Ekonomıkalyq qylmys, qarjylyq pıramıda, kisi óltirý: 2025 jyly shyqqan eń daýly úkimder
ASTANA. KAZINFORM — Birneshe aı boıy «Pravda v detalıah» baǵdarlamasynyń komandasy Qazaqstandaǵy rezonanstyq qylmystardyń tarıhyn baıandap keldi. Al bıylǵy jyldyń sońǵy shyǵarylymy kórermenderge 2025 jyly shyqqan eń daýly úkimderdi eske saldy, dep habarlaıdy Kazinform agenttiginiń tilshisi.
Ekonomıkalyq qylmys azaımaı tur
2025 jyly ekonomıkalyq qylmystar Qazaqstan úshin ótkir taqyryp bolyp qaldy. Memlekettik organdardaǵy jemqorlyq, agrarlyq jobalardaǵy alaıaqtyq, óńirlik daýly ister jyl boıy tergeý men úkimderge ulasty.
Sonyń ishinde Shymkenttegi eki alma baǵy úshin bólingen qarajatty maqsatsyz paıdalaný deregi nazar aýdardy. Oqıǵa 2017 jyly bastalǵan, biraq 2024 jyly Bas prokýratýra men Qarjy monıtorıngi agenttigi «Agrarlyq kredıt korporatsııasy» AQ qyzmetin tekserdi. Tekserý oryndalmaǵan jumystardyń somasy 430 mln teńgeden asqanyn, memleketke keltirilgen jalpy zalal shamamen 686 mln teńgeni quraǵanyn kórsetti.
— Korporatsııanyń maqsaty — aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa nesıe berý. Memleket bul maqsatqa edáýir qarajat bóledi. Biraq mindetine adal emes adamdar aqshany sur shemalar arqyly shyǵarady, — dedi zańger Aıdana Nurkeeva.
Basqarma tóraǵasynyń orynbasary men merdigerge qatysty qylmystyq is 2024 jyly qozǵaldy. Keıin alaıaqtyq jáne bóten múlikti ıemdený baptary qosyldy. 2025 jylǵy tamyzda úkim shyqty. Eki aıyptalýshy 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, múlikteri tárkilendi.
— Jalǵan rásimdelgen áreket aqyr sońynda ashylady. Bul is sony aıǵaqtap otyr. 2017 jyly bastalǵan alaıaqtyq tek qazir anyqtaldy. Sońynda sot shyǵarǵan úkimge jettik, — dedi zańger.
Ýrbanıstıka salasyndaǵy sot úkimi
Jyldyń taǵy bir rezonanstyq oqıǵasy — Almaty qalalyq josparlaý jáne ýrbanıstıka basqarmasynyń burynǵy basshysy, bas sáýletshi Almashan Ahmedjanov pen onyń seriktesterine qatysty sot protsesi boldy. Olarǵa laýazymdyq ókilettilikti teris paıdalaný, asa iri kólemde alaıaqtyq, urlyqqa jáne para alý faktilerine járdemdesý baptary boıynsha aıyp taǵyldy. Іs 2023 jylǵy shildede Ahmedjanovtyń ustalýymen bastaldy.
Almaty qalasynyń bas sáýletshisin ustaý Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń júrgizgen tergeýinen keıin júzege asty. Tekserý barysynda jeke kompanııalardyń múddeleri keıbir sheneýnikterdiń sheshimderimen sáıkes keletin kelisimder anyqtaldy.
Keıin istegi fıgýranttarǵa qalalyq josparlaý, jer qatynastary basqarmasynyń jetekshileri jáne olarǵa baılanysty baǵalaý kompanııalary qosyldy.
— Almaty — seısmıkalyq qaýipti aımaq. Tótenshe jaǵdaı kezinde bir element durys jobalanbaǵan nemese salynbaǵan bolsa, adam shyǵyny bolýy múmkin emes pe? Sol úshin qujattar muqııat qaralý kerek, — dedi zańger Aıdana Nurkeeva.
2025 jylǵy aqpanda Almaty qalasynyń qylmystyq ister boıynsha arnaıy aýdanaralyq sot úkim shyǵardy. Almashan Ahmedjanov 11 jylǵa, jer qatynastary basqarmasynyń burynǵy basshysy Ardaq Samambetov 10 jylǵa, jerdi basqarý bóliminiń burynǵy basshysy Erlan Jarmuhanbetov 14 jylǵa, TOO «B& B Assessment» baǵalaý kompanııasynyń dırektory Almazhan Bákirov 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Al Muhanbetalı Shalqarbekov pen Berik Uskembaev sekildi kásipkerler 5 jylǵa shartty túrde sottaldy.
Pıramıda quryǵy: Bıyl 138 is tirkeldi
Baǵdarlamanyń aldyńǵy shyǵarylymynda 2022-2023 jyldary Qazaqstannyń alty qalasynda jumys istegen «Has» qarjy pıramıdasy týraly aıtylǵan edi. Onyń saldarynan shamamen 10 mıllıard teńge shyǵyn keltirilgen, al negizin qalaýshy sot sheshimimen 12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Qazaqstanda joıylǵan pıramıdalardyń ornyna jyl saıyn jańa qarjy pıramıdalary paıda bolyp, azamattarǵa jeńil kiris ýáde etedi, biraq sońynda olardy aldaǵan kúıi qaldyrady.
Bıylǵy jyldyń alǵashqy 10 aıynda qarjylyq monıtorıng organdarynyń óndirisinde 51 qarjy pıramıdasyna qatysty 138 qylmystyq is tirkeldi. Alaıaqtyq shemalarǵa 17,5 myńnan astam salymshy tartylyp, 19 mıllıard teńgeden astam qarajat salyndy.
— Búginde adamdardyń qarjylyq saýaty tómen, sondyqtan olar kez kelgen usynysqa senýge daıyn. Olar paıyzdyq kiristiń 100% bolatynyna senip, qarajattaryn alaıaqqa ustatady. Sondyqtan elge qarjylyq saýat kerek, — deıdi Aıdana Nurkeeva.
Bıyl qarjy pıramıdalary salasynda eń kóp talqylanǵan isterdiń biri — Shymkenttegi Nazira Gold pıramıdasy boldy. Salymshylarǵa aı saıyn 20-40% kiris ýáde etildi. Alaıda tólemder jańa salymshylardyń qarajaty esebinen, ıaǵnı klassıkalyq qarjy pıramıdasynyń shemasy boıynsha júrgizildi. Pıramıdaǵa 4 myńnan astam adam tartylyp, jalpy qarajat 16 mıllıard teńgeden asty.
Tergeý kórsetkendeı, qarajat zańdy qyzmetke ınvestıtsııalanbaǵan, uıymdastyrýshylar ony jeke qajettilikterine — qymbat kólikter, múlik, zergerlik buıymdarǵa jumsaǵan. Pıramıdanyń qyzmeti 2025 jylǵy naýryzda toqtatylyp, qazan aıynda sot úkimi shyqty. Toǵyz uıymdastyrýshy 5-10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Sonymen qatar sot 402 mıllıon teńge, 52 avtokólik, jeke úı, eki elıtalyq páter jáne 17 kg zergerlik buıymdardy tárkileýdi qosa sheshti.
Taǵy bir rezonanstyq is «Juldyzaı» jáne «Aıaýlym» pıramıdalaryna qatysty. Uıymdastyrýshylar — eki dos qyz, áleýmettik jelilerde ózin tabysty kásipker retinde kórsetý arqyly joǵary kiris ýáde etti. Mınımaldy ınvestıtsııa 1 mıllıon teńgeden bastalyp, 40 kúnde 90%-dan astam tabys ýáde etildi. Bul da klassıkalyq qarjy pıramıdasy shemasyna saı boldy. 2021 jylǵy sáýirden 2023 jylǵy shildege deıin 60 adam tartylyp, jalpy shyǵyn 490 mıllıon teńgeden asty. Aqpan aıynda Astanadaǵy sot uıymdastyrýshylardy 5 jáne 7 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly sheshim shyǵardy.
— Qarjy pıramıdasy qalaı jumys isteıdi? Aldymen kóp adam tartylady, Instagram paraqshalarynda barlyǵy keremet kórinedi. Biraq pıramıda barlyq resýrstaryn jumsaǵan soń, az ǵana adamdar qalǵanda báseńdeı bastaıdy, — deıdi Nurkeeva.
Uzaq merzim jumys istep, zańdy kásip retinde ózin kórsetip, alaıaqtyq jasaýǵa áýes pıramıdalar da bar. Mysaly, Happy Life KZ 2016-2024 jyldar aralyǵynda qyzmet etken. Ol bıologııalyq belsendi qospalar satý arqyly jumys isteıtinin kórsetken, biraq uıymdastyrýshy zańsyz shemany dárilik sabyn, taǵamdyq qospalar arqyly jasyrǵan. Salymshylar negizinen zeınetkerler boldy, ınvestıtsııalar 7,5 myńnan 2 mıllıon teńgege deıin aýytqyp turǵan. Uıymdastyrýshy ár jańa qatysýshy úshin 10-300% kiris ýáde etken.
— Happy Life KZ qarjy pıramıdasynyń jumys istegen jyldarynda adamdar sońǵy jınaqtaryn apardy. Olar búgin 15 myń teńge salsa, aı sońynda 60 myń teńge alamyz dep sengen, — dedi Nurkeeva.
2025 jylǵy mamyrda Astananyń aýdanaralyq qylmystyq ister soty Happy Life KZ uıymdastyrýshysyna úkim shyǵardy. Áıel 217-bap, 3-bólim boıynsha aıypty dep tanylyp, 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Sot zardap shekkenderdiń materıaldyq shyǵynyn óteý talaptaryn da qanaǵattandyrdy.
— «Baıqa pıramıda» atty Telegram-bot bar. Júıe qarjy pıramıdasyna uqsastyq belgilerin anyqtaıdy. Bul — qarjylyq monıtorıng agenttiginiń jasaǵan jumysy. Osy mehanızm arqyly uıymdastyrýshylar men jarnamalyq qyzmetkerler qylmystyq jaýapkershilikke tartylady, — dep eske saldy Nurkeeva.
Qysqasha aıtqanda, tizim máseleniń aýqymyn, mıllıardtaǵan teńge shyǵyndy jáne ondaǵan myń aldanǵan adamdy kórsetedi. Mundaı oqıǵalardy jarııalaý bolashaqta kem degende bir adamdy oılandyrýy qajet.
Ekstremızm artty
2025 jyl terrorızm men ekstremızmge qatysty ister boıynsha eń kóp úkim shyqqan jyldardyń biri boldy. Jyl boıy ártúrli aımaqtarda sot sheshimderi úzdiksiz qabyldanyp, quqyq qorǵaý organdary el ishinde jáne shetelde radıkaldy ıdeıalardy nasıhattaý men jastardy verbovka jasaý áreketteriniń óskenin habarlady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan ekstremıstik toptardyń yqpal arnalaryna belsendi tosqaýyl qoıyp, nátıjesin kórsetti.
Jaz aılarynda birneshe qazaqstandyq terrorızm nemese onyń nasıhaty úshin naqty merzimderge sottaldy. Túrkistanda shetelden deportatsııalanǵan azamat sheteldik terrorıstik uıymnyń qyzmetine qatysqany úshin 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Basqa bir sottalýshyǵa sot taǵy 9 jyl qosyp, óltirýge áreket jasaý jáne radıkaldy ıdeıalardy nasıhattaǵany úshin úkim shyǵardy.
Taǵy bes adam soǵys aımaqtaryna shyǵýǵa tyrysqany jáne ekstremıstik materıaldar taratqany úshin kináli tanyldy. Olar qatal rejımdegi túrmede 4-ten 8 jylǵa deıingi merzimde jazasyn óteıdi. Shymkent, Atyraý jáne Aqtóbe qalalarynda uqsas ister 6-dan 7 jylǵa deıingi merzimdermen aıaqtaldy. Tamyz aıynda birneshe aımaq sottary 12 is boıynsha bir mezgilde sheshim shyǵardy.
11 adam terrorızmdi aqtaý jáne dinı alaýyzdyqty shaqyrý boıynsha, bir adam terrorıstik uıymǵa qosylý maqsatynda shetelge shyǵýǵa daıyndalǵany úshin sottaldy. Qarasha aıynda Almaty, Aqtóbe, Qonaev jáne Shymkent qalalarynda terrorızmdi, sonyń ishinde áleýmettik jeliler arqyly nasıhattaǵany úshin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri destrýktıvti dinı aǵymdardyń alty jaqtasyn ustady.
Tergeý málimetteri boıynsha olar dinı motıvpen shabýyl jasaý jáne adam óltirýge shaqyrǵan, sondaı-aq zaıyrly memleket qurylymyna qarsy áreket jasaǵan. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń baspasóz qyzmetiniń dereginshe, jyldyń basynan beri terrorıstik jáne ekstremıstik áreketterge qatysty 83 adam ustalyp, 97 adam sottaldy.
Segiz aıǵa sozylǵan sergeldeń
Bıyl eldi dúr silkindirgen taǵy bir is bar. 17 qarashada Atyraý qalalyq soty 23 jastaǵy ıAna Legkodımovanyń ólimine qatysty úkim shyǵardy.
Sotqa 24 jáne 25 jastaǵy eki jigit tartyldy. Sheshimdi jurtshylyq jappaı kútti.
Tragedııa 2024 jylǵy 18 qazanda bolǵan. ıAna úıinen tanysymen kezdesýge shyǵyp, iz-túzsiz joǵalyp ketti. Segiz aı boıy týystary men polıtsııa qyzdy izdedi. Osy jyldyń 20 maýsymynda onyń denesi Jaıyq ózeniniń jaǵasynan tabyldy.
Tergeý málimetteri boıynsha, qylmysqa ıAnanyń tanysy Rızýan Haırjanov pen onyń dosy Altynbek Katımovtyń qatysy bar. Ekeýi aldyn ala sóz baılasý arqyly qasaqana adam óltirý jáne dáleldemelerdi jasyrý aıybymen sottaldy.
Sot qylmystyń muqııat josparlanǵanyn jáne erekshe qatygezdikpen jasalǵanyn anyqtady. Qaskóı ıAnany avtokólikte tunshyqtyryp óltirgen, al denesi men uıaly telefonyn ózenge tastaǵan. Sot úkimimen Rızýan Haırjanov pen Altynbek Katımov ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyryldy. Sonymen qatar sot olardy marqumnyń anasyna 31 mln teńge moraldyq jáne materıaldyq shyǵyn tóleýge mindettedi.
— Qylmys qazaqstandyqtardyń úreıin aldy. Іsti qaraý barysynda qoǵamdyq rezonans úlken ról oınady. Eger mundaı shý bolmasa, aýyr jaza da qoldanylmaǵan bolar edi, — dedi Nurkeeva.
25 jyldan keıin ashylǵan qupııa
Bıyl shilde aıynda Batys Qazaqstan oblysynyń qylmystyq ister boıynsha mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynda da erekshe rezonans týdyrǵan úkim shyqty. Oqıǵa 25 jyl buryn jasalǵan qylmystyń ashylýymen erekshelendi. 2000 jyly jeltoqsanda Oral qalasynda eki adamnyń denesi oq jaraqattarymen tabylǵan edi. Qylmys avtokólikte jasalyp, qurbandardyń basyna jáne moıyn tusyna oq atylǵan.
Naqty dálelderdiń bolmaýynan is uzaq ýaqyt ashylmady. Tek jyldar ótken soń tergeýshiler prokýratýranyń qoldaýymen oqıǵalar tizbegin qalpyna keltirip, kúdiktilerdiń izine túsken. Bıyl aqpanda qylmysqa tapsyrys bergen jáne ony iske asyrǵan dep sanalatyn adamdar ustaldy.
— Keıbir tergeýler osylaı jyldarǵa sozylady. Biraq olar nátıje bermese, ádette, merzim toqtatylyp, is ashylmaı qalady, — dedi Nurkeeva.
Sot sheshimimen eki adamdy óltirý isi boıynsha aıyptalǵan er adamdar 19 jáne 15 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
Osylaısha, uzap bara jatqan jyl qylmystardyń ártúrli bolǵanymen, saldary bir ekenin baıqatady. Al baǵdarlamanyń qorytyndy shyǵarylymy ádilet jolynyń uzaq ári kúrdeli bolýy múmkin ekenin, biraq onyń báribir ornaıtynyn kórsetedi.
Aıta keteıik, keshe Túrkistan oblysynda 16 jasar qyzdyń ólimine qatysty sot úkimi shyqqanyn jazǵanbyz.