EKOLOGIıA MÁSELESІ: Kólikke qaǵylyp qyrylyp jatqan ańdardy qutqarýymyz kerek

Mysal retinde 245 shaqyrymdyq aqyly Astana - Býrabaı jolyn aıtýǵa bolady. Tórt jolaqty eki qatar avtobannyń jan jaǵy jáne ortasy arnaıy temirden jasalǵan qorshaýmen bólingen. Ol kólik soǵylsa deformatsııalaný arqyly soqqyny ózine qabyldap, avtomobıldiń joldan shyǵyp ketýine, aýdarylyp qalýyna jol bermeıdi ári keletin zaqymdy azaıtyp, júrgizýshini qutqaryp qalady.

Alaıda, bul qorshaý jerden bıigirek qazyqqa ornatylyp, asty ashyq qaldyrylǵan. ıAǵnı, shaǵyn deneli janýarlardyń joldyń júris bóligine shyǵyp ketýine kedergi bola almaıdy.

Janýarlar jolǵa nege shyǵyp ketýi múmkin?

Usaq nemese iri ańdar óziniń arealy aýmaǵynda ózine nemese urpaǵyna keń aýmaqty sharlap azyq-túlik izdeıdi, kóktemde urpaq órbitý kezinde nemese kúzde qystaıtyn jaıly jer izdegende qonys aýdarady (mıgratsııa), nemese basqa jerlerden ózine jup izdeıdi degen sekildi kóptegen sebeptermen adamı faktordyń jemisi - joldy kesip ótýine týra keledi. Al bul júris kóbine túngi nemese tańǵy alageýim mezgilde bolatyndyqtan jabaıy ańǵa tóngen qaýip eki ese artady. Óıtkeni, qorshaýly avtobannyń astynan ótken ań qorshaý kólegeılep turatyndyqtan ózine asa qatty jyldamdyqpen jaqyndaǵan kólikti baıqaı almaıdy. Júrgizýshi de aıaq astynan atyp shyǵyp, jolyn kesip ótýge tyrysqan ańdy kórip qalýǵa bolmasa soqpaı ótýdiń aldyn alýǵa áreket etýine beriletin ýaqyty da óte qysqa. Bári qas-qaǵym sátte bolady.

Biz mysal etken jolda 2015 jyly táýligine jeti myń kólik ótken, al demalys kúnderi onyń sany 10-12 myńǵa sheıin jetken. Bir jylda kólikter aǵyny 4,9 paıyzǵa artqan. ıAǵnı, kórsetkish jyl saıyn ósip keledi. 2015 jyly bul avtobanda 2,5 mıllıon kólik quraly júrip ótkenin eskersek, bul avtoban adamdar ómirin jeńildetkenimen ańdar úshin «ólim» jolyna aınalyp, irili-usaqty ańdardyń sanyn azaıtyp jatqanyn kórýge bolady.

Onda kólik jyldamdyǵy 120 km/saǵatqa deıin dep belgilengen. Alaıda, sońǵy shyqqan kólikter budan áldeqaıda joǵary jyldamdyqpen júredi.

Endi bul joldyń boıynda qandaı ańdar turatynyna mán bersek.

Aqmola oblysynda sútqorektilerdiń 55 túri bar delinedi. Bul joldyń qorshaýynan denesi iri bulan ótip kete almasy túsinikti. Alaıda, oblystaǵy dalaly-ormandy jerlerde qasqyr, qaban, sibir maraly, elik, qoıan, janat, túlki, qarsaq, kúzen, borsyq sekildi shaǵyn deneli janýarlar bar. Sosyn, qoıan men eýropalyq kirpi óte kóp kezdesedi. Aqqisi (aqqala dep te aıtylady, sýsar tuqymdas kishkene ań), Qyzyl kitapqa engizilgen sýsar da bar.

Sondaı-aq osy jaqqa jersinip ketken ondatr kóp taralǵan. Olar da kóktemde taıazdaǵan kólderdi tastap shyǵyp basqa sý qoımalaryna kóshedi. ıAǵnı, bárbir joldarǵa shyǵýǵa májbúr.

Joldyń boıyndaǵy Aqkól, Bulandy, Eńbekshilder aýdandary ormandy-toǵaıly ólke. Ondaǵy birqatar ańdardyń ómir súrý aýmaqtarynyń shekaralary osy joldyń eki betinde qalyp tur. ıAǵnı, ormannyń ortasyn jol ekige bóledi.

Oblystyq tabıǵatty paıdalanýdy retteý jáne tabıǵı resýrstar basqarmasynyń basshysy Rýslan Áýbákirovtiń aıtýynsha, 5 jyl buryn Bulandy aýdanyna Reseıden 14 amerıkalyq bızon ákelinipti. Olar ázirge qamaýda jartylaı tabıǵı ortada ósirilýde. Keıin jersindirilip toǵaıly aýmaqqa taratylsa, olarǵa da qaýip tónedi.

Sonymen qatar, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen, Astana aınalasyna aǵashtar egilip, jasyl beldeý jasaldy, «Astana-Býrabaı» avtobany eki jaǵy orman alqabyna aınaldyryldy. Qazirdiń ózinde bul ekken aǵashtar jaıqalyp ósip ormanǵa aınalyp bara jatqanyn kórýge bolady. Al, ańdar osy aýmaqqa aýyp kelip, jersine bastaıdy. Bul janýarlar mıgratsııasyn týdyrady. Óńirde buryn kezikpeıtin jerlerde elikter sırek baıqala bastady. Qoıan, kúzen, túlki sany burynǵydan arta túsken. Tabıǵı resýrstar sanynyń kóbeıýi qýantady. Jalpy biz kótergen másele budan da aýqymdy ekenine kúmán joq. Óıtkeni, dál osyndaı joldar qataryna elimizdegi Astana - Temirtaý, Almaty - Qapshagaı, Astana - Pavlodar joldary kiredi. Olardyń da qorshaýy jáne kóptegen sıpattary da uqsas. Bul 7 myń shaqyrymǵa jýyq jol desek, onda elimizdiń tabıǵı resýrsyn saqtap qalý salasynda taǵy da bir kúrdeli másele týyndaǵanyn kóremiz.

Oǵan halyqaralyq kólik dálizi - Batys Eýropa-Batys Qytaı jolyn da qosyńyz.

Janýarlardy qorǵaýdyń qazirgi amaly ol belgili bir aýmaqta qoryq quryp sol jerde ǵana janýarlardy qorǵaý jumysy júrgiziledi. Alaıda, bul jerde adamı faktordy alyp tastaı almaısyz. Óıtkeni, adamdar mekendeıtin aýyldar, qalalar aýmaǵy nemese solardyń aýmaǵyna kiretin alqaptar, shabyndyqtarǵa janýarlar bara almaıdy.

Qazirgi tańda qorshaǵan ortany qorǵaý mamandary qoryq, tabıǵı park sekildi shekteýli aýmaqta ańdardy qorshap tastaýdyń tıimsiz dep sanaıdy. Olar kerisinshe birneshe qoryq-mekenderdi arnaıy janýarlar mıgratsııasyna laıyqtalǵan «jasyl» dálizdermen jalǵastyrsa, olardyń ósip-ónýine áldeqaıda yńǵaıly ári jaıly bolatyndyǵyn aıtýda. Tipti osy joba Qytaıda sırep ketken panda - aıýdyń sanyn kóbeıtý jolynda qolǵa alynýda.

Adamdardyń sany sońǵy júzjyldyqta jer betinde kúrt ósti. Alaıda, biz janýarlardyń de jer betinde bizben qatar alańsyz ómir súrýine múmkindik jasaýǵa jaýaptymyz. Óıtkeni, bizdiń salǵan kentterimiz, joldarymyz janýarlardyń mıgratsııa joldaryn, tamaq izdeýge arnalǵan súrleý-soqpaqtarynyń ústine túsedi. Olardyń ómir súrýine kedergi keltiredi.

Kólik magıstralderinde kóp qyrylatyn janýarlardy qorǵap qalý joldary bar. Biraq bizdiń sóz etip otyrǵan jolymyzda júrgizýshilerge eskertý belgisin qoıýdyń paıdasy az. Jyldamdyqty azaıtý týraly aıta da almaısyz. Óıtkeni bul asa joǵary jyldamdyqqa arnalǵan avtoban. Onda jyldamdyqty azaıtý kerisinshe saldary aýyr jol apatyna soqtyrýy múmkin.

Keı elderde janýarlardy qorǵaý úshin qorǵalatyn ańdar enip ketýi múmkin alqaptarda egin orý onyń shetinen emes ortasynan bastalady. Sóıtip, egis alqabyna jasyrynǵan ańnyń ol jerdi tastap ketýine múmkindik beriledi. Sondaı-aq, alqap ortalyǵyna túrli jabdyqtar ilinedi - olar ańdy úrkitetin syldyrmaq, qubyrdaǵy shynjyr, sál jelde dańǵyrlaǵan dybys shyǵaratyn temir qańyltyrdan jasalǵan qaraqshy. Elimizdegi jol boılaryna ańdar jıi ótetin kól mańdary, ormandardyń shetterine osy tásildi qoldanýǵa bolady, ári kóp qarjyny talap etpeıdi.

Taǵy bir elderde Astana-Býrabaı sekildi kólik kóp ári jyldam júretin joldarda jabaıy ańdardyń qaýipsiz kesip ótýine múmkindik beretin ekodýk - «jasyl» kópirler salynady. Olar jergilikti jerdiń kelbetin qaıtalaıtyndaı dárejede, topyraq qabaty tóselip, shópter men sol jerde ósetin aǵashtar egiledi. Bylaı qarasań kópir ekenin aıyra da almaısyń. Osyndaı shara qolǵa alynsa, árıne, jaqsy bolar edi. Kelesi jyly EHRO -2017 kórmesine keletin sheteldikter qazaqstandyqtardyń tabıǵatqa qamqorlyǵynyń úlgisin kórse kóńilderinen shyǵatyny sózsiz. Aıtpaqshy, halyqaralyq kórme barysynda týrısterdiń Býrabaıdyń kórikti jerlerin tamashalatý jaıy da baǵdarlamaǵa engizilgen. Eger olar biz aıtqan keleńsizdikke kýá bolyp jatsa, jaısyz áser alatyny anyq. Óıtkeni damyǵan elderde halyqtyń ál-aýqaty, quqyǵy sekildi mańyzdy máseleler qatarynda qorshaǵan ortany qorǵaý, ańdardyń quqyǵy sekildi másele de tur.

Keı elderde qorshaǵan ortany jáne tabıǵı resýrstardy qorǵaýǵa memlekettik deńgeıde mańyz berilgen. Janýarlardy qorǵap qalý birinshi mindetke jatady. Joldarda ańdardyń kezigip qalýy múmkin ekendigi eskerlip belgi qoıylady. Bizde oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldarda osy tájirıbe qolǵa alynýy tıis. Tipti, keı damyǵan elde júrgizýshige jolǵa jaqyn mańda júrgen jabaıy janýardyń barlyǵyn bildiretin ınfraqyzyl datchıkter de qoıylady eken. Bul da bizge qolaıly tásilderdiń biri. Ózi quryp bara jatqan túrlerdi qorǵap qalýda qarjy únemdeý máselesi turmasa kerek. Bizden keıingi urpaqqa ekologııany saqtap, olardyń san túrli qalpynda jetkizý - azamattyq qoǵamymyzdyń paryzy.

Kólik qaqqan ańdy veterınar, bolmasa janýarlardy qorǵaý uıymdaryna jetkizý qajet. Alaıda, bizdiń qoǵamda osyndaı uıymdardyń bar nemese joq ekendiginen habarsyzbyz. Júrgizshilerge osyndaı málimetter berilse, múmkin kóptegen janýarlarǵa kómek berilip, olardy aman alyp qalýǵa jaǵdaı týar. Osyndaı aqparatty nemese ańdardy qutqaryp, emdep jazylyp ketýine múmkindik bergen mamandar týraly aqparatty álemdik BAQ-tan udaıy kezdestiremiz. Nege osy ıgi sharany bizdiń qoǵamǵa engizbeske?!.

Jánibek Amangeldi