeý tústi. Bul BUU men onyń ınstıtýttarynyń qyzmetine zardabyn tıgizýde. BUU Qaýipsizdik Keńesi jahandaǵy jáne aımaqtardaǵy beıbitshilikti, turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý mıssııasyn atqara almaı otyr.

Osy alasapyranda óńirlik halyqaralyq uıymdar alǵa shyǵyp, olardyń róli aıtarlyqtaı artty. Álemdik arenada «Orta derjavalar» dep atalatyn memleketter boı kórsete bastady. Qazaqstan da atalǵan sanatqa kiredi.

Sonymen qatar turlaýsyz álemde salystyrmaly túrde jańa úderis beleń aldy. Tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt qaryshtap damýda. Bul úderistiń túptiń túbinde qaıda aparyp soǵary beımálim, tipti, qazirgi nátıjelerdiń ózi ekiudaı pikir týdyrady. Keıde muny osy tehnologııany oılap tabatyndar da túsine bermeıdi.

Máselen, taıaý keleshekte ıadrolyq qarýdyń ornyn jasandy ıntellekt quraldary almastyrýy múmkin degen boljam aıtyldy. Munyń bári álemniń damýy zańdylyq pen qısynnan ada ekenin kórsetedi. Al onyń zardabyn keleshek urpaq tartady.

Álemde jańa tártip qalyptasyp jatyr. Ol kereǵar sıpatqa ıe: bir jaǵynan — qaýipti, zııandy, keleshegi bulyńǵyr, al ekinshi jaǵynan — ilgeri, tehnologııalyq, perspektıvti ári adamzat tarıhyndaǵy eleýli betburys sanalady.

Mundaı jaǵdaıda ekonomıka, ǵylym, áskerı-dıplomatııa salalarynda óziniń egemendigin naqty ispen qorǵap, nyǵaıtýǵa qaýqarly, eń mańyzdysy, adam áleýetin damytatyn memleketter ǵana jańa dáýirge beıimdeletini barshaǵa túsinikti.

Dál osy sebepti memleketimizdi jan-jaqty jańǵyrtý strategııalyq turǵydan mańyzdy. Maqtangershilik emes, ádilin aıtsaq, biz júrgizip jatqan aýqymdy reformalardyń qarqyny aldaǵy ýaqytta údeı túspese, báseńdemeıdi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, artqa sheginer jol joq. Bul — eleýli jetistik.

Qazaq elinde júrgizilip jatqan reformalardyń kún tártibinde qazirgi, tipti keleshektegi yqtımal jahandyq syn-qaterler meılinshe eskerilgen. Bul — asa mańyzdy. Basqasha aıtqanda, sol synaqtardy eńserý úshin aldyn alý sharalary qabyldanady.

Ekonomıkada irgeli reformalar qolǵa alyndy. Azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý basty mindet retinde belgilendi. Indýstrııalandyrý qarqyn alyp, ekonomıkanyń jańa óndiristik negizi aıqyndalyp keledi.

Memleket jáne sheteldik ınvestorlar quıǵan qomaqty qarjynyń nátıjesinde barlyq óńirde jańa óndiris nysandary men myńdaǵan jumys orny ashylyp jatyr.

Qazaqstanda halyq turmysy men ekonomıkalyq ósim úshin asa qajetti kommýnaldyq, kólik, energetıka jáne sý ınfraqurylymdaryn jańǵyrtý úderisi bastaldy.

Sizder, depýtattar, saılaýaldy úgit-nasıhat jumystary kezinde el ishin aralap, Qazaqstannyń birte-birte alyp qurylys alańyna aınalyp kele jatqanyna kýá boldyńyzdar. Alaıda úlken qurylysqa qomaqty ınvestıtsııa qajet. Memleket te budan tys qalmaýǵa tıis.

Áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan uzaqmerzimdi paıdasy bar strategııalyq mańyzdy jobalardy qarjylandyrý, sonyń ishinde Ulttyq qordan qarjy bólý josparlanyp otyr. Qarajat ońdy-soldy, maqsatsyz jumsalmaıdy. Mundaı qaýesetti esh nárseden habarsyz, nıeti teris adamdar taratady.

Kez kelgen qordyń, ásirese, Ulttyq qordyń tıimdiligi, eń aldymen, keler urpaqtyń ıgiligi jolyndaǵy zor tabysqa, naqty nátıjege qol jetkizýmen ólshenedi.

Ulttyq qordyń paıdasyn balalarymyz kórip otyr. Olardyń esepshotyna qomaqty qarajat aýdarylyp jatyr (Jaqynda ustazdar aldynda sóılegen sózimde onyń mólsherin aıttym). Keleshekte óskeleń urpaqqa qyzmet etetin zamanaýı, sapaly ınfraqurylymdy damytýymyz kerek.

Basqasha aıtqanda, elimizdiń aldaǵy ondaǵan jyldar, tipti ǵasyrlar boıy damýyna berik negiz qalanady. Memleketimizdiń irgesi de osy ıgi isterdiń arqasynda bekı túsedi. Bul máselege Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýymda keńirek toqtalamyn.

Bizdiń qalaǵanymyzdaı jedel bolmasa da, elimiz ǵylymdy, ozyq tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini damytýǵa den qoıyp, ınnovatsııalyq órkendeý jolyna baǵyt aldy.

Biz áleýmettik memleket retinde azamattardyń áleýetin arttyrýǵa árdaıym basa mán beremiz. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport jáne kreatıvti ındýstrııa salasyn jan-jaqty damytýǵa aıryqsha nazar aýdaramyz. Memleket maqsatshyl, tabandy, eńbekqor adamdarǵa árdaıym qolaıly jaǵdaı jasaıdy.

Biz jastarǵa eńbek pen tártiptiń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýimiz kerek. Sebebi, bul — tabysqa jetýdiń kózi. Azamattarymyz jańa dáýirde quqyqtyq saýatsyzdyq, áleýmettik masyldyq, jónsiz sóz ben orynsyz synnyń esh paıdasy joq ekenin bilýi qajet. Munyń bári — elimizdiń ósip-órkendeýine bóget bolatyn kedergiler.

Salıqaly ulttyq sana-sezimdi qalyptastyrý isine aıryqsha mán berý kerek. Men bul týraly Tamyz konferentsııasynda arnaıy aıttym. Endi osy máselege Quryltaı qabyrǵasynda qaıta oralǵandy jón kórip otyrmyn. Ulttyń jadyn kúmándi derektermen, burmalanǵan málimettermen ýlaýǵa bolmaıdy. Mundaı áreket ótken kúnge degen senimdi, keleshekke degen úmitti álsiretedi.

Bizdiń tól tarıhymyz ben ádebıetimiz shet-shegi joq náýbet pen azapqa toly jyldardyń jylnamasy emes. Árıne, biz óz tarıhymyzdaǵy qıyn-qystaý kezeńderdi eshqashan umytpaımyz. Alaıda halqymyzdyń basynan ótken qaıǵy-qasiretti ulttyq bolmysymyzdyń arqaýy etýge bolmaıdy. Sebebi ult tarıhy tek jeńilis pen sátsizdikterden turmaıdy, tól shejiremizde jarqyn jeńister men jetistikter az bolǵan joq.

Sondyqtan jalpy álem tarıhyna, basqa halyqtardyń tarıhymen qatar, óz tarıhymyzǵa da ústirt jáne jeńil-jelpi, birjaqty qaraýǵa bolmaıdy. Tarıh ókpe-renishpen emes, ult múddesin kózdegen shynaıy kózqaraspen jazylýǵa tıis. Bul — eń aldymen óskeleń urpaq úshin qajet dúnıe. Kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattarymyz muny jaqsy túsinedi dep oılaımyn.

Búginde elimizdegi qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasy reformalanyp, biregeı ınnovatsııalyq standarttar men tásilder qoldanylýda. Memlekettik ınstıtýttar men ekonomıkada ǵana emes, eń mańyzdysy, azamattyq sana-sezim men ult mentalıtetinde baıypty ári aýqymdy jańǵyrý úrdisi júrip jatyr.

Soǵystan, daǵdarystan jáne qyrǵı-qabaq qatynastan kóz ashpaǵan qazirgi álemde mundaı júıeli qoǵamdyq transformatsııanyń ózin biregeı tájirıbe dep ataýǵa bolady. Birde-bir aımaqta mundaı úlgi eter mysal joq.

Qazaqstan túbegeıli reforma jolyna tústi, kózge aıqyn kórinetin ózgerister júrip jatqan elge aınaldy dep tolyq senimmen aıta alamyz.

Osy jańǵyrý jolynan jańylmaı, qol jetkizgen nátıjelerdi ornyqtyrý úshin ultymyzdyń tarıhı damýyndaǵy negizgi aspektilerge qatysty ustanymymyz ben kózqarasymyzdy ózgertken jón.

Qoǵamymyz ańyzdarǵa emes, shynaıylyqqa arqa súıeýi kerek. Eskilikti ańsamaı, alǵa qaraı umtylyp, ǵylymdy damytýǵa den qoıýǵa tıis. Aýyzymen oraq orǵandar emes, istiń adamy baǵalanýy qajet. Jalǵandyqqa jany qas, shyndyqqa jaq halyq bolǵanymyz jón. Bul asa mańyzdy qaǵıdattar keleshek urpaq ıdeologııasynyń ózegine aınalýǵa tıis. Yntymaǵy men birligi jarasqan halqymyz tarıhta talaı synaqqa qasqaıyp qarsy turdy. Endi óziniń kúsh-qýatyn damý kókjıegin keńeıtýge jumyldyrsa degen tilek bar. Jasampazdyq pen eńbek qana muratymyzǵa jetkizedi.

Barshańyz álemdegi ahýaldyń asa kúrdeli ekenin, boljaýǵa kelmeıtinin kórip-bilip otyrsyzdar. Ózara senim joǵalǵan, turaqsyzdyq beleń alǵan mundaı almaǵaıyp kezde Qazaqstannyń halyqaralyq bedeli bıik turǵanyn aıryqsha atap ótken jón.

Jahan elderi, sonyń ishinde álemdik saıasatta yqpaly zor memleketterdiń ózi bizdiń pikirimizge qulaq asady. Bul — óte mańyzdy. Biz ulttyq múddemizdi bárinen bıik qoıa otyryp, elimizge tán beıbitshilik, ózara dostyq pen tıimdi seriktestik qundylyqtaryn kúlli álemge tabandy túrde dáripteı beremiz.

Túptep kelgende, ult bolyp uıysa almasaq, azamattarymyz ortaq iske jumylmasa, osy jetistikterdiń eshqaısysy da bolmas edi. Elimizdiń basty qýaty, ıaǵnı, strategııalyq basymdyǵy — halyqtyń myzǵymas birliginde jáne jasampaz rýhynda.

Biz ozyq el retinde bıik maqsattarǵa umtylýymyz kerek. Usaq-túıek, kertartpa áńgimelerge, áleýmettik enjarlyqqa urynbaı, árqashan alǵa úmitpen, senimmen qaraýymyz qajet. Bizdiń naqty josparymyz bar, baǵdarymyz da — aıqyn. Tek ózimizge senip, tabandy jumys isteýimiz kerek.

Biz ulttyq sana-sezimdi qalyptastyrý isine basa nazar aýdaratyn boldyq, bul jumys óz jalǵasyn tabady. Bul — eń aldymen, tól shejiremizdi tutas taný jáne ony jurt jadynda jańǵyrtý degen sóz. Tarıh — ulttyń temirqazyǵy, halqymyzdyń baǵa jetpes qazynasy. Ony jalǵan namys pen dańǵaza maqtan úshin burmalaý jaqsylyq ákelmeıdi.

Jigerimizdi jasytyp, keshegi kúnge ókpe arta bersek, óskeleń urpaqqa qandaı tárbıe beremiz?! Bizdiń tól tarıhymyz — qazirgi jáne keleshek urpaqtar maqtan tutarlyq biregeı jylnama. Sebebi, qazaq halqy — san túrli synaqtan, nebir náýbetten aman ótip, qaısarlyǵyn da, qaharmandyǵyn da pash etken halyq. Sanasy sergek, oıy azat ult ótken kúnnen sabaq alady, ótken tarıhyn bıikke kóteredi jáne árdaıym alǵa umtylady.

Ásirese, qazir elimiz jańa tarıhı órleý kezeńine qadam basyp jatqan kezde bul ustanym aıryqsha mańyzdy. Biz jasampaz ult retinde aqıqat pen ańyzdyń, shyndyq pen ótiriktiń ara jigin ajyratyp, jaǵymsyz keselderden birjola arylýymyz kerek. Kezinde Uly Abaı aıtqan «bes dushpannan», ásirese, ónbeıtin daý-damaıdan, bos sóz ben qur maqtanýdan aýlaq bolǵanymyz jón. Eń aldymen, bilim men ǵylymǵa júginip, naqty ispen aınalysýymyz qajet. Onsyz álem órkenıetine ilese almaı, kósh sońynda qalyp qoıýymyz múmkin. Biraq biz buǵan jol bermeımiz.

Tól tarıhymyzdy tar jol, taıǵaq keshse de, alǵan betinen qaıtpaǵan, eńsesin tik ustap, el múddesine qaltqysyz qyzmet etken tulǵalar jazdy. Olar ultymyzdyń kóshin alǵa bastady. Elimizdi kórkeıtemiz desek, osyndaı ult perzentteriniń ómirin, ustanymdaryn úlgi-ónege etýimiz kerek. «Ondaı bolmaq qaıda» dep, qol qýsyryp otyrý — qaharman jurtymyzǵa tán qasıet emes. Rýhy bıik, jigeri myqty adamdar óz otbasy men qasterli Otany aldyndaǵy jaýapkershilikti tereń sezinedi, el ıgiligi úshin adal eńbek etedi. Ómirde tabysty, qoǵamda syıly bolady. Shynaıy otanshyldyq degenimiz de — osy.

Qurmetti depýtattar!

Quryltaı jumysynyń bastalýy memlekettik basqarý júıesindegi irgeli ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerge jol ashady. Sebebi Quryltaı bılik júıesin qalyptastyrý isinde mańyzdy ról atqarady. Atap aıtqanda, Konstıtýtsııalyq sot sýdıalary, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń músheleri Quryltaıdyń kelisimimen taǵaıyndalady. Depýtattar Prezıdenttiń usynýy boıynsha Joǵarǵy sot sýdıalaryn saılaıdy jáne qyzmetinen bosata alady. Quryltaıǵa Konstıtýtsııalyq sot pen Joǵarǵy sot sýdıalaryn, sondaı-aq, depýtattardy quqyqtyq ımmýnıtetten aıyrý quzyreti berilgen. Quryltaı Úkimet pen Joǵary aýdıtorlyq palatanyń respýblıkalyq bıýdjet týraly esepterin bekitedi, Konstıtýtsııalyq sottyń jyl saıynǵy joldaýyn tyńdaıdy. Budan bólek, depýtattar Úkimetke senimsizdik bildirýge, Prezıdentke Úkimettiń jekelegen múshelerin qyzmetten bosatý týraly usynys bildirýge quqyly.

Bir sózben, Quryltaıǵa atqarýshy jáne sot bıligin qalyptastyrýǵa, el taǵdyryn aıqyndaıtyn strategııalyq mańyzy bar máselelerdi sheshýge qatysty asa aýqymdy quzyret berildi. Biz, osylaısha, zań shyǵarýshy organnyń yqpalyn edáýir kúsheıttik. Bul — bılik tarmaqtary arasyndaǵy ózara teńgerim júıesi nyǵaıa túsedi degen sóz.

Jalpy, memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttardy júıeli túrde jańǵyrtý jumysy jyl sońyna deıin jalǵasatyn bolady.

Endi men Quryltaıdyń aldynda turǵan birqatar mańyzdy mindetterge toqtalyp óteıin.

Birinshi. Jańa Konstıtýtsııa normalaryn eskere otyryp, elimizdiń zańnamasyna túzetýler engizý qajet.

Jańa konstıtýtsııalyq júıege ótý barysynda burynǵy Parlament negizgi bılik ınstıtýttarynyń qyzmetin qamtamasyz etetin birqatar mańyzdy zańdardy qabyldady. Endi Quryltaı ár salaǵa qatysty zańnamany muqııat saralap, olardyń Konstıtýtsııa qaǵıdattaryna saı bolýyn qaraýy kerek.

Ekinshi. Quryltaı zań shyǵarý úderisiniń turaqtylyǵy men sapasyn qamtamasyz etýi kerek.

Buǵan deıin Senat Májilis qabyldaǵan zańdardyń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin, quqyqtyq turǵydan durystyǵyn, normalardyń ózara úılesimdiligin tekserip otyrdy. Bul jumysty jandandyrý qajet.

Zań shyǵarý — asa jaýapty jumys. Zańdarymyz ádiletti, halyqqa túsinikti ári ozyq, ıaǵnı zaman talabyna saı bolýy kerek. Sebebi zań memlekettegi ár azamattyń taǵdyryna, ómirine áser etedi. Sondyqtan zańnyń ár normasy, ár tarmaǵy tyńǵylyqty qaralyp, jan-jaqty talqylanýy qajet.

Zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn arttyrý jáne jemqorlyqqa sebep bolatyn jaǵdaılardyń aldyn alý úshin jasandy ıntellektini keńinen qoldanýǵa bolady. Árıne, ozyq tehnologııalar kásibı quqyqtyq saraptamany almastyra almaıdy. Alaıda tehnologııany saýatty paıdalaný arqyly taldaý jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa bolady. Depýtattar osy múmkindikti utymdy qoldanýy kerek.

Qazirgi tańda meniń bastamammen «E-Parliament» aqparattyq júıesi ázirlenip jatyr. Bul júıe túıtkilderdi zań arqyly aldyn ala retteýge múmkindik beredi. Basty maqsat — tsıfrlyq qyzmetterdi bir jerge toǵystyrý. Quzyrly organdar depýtattarmen birlesip, osy platformany Quryltaı qyzmetine tezirek beıimdeýi qajet.

Elimiz úshin asa mańyzdy zań jobalaryn sarapshylarmen birge jan-jaqty talqylaý kerek. Bul iste qaǵazbastylyq pen salǵyrttyqqa jol berýge bolmaıdy. Quryltaı qoǵamdaǵy ózekti máselelerge der kezinde ún qatatyn jalpyulttyq dıalog alańyna aınalýy qajet. Depýtattardyń qyzmeti zańdylyq, ashyqtyq, ózara syılastyq, pikir alýandyǵy qaǵıdattaryna negizdelýge tıis.

Úshinshi. Depýtattar birinshi sessııada birqatar mańyzdy zańdardy qabyldaýy qajet.

Men osy jyly jasandy ıntellektini orta bilim berý salasyna engizý, tsıfrlyq aktıvter ındýstrııasyn damytý, Digital Qazaqstan strategııasy týraly birqatar Jarlyq shyǵardym. Úkimet osy baǵyttar boıynsha qajetti zań jobalaryn ázirlep, Parlamentke usynady.

Taǵy bir másele. Biz elimizge kásibı turǵydan joǵary bilikti mamandardy, zamanaýı tehnologııalardy jáne shetel kapıtalyn kóptep tartý úshin júıeli sharalar qabyldap jatyrmyz. Bul iske tyń serpin berý úshin «Altyn vızany» engizýdiń mańyzy zor. Sonymen qatar elimizdiń kóshi-qon saıasatyn jetildirý qajet. Úkimet tıisti zań jobasyn Quryltaıǵa joldaýy kerek. Depýtattarymyz ony tezirek qaraǵany jón bolar. Bıyl Úkimet «Kitaphana jáne baspa isi týraly» zań jobasyn da ázirlep, Quryltaıǵa engizýi qajet. Bul — ultymyzdyń zııatkerlik áleýetin nyǵaıtý úshin qajetti qujat.

Budan bólek, men taıaýda «Shámshi Qaldaıaqov» medali men «Qazaqstannyń eńbek sińirgen sýretshisi» qurmetti ataǵyn engizý jóninde tapsyrma berdim. Bul mártebeli marapattar ult mádenıetine qaltqysyz qyzmet etip, sonyń ishinde mýzyka jáne beıneleý ónerin damytýǵa eleýli úles qosqan azamattarǵa beriledi. Endi osy bastamanyń zańnamalyq negizin qalyptastyrý qajet.

Budan bólek, Quryltaı qos palataly Parlamenttiń depýtattary qarap úlgermegen birqatar zań jobasyn qabyldaýǵa tıis. Erekshe qajettiligi bar balalardy jan-jaqty qoldaý jónindegi zańǵa basa nazar aýdarý qajet. Men osy másele jóninde Ulttyq quryltaıdyń Býrabaıdaǵy otyrysynda aıttym. Biz erekshe qajettiligi bar balalarǵa kórsetiletin ataýly qoldaýdyń tıimdi júıesin qurýymyz kerek. Olardyń tolyqqandy bilim alýyna jaǵdaı jasaý qajet. Ásirese, medıtsınalyq jáne áleýmettik qyzmetterdiń sapasyn arttyrý kerek. Osyndaı balalarǵa arnalǵan ortalyqtardy ár oblystyń jáne úlken aýdandardyń qalalarynda salý qajet. Demeýshiler de osy mańyzdy is-sharaǵa qatysady dep senemin. Memleket shyn muqtaj jandarǵa árdaıym qoldaý kórsetýi kerek. Bul — men úshin turaqty ustanym.

Jalpy, biz óskeleń urpaqtyń qolaıly jáne, eń bastysy, qaýipsiz ortada ómir súrýi úshin barynsha jaǵdaı jasaýymyz kerek. Osy oraıda, Úkimet 16 jasqa tolmaǵan balalardyń áleýmettik jelige tirkelýine zań arqyly tyıym salýdy usynyp otyr. Bul máselege taıaýda ótken Tamyz konferentsııasynda arnaıy toqtalyp óttim. Mundaı shara álemniń kóptegen elinde qabyldanyp jatyr. Men muny qoldaımyn. Osy jumysqa basa nazar aýdarý qajet dep sanaımyn. Biraq tıisti zańdy qabyldasaq, ony tolyǵymen júzege asyrý máselesin oılaýymyz kerek, sebebi, qaýqarsyz zań eshkimge qajet emes.

Energetıka salasynyń tehnologııalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge, balamaly energııa kózderin damytýǵa múmkindik beretin zań jobalaryn da tezdetip qarastyrý mańyzdy. Sondaı-aq onlaın-platformalar men mass-medıa máselesine qatysty zańdarǵa aıryqsha nazar aýdarý kerek. Aqparat keńistiginde azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý úshin qosymsha sharalar qabyldaý qajet.

Túptep kelgende, Quryltaı elimizdiń zańnamalaryn zaman talabyna saı jańǵyrtýy kerek. Ulttyq múddeni, jurtshylyqty tolǵandyratyn máselelerdi jáne qazirgi álemdik úrdisterdi eskere otyryp, bul jumysty jedel ári sapaly atqarǵan jón.

Biz qazir qoǵamda jańa qundylyqtardy ornyqtyryp jatyrmyz. Bul — kúrdeli, asqan uqyptylyqty talap etetin óte qajetti jumys. Jańa etıkany qalyptastyrý isi el aldyndaǵy azamattardyń, sondaı-aq memlekettik qyzmetshilerdiń júris-turysyna, minez-qulqyna baılanysty ekeni sózsiz. Qoǵamdyq oryndarda keleńsiz, jónsiz áreketterge jol bermeý qajet. Depýtattar zań qabyldaýmen qatar, jańa qoǵamdyq etıkany dáripteýge úles qosýǵa tıis. Bul da — ulttyq múddege tikeleı qatysy bar mańyzdy másele.

Jalpy, jurtymyz eldegi reformalardyń qanshalyqty nátıjeli bolǵanyn, eń aldymen, sizderdiń qyzmetterińizge qarap baǵalaıdy. Burynǵy Parlamentpen salystyrǵanda, Quryltaıdyń quramynda áıelder men jastardyń úlesi edáýir ósti. Aýqymdy ózgerister memlekettik basqarý isine, ásirese, jańa býynnyń, ıaǵnı, jigerli, otanshyl, eńbekqor jastardyń kelýine sebepshi boldy. Ákimder quramynda, memlekettik mekemelerde, bızneste jas býyn ókilderi aldyńǵy qatarǵa shyǵa bastady. Bul — biz júrgizgen reformalardyń asa mańyzdy nátıjesi. Ashyǵyn aıtsaq, ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerdiń túpki maqsaty da — bıliktiń barlyq tarmaǵyndaǵy kadrlardy jańartý, ıaǵnı saıasatqa jańashyl, jasampaz adamdardy ákelý. Qazirgi zamanda jattandy sheshim, eskirgen kózqaras, jalań popýlızm eshkimge kerek emes.

Bizge jaýapkershilikten qashpaıtyn, batyl, belsendi, bilimdi basshylar, naqty ózgeris jasaı biletin azamattar qajet. Keler urpaq keıbir kemshiligimizge túsinistikpen qaraıtyn da shyǵar. Sebebi jumys qateliksiz bolmaıdy. Biraq biz reformalardy aıaǵyna deıin jetkizbeı, Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy tarıhı múmkindikti múlt jibersek, olar bizdi eshqashan keshirmeıdi.

Qazirgideı kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip jatqan zamanda beıqam, jasyq ári jaýapsyz bolsaq, tyǵyryqqa tap bolamyz. Elimizdiń erteńi árbir depýtattyń ynta-yqylasyna, qajyr-qaıratyna jáne otanshyldyǵyna baılanysty ekeni sózsiz. Sizder — túrli qyzmette tabysqa jetip, mol tájirıbe jınaǵan bilikti mamansyzdar. Ózderińizdi jaýapty, jurtqa janashyr, bastamashyl azamat retinde tanytyp kelesizder. Endi osy tájirıbeni el ıgiligine jaratyp, Qazaqstandy damytý úshin tabandy eńbek etesizder dep senemin.

Qurmetti depýtattar!

Quryltaıdyń birinshi shaqyrylymy — el damýynyń jańa belesi. Halyq sizderge zor senim artyp otyr. Endi sol senimdi aqtap, qoǵamǵa paıdasy tıetin sharýamen aınalysý qajet. Árbir sheshim eldiń taǵdyryna, memlekettiń bolashaǵyna tikeleı yqpal etedi. Sondyqtan ár qadam baıyppen jasalýǵa tıis. Jeke bastyń múddesi emes, eldiń múddesi basty orynda turýy kerek.

Quryltaı memleket pen halyqtyń arasynda dáneker bolyp, ultymyzdy ortaq iske uıystyrýy qajet. Qazaqstan parlamentarızmin damytýǵa eleýli eńbek sińirgen zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Eń basty ıgilik — birlik» degen tamasha sózi bar. Shyn máninde, biz yrysty yntymaǵymyzdyń arqasynda memlekettigimizdiń tuǵyryn nyǵaıtyp, nyq senimmen alǵa qadam basyp kelemiz. Bereke birlik bar jerge ǵana turaqtaıdy. Aýyzbirshiligimizdi saqtaı bilsek, áli talaı belesti baǵyndyramyz. Barlyq maqsat-muratymyzǵa jetemiz. Men buǵan kámil senemin.

Qadirli qaýym!

Joǵaryda atap óttim, jańa Konstıtýtsııaǵa sáıkes bılik ınstıtýttaryn jasaqtaý jumysyn bastaý úshin biz birqatar rásimdi ótkizýimiz kerek. Eń aldymen, Quryltaıdyń basshylyq quramyn saılap, qurylymyn qalyptastyrý qajet. Ózderińizge málim, Konstıtýtsııanyń 57-babyna sáıkes, Quryltaı Tóraǵasynyń laýazymyna kandıdatýrany Prezıdent usynady.

Men jaýapkershiligi zor bul laýazymǵa Aıbek Arqabaıuly Dádebaıdyń kandıdatýrasyn usynamyn.

Sizder bul tulǵany jaqsy bilesizder. Ol memlekettik basqarý júıesinde kóp jyl qyzmet etti. Tájirıbesi mol dep aıtýǵa bolady. Óziniń bilimdi, otanshyl, adal azamat ekenin naqty isterimen dáleldedi. Sondyqtan ony osy laýazymǵa laıyq dep sanaımyn. Quryltaı depýtattarynan Aıbek Arqabaıuly Dádebaıdyń kandıdatýrasyn qoldaýdy suraımyn.

Ata zańǵa sáıkes, Úkimet jańadan saılanǵan Quryltaı aldynda óz ókilettigin toqtatady. Sondyqtan Quryltaıdyń qurylymy jasaqtalǵan soń men ózderińizge Vıtse-Prezıdenttiń jáne Premer-Mınıstrdiń kandıdatýralary boıynsha usynys engizemin.

Sodan keıin sizdermen aqyldasyp, Úkimet múshelerin taǵaıyndaımyn. Sonymen qatar jańa laýazymdy — Qaýipsizdik Keńesi tóraǵasynyń orynbasaryn taǵaıyndaımyn. Quryltaı men Úkimet quramy tolyq aıqyndalǵan soń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýymdy jarııalaımyn. Joldaýda kóterilgen barlyq bastamany atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılik ókilderi birlesip, ýaqtyly ári sapaly júzege asyrýǵa tıis. Laýazymdy tulǵalardyń bári, ásirese, qyzmetine endi kirisetin azamattar aldymyzda turǵan ortaq maqsat-mindetterdi bilýi kerek.

Qyrkúıektiń ekinshi jartysynda Halyq Keńesi jasaqtalady. Bul — Qazaqstan tarıhyndaǵy tuńǵysh joǵary konsýltatıvtik organ. Elimizdiń etnıkalyq, aımaqtyq, áleýmettik, qoǵamdyq-saıası erekshelikterin bir arnaǵa toǵystyratyn jańa qurylym zańnamalyq bastama kóterý quqyǵyna ıe bolady. Shyn máninde, bul biregeı organ. Osylaısha, qysqa ýaqyttyń ishinde bıliktiń barlyq negizgi ınstıtýttary jańǵyryp, aldaǵy reformalarǵa tyń serpin beredi.

Naǵyz otanshyl azamat úshin óz halqyna adal qyzmet etýden asqan baqyt joq. Ult múddesi bárinen bıik turýǵa tıis. Ádiletti, Kúshti Qazaqstandy qurý — barshamyzǵa ortaq mindet. El amanatyna adal bolý — paryz. Sizder osy jolda tabandy eńbek etesizder dep senemin. Quryltaı jumysyna tabys tileımin! Qasterli Otanymyz ósip-órkendeı bersin! Qazaqstan Respýblıkasy jasasyn!