Ekolog: Kaspııdi saqtap qalýdyń jalǵyz joly — buryn bekitilgen jobaǵa oralý
AQTAÝ. KAZINFORM — Kaspıı teńiziniń sońǵy 200 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge túsýi mamandardy alańdatyp otyr. Ekologııa salasynyń ardageri Orynbasar Toǵjanov Kaspııdiń taǵdyryna qatysty buryn jasaqtalǵan, biraq iske aspaı qalǵan iri jobany qaıta kóterý qajet ekenin aıtady.
— Orynbasar Ábdiuly, siz ekologııa salasynda uzaq jyldar eńbek ettińiz. Kaspıı teńiziniń deńgeıi buryn da osylaı tómendegen be edi?
— Kaspıı buryn óte úlken teńiz bolǵan. Myńdaǵan jyl buryn ol Hvalyn teńizi dep atalyp, Máskeý mańyna deıin jaıylǵan. Oral taýynyń etegin qamtyǵan kezderi de bar. Al naqty derekterge súıensek, 1840 jyly Kaspıı teńiziniń aýmaǵy shamamen 450 myń sharshy shaqyrym bolǵan.
Keıin sý deńgeıi mezgil-mezgil ózgerip otyrdy: birde kóterildi, birde tómendedi. Máselen, 1930 jyly Kaspııdiń sýy eń joǵary deńgeıge jetip, aýmaǵy 420 myń sharshy shaqyrym boldy. Al 1977 jyly kerisinshe, qatty tartylyp ketti. Sońǵy kóterilý 1995 jylǵa sáıkes keledi, ol kezde teńiz aýmaǵy 391 myń sharshy shaqyrymdy qurady.
Qazir Kaspıı sońǵy 200 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge jetip otyr. Ortasha deńgeıi –29,5 metrden de tómendep ketti. Búgingi tańda teńiz aýmaǵy nebári 357–358 myń sharshy shaqyrym shamasynda.
Eger salystyryp qarasaq, árbir 100 jyl saıyn Kaspıı shamamen 30 myń sharshy shaqyrymǵa azaıyp keledi. Sońǵy 200 jyldyń ishinde 100 myń sharshy shaqyrymdaı sý aıdynyn joǵalttyq.
— Bul ekojúıege qalaı áser etip otyr?
— Bul eń aldymen balyq sharýashylyǵynyń quldyraýy, tirshilik keńistiginiń tarylýyna ákeldi. Kaspııdiń soltústik qaırańynda teńizdiń bıologııalyq tirshiliginiń 70–80 paıyzy joıylyp bara jatyr. Bul — óte qaýipti jaǵdaı.
— Kaspııdi saqtap qalýdyń joly bar ma?
— Kaspııge 130-ǵa jýyq ózen quıady. Sonyń ishinde sýdyń 80 paıyzdan astamy Edil ózeninen keledi. Jalpy alǵanda, Kaspıı basseınindegi 2,5 mıllıon sharshy shaqyrym aýmaqqa túsetin jaýyn-shashyn men qar sýy teńizge jınalady. Alaıda sońǵy jyldary klımattyń jylynýyna baılanysty býlaný kúsheıdi. Ózen sýy da burynǵydan kóp paıdalanylyp jatyr — qala, aýyl sharýashylyǵy, halyq sany artty.
Qazir Kaspıı mańy memleketteri teńizdi saqtaý jóninde dabyl qaǵyp otyr. Biraq «teńiz sýyn únemdesek, deńgeı kóteriledi» degen pikirge men senbeımin. Kaspııdiń deńgeıin turaqtandyratyn naqty jol bar, ol — 1931 jyly bastalǵan iri joba.
— Ol qandaı joba?
— Bul — Kaspıı men Azov teńizin qosý jobasy. Eki teńizdiń arasynda Qýma–Manych oıpaty dep atalatyn, uzyndyǵy shamamen 700 shaqyrym bolatyn tabıǵı oıys bar. Buryn bul jerde teńizder ózara qosylyp jatqan. 1931 jyly Keńes úkimeti osy oıpat arqyly kanal qazý jobasyn usyndy. Al 1952 jyly joba qaıta jasalyp, resmı bekitildi. Ókinishke qaraı, keıin ol toqtap qaldy. Meniń oıymsha, Kaspııdi saqtap qalýdyń eń basty joly — osy jobany qaıta jandandyrý. Onsyz teńizdiń deńgeıi bolashaqta kóteriledi deý — óte qıyn, tipti múmkin emes.
— Bul joba óte qymbat emes pe?
— Iá, bul — qymbat ári birneshe jylǵa sozylatyn joba. Biraq ol ózin-ózi aqtaıdy. Eger kanal salynsa, birinshiden, Kaspıı mańy memleketteri tikeleı álemdik muhıtqa shyǵatyn múmkindik alady. Ekinshiden, Azov pen Qara teńizderiniń deńgeıi álemdik muhıtpen birdeı bolady.
Al Kaspıı qazir –29 metr tómende tur. Demek, sý ózdiginen quıylady. Árıne, ekologııalyq ózgerister bolady. Kaspııdiń ekojúıesine de, Stavropol ólkesindegi aýyl sharýashylyǵy aımaqtaryna da áser etýi múmkin. Biraq bul — strategııalyq mańyzy bar joba.
— Al Sibir ózenderin Kaspııge burý ıdeıasy she?
— Ol joba da bolǵan. 1970 jyldardyń sońynda Kaspıı qatty tartylǵan kezde Keńes úkimeti Sibir ózenderin burýdy josparlady. Oǵan 300-den astam ǵylymı-zertteý ınstıtýty qatysty. Biraq kanaldyń uzyndyǵy 3 myń shaqyrymnan asatyn, óte aýqymdy joba edi. Keńes úkimetiniń oǵan shamasy jetpedi. Qazir tipten múmkin emes, sebebi qarjy tym kóp qajet. Sondyqtan Kaspııdiń sýyn kóterýdiń jalǵyz jol — Kýma–Manych kanaly.
— Bul joba qazir nege umyt qaldy?
— 2022 jylǵa deıin Kaspıı mańy elderiniń prezıdentteri turaqty kezdesip otyrdy. Sol jıyndarda bul joba Qazaqstan bastamasymen kóterilip, barlyq eldiń qoldaýyna ıe bolǵan. Biraq keıin kún tártibinen túsip qaldy. Budan bólek, 2020–2021 jyldary Iran prezıdenti Kaspııdi Parsy shyǵanaǵyna qosý jobasyn usyndy. Ol — shamamen 1300 shaqyrymdyq, taýly aımaqpen ótetin kanal. Bul — bolashaqtyń isi. Biraq ol da Kaspııdi álemdik muhıtpen baılanystyrýǵa múmkindik beredi. Qalaı bolǵanda da, Kaspıı taǵdyry — keıinge qaldyratyn másele emes.
Buǵan deıin Memleket basshysy Kaspıı teńiziniń múshkil háli ekologııalyq apatqa ulasýy múmkin ekenin aıtqan bolatyn.
