EKSPO daýy: Ermegııaevtiń taǵdyry men jemqorlyq shemasy
ASTANA. KAZINFORM – Astanada EKSPO-ǵa qatysty rezonansty sot aıaqtalǵanymen, bir suraqtyń basy ashyq qaldy. 23 adamnyń taǵdyryn baılanystyrǵan istiń kóleńkesinde qandaı esimder tur jáne kýálar neden tartynady? Shýly is Jibek Joly arnasyndaǵy «Pravda v detalıah» baǵdarlamasynda saralandy.
Tergeýge jetkizgen tizbek
2012 jyly Qazaqstan EKSPO kórmesin ótkizý quqyǵyn jeńgennen bastap el aldynda strategııalyq mindet turdy. Memlekettik komıssııa qurylyp, sharaǵa 100-den astam eldiń qatysýy men 3 mıllıonǵa jýyq kelýshiniń aǵymy josparlandy.
Osyndaı aýqymdy mindetti júzege asyrý tájirıbeli basshy Talǵat Ermegııaevqa júkteldi. Alaıda eki jarym jyl ótpeı jatyp, ol tergeý nysanasyna ilikti.
Baǵamdasaq, Ermegııaevtiń kásibı joly túrli salany qamtıdy. Ol – sáýlet-qurylys jáne kólik-kommýnıkatsııa baǵytynda bilim alǵan ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty. 1993 jyldan beri halyqaralyq qorlardan bastap Týrızm jáne sport mınıstrligine deıin ártúrli qurylymda qyzmet etti. Onyń ústine ákesi Amangeldi Ermegııaevtiń de bıznes pen saıasattaǵy yqpaly joǵary bolǵan.
Biraq Ermegııaevtiń esimi buǵan deıin de jaısyz derekterde kezdesti. 1994 jyly «Rahat Palas» qonaq úıi qurylysyndaǵy daý – sonyń biri. Úkimet kepildigimen alynǵan iri nesıe qaıtarylmaı, memleket mindettemeni óz moınyna alǵan. 2006 jyly Valıýt-Tranzıt bankiniń oblıgatsııalary ótelmeı qalǵan kezde de onyń aty aktsıoner retinde ataldy.
2012 jyly Sport jáne dene shynyqtyrý isteri agenttigin basqarǵan tusy da kóńil kónshitpeıdi. Ol kezde Qysqy Azııa oıyndaryna baılanysty zańsyzdyq anyqtaldy.
Al London Olımpıadasyna arnalǵan ulttyq quramanyń formasyna qatysty gáp el esinde.
Degenmen, Ermegııaevtiń sport salasynda memlekettik menedjer retinde qalyptasqany aıtylyp júrdi.
Alaıda EKSPO sııaqty ulttyq mańyzy bar joba jaǵdaıdy túbegeıli ózgertti. Halyqaralyq ımıdj ben orasan qarjy toǵysqan tustaǵy tergeý Ermegııaevtiń mansabyna núkte qoıdy.
Jasyryn shema men Ermegııaevtiń róli
2016 jyly «EKSPO isi» boıynsha sot protsesi aıaqtaldy. Sot aldynda burynǵy «Astana EKSPO – 2017» ulttyq kompanııasynyń basshysy Talǵat Ermegııaev, onyń orynbasarlary, birneshe seriktestik dırektorlary men jeke kásipkerler, barlyǵy 23 adam jaýap berdi. Іs 5 epızod, 500 tomdyq materıaldan turdy. Ermegııaev 14 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy, biraq óz kinásin moıyndamady.
Іstiń basty epızody kórme nysandaryn salýǵa arnalǵan tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdememen baılanysty. Ol jobanyń ekonomıkalyq tıimdiligin zerttep, shyǵyndy esepteıdi jáne qurylysqa bólinetin bıýdjet mólsherin anyqtaıdy.
Ermegııaev ony ázirleý úshin «Sporttyq nysandardy salý dırektsııasy» dırektory Azamat Týmataevpen baılanysyp, tájirıbeli maman, «Rona LTD» JShS quryltaıshysy Oral Ibadildınany tartty.
Bastapqyda bul qarapaıym tapsyrys berý protsesi sııaqty kórinedi: tapsyrys berýshi, merdiger bar, tólem júrilip jatyr. Alaıda tergeý anyqtaǵandaı, merdiger óz jumysynyń qunyn ádeıi asyryp kórsetip, aıyrmany Ermegııaevtiń qatysýymen tapsyrys berýshiden qaıtaryp alǵan.
Nátıjesinde kórme nysandaryn salýdyń shyǵyny 447 mıllıard teńgege asyra kórsetilgen.
Sonymen qatar sotta rastalǵandaı, TEO ázirleý tenderin jeńý úshin Ermegııaev 780 mıllıon teńge suraǵan. Ibadildına TEO quny úsh ret kóbeıtilgenin, sondaı-aq mundaı tapsyrmalardy Ermegııaevten de, ulttyq kompanııanyń burynǵy keńesshisi Qajymurat Úsenovten de alǵanyn aıtty.
Úsenov 2014 jyldyń qańtaryna deıin qurylys departamentin basqarǵan. Onyń mindeti – tenderdi jeńetin kompanııany tańdaý bolǵan, biraq TEO-daǵy jumys kólemin ádeıi kóbeıtý arqyly bıýdjetten artyq tólemder aýdarylǵan. 2014 jyldyń mamyr-qazan aılarynda birneshe ret jalǵan kompanııalardyń shottaryna iri somalar aýdarylyp, keıin qolma-qol alynǵan.
Osylaısha, TEO epızody tek jeke tulǵalardyń áreketi emes, joǵary laýazymdy adamdar men merdigerler arasyndaǵy júıeli qarjylyq alaıaqtyq shemasy retinde kórindi.
Qarjylyq shyndyq qandaı?
Talǵat Ermegııaev bul protseste naqty sheshýshi ról atqarmaǵan. Barlyq negizgi kelisimder men merdigerlerdi bekitý sol kezdegi Prezıdenttiń tikeleı maquldaýymen jasalǵan. Tek keıbir kishigirim kelisim-sharttar, mysaly qorshaý salý nemese kanalızatsııa júrgizý sııaqty jumystar basshylyqsyz júrgizilgen. Degenmen, osy qarapaıym jumystardyń ózi sot úkimine ulasty.
Bul iste Oral Ibadildına aıryqsha oryn alady. Ol buryn 2,5 jylǵa sottalyp, asa iri kólemde para berýge kináli dep tanylǵan. Birinshi epızodta aqshany jylystatý shemasy aıqyn kórinedi. Ibadildına bul jerde Astana qalasynyń burynǵy bas sáýletshisi Shohan Mataıbekovty komandaǵa shaqyrady. Mataıbekov óz kezeginde almatylyq bıznesmen Aıan Adambaevty tartady.
Shemanyń jumys tártibi qarapaıym, biraq tıimdi bolǵan. Aldymen ulttyq kompanııadan qarajat «Rona LTD» JShS shotyna aýdarylǵan. Sol tólemnen belgili bir paıyz burynǵy bas sáýletshiniń kompanııasyna berilgen. Sosyn Mataıbekov aqshany Adambaevqa joldaıdy, al Adambaev ony qolma-qol Oral Ibadildınaǵa jetkizedi.
Mataıbekov is júzinde tek aqshany qolma-qol aınaldyratyn adam bolyp shyǵady. Ermegııaevpen eshqashan tikeleı baılanyspaǵan, ony kórmegen de. Sotta Mataıbekovtiń jaýaby da tek Oral Ibadildınanyń kýáligine súıene otyryp qurylǵanyn baıqaýǵa bolady.
Gıtlerdiń sáýletshileri Ekspoda qaıdan júr?
Sotta Shohan Mataıbekov «Astana EKSPO» top-menedjerleriniń basqa zańbuzýshylyqtary týraly da aıtty. Onyń pikirinshe, kórmeniń jobalaý protsesine tartylǵan keıbir sheteldik qatysýshylar jobany korrýptsııalyq jospardyń bir bóligi retinde qoldanǵan.
Mataıbekov atap ótkendeı, jobaǵa Adolf Gıtlerdiń jeke sáýletshisiniń uly kishi Albert Shpeer qatysqan.
– Maǵan jaman áser etti, óıtkeni jobadaǵy barlyq sheteldik qatysýshylar únemge mán bermedi. Álemniń 25 áıgili sáýletshisi tartyldy. Olardyń árqaısysyna 100 myń dollar tólendi, – dedi Mataıbekov.
Onyń pikirinshe, kishi Shpeerdiń jobasy absýrdqa toly. Barlyq 25 qatysýshy onyń ıdeıasyn tolyqtyrýǵa májbúr bolǵan, bul jobanyń sapasyna keri áser etip, jergilikti talanttardyń rólin shekteýge ákelgen.
67 kúnge sozylǵan sot pen 10 jyldan keıingi ún
Bıyl, túrmege túskenine 10 jyl ótken soń Talǵat Ermegııaevtiń advokattary ony shartty túrde merziminen buryn bosatýdy surady. Alaıda ótinish qanaǵattandyrylmady. Sol kezde qorǵaýshy Anar Qusaıynova baspasóz máslıhatyn ótkizip, qoǵam nazaryn qaıtadan Ermegııaev isine aýdarýǵa tyrysty.
Onyń aıtýynsha, Ermegııaevtiń sot úkimi negizinen psıhıkalyq aýytqýy bar kýágerdiń jalǵan sózderine súıenip jasalǵan. Bul rette advokat «Rona LTD» JShS quryltaıshysy Oral Ibadildınany meńzeıdi.
Qusaıynovanyń málimdeýinshe, Ibadildınaǵa tergeý kezinde zańsyz qysym kórsetilgen. Nátıjesinde onyń psıhıkalyq jaǵdaıy buzylyp, psıhıatrııalyq saraptamaǵa jiberilgen, biraq bul málimetter Ermegııaev isiniń materıaldarynda eskerilmeıdi.
Tergeý barysynda Ibadildına eshqashan Ermegııaevke aqsha bergenin rastamaǵan, onyń jaýaptary boljamdy sıpatta bolǵan. Advokattyń aıtýynsha, saraptama aqshany naqty Aıdos Espolov alǵanyn kórsetken, al Ibadildına tek aradaǵy deldal bolǵan. Sonymen qatar Espolov eks-prezıdenttiń otbasyna jaqyndyǵymen erekshelenedi.
Sot protsesinde Southfork Ltd kompanııasynyń da aty ataldy. Ol kórme kesheniniń aınalasyna ýaqytsha qorshaý ornatýmen aınalysqan. Dırektor Seıit Seıitov sotta barlyq jumystardan túsken qarajat Ermegııaevtiń jeke qaltasyna túskenin málimdedi. Mysaly, 811 988 771 teńge somasyna jasalǵan kelisim-shart boıynsha naqty salynǵan qorshaý 2 metr bolsa, akt boıynsha 200 metr kórsetilgen. Osylaısha bıýdjetten qosymsha tólemder aýdarylyp, aqshany qolma-qol aınaldyrý shemasy júzege asqan. Urlanǵan qarajat Ermegııaevtiń jeke qajettilikterine jumsalǵan. Máselen, Telman kentindegi eki kottedj, Qaraótkel shaǵyn aýdanyndaǵy ańshylyq úı satyp alynǵan jáne qymbat páterdi jóndeý jumystaryna ıtalıandyq sáýletshi tartylǵan.
Sotta kýágerler Southfork Ltd atqarǵan jumystardyń kólemin asyra kórsetý arqyly Mılandaǵy is-sharalardy jabýǵa qarajat aýdarǵanyn da rastady. Sonymen qatar Dastan Aqpambetov esimdi kýáger Seıitovke qoqan-loqqy jasalǵanyn aıtty. Onyń sózinshe, ulttyq kompanııanyń qyzmetkeri «Eger Ermegııaev tergeýge ilikse, basyńmen jaýap beresiń» dep qorqytqan.
Jalpy, sot protsesi 67 kúnge sozyldy. Eki apta ishinde qatysýshylar urlanǵan mıllıardtardy eseptep shyqty. Sýdıa birneshe ret qylmyskerler men advokattardy tártipke shaqyrdy, sonyń ishinde eń kóp eskertý Talǵat Ermegııaevqa berildi.
Jemqorlyq isi boıynsha 23 adam aıyptaldy. Sot barysynda 14 adam kinásin tolyq moıyndaǵan, biraq Ermegııaev pen onyń serikteri únsiz qalyp otyr. Kókeıdi «nelikten?» degen bir ǵana suraq mazalaýy múmkin.
Al bul tynyshtyqtyń qupııasyn Ermegııaev isin taldaıtyn kelesi baǵdarlamadan tabýǵa bolady.