Ekinshi tynys: Zeınetkerler nege eńbek etýdi tańdaıdy

Zeınetkerlerdiń ekonomıkadaǵy úlesi artyp otyr

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2026 jyldyń basynda 65 jastan asqan azamattardyń sany 1 mln 975 myń adamǵa jetti, bul - el halqynyń 9,6%.

Bul úrdis eńbek naryǵyna da tikeleı áser etip otyr. Sońǵy jyldary egde jastaǵy azamattardyń eńbekke aralasýy aıtarlyqtaı jandanyp, jańa áleýmettik-ekonomıkalyq qubylysqa aınaldy.

Statıstıkalyq derekterge súıensek, eki jyl ishinde zeınet jasynan asqan jumysshylar sany shamamen bir jarym ese ósken. Bul ózgeris zeınetkerlerdiń eńbek naryǵynan shet qalmaı, kerisinshe onyń bir bóligi retinde qalyptasyp jatqanyn kórsetedi.

Máselen, 2024 jyldyń qyrkúıegindegi málimet boıynsha ekonomıkada 298,5 myń zeınetker eńbek etken. Bul - 2022 jylmen salystyrǵanda 92,7 myń adamǵa kóp, ıaǵnı ósim 45,1% boldy.

Zeınetkerler qaı salada belsendi?

Eńbek naryǵyndaǵy ózgeris sandyq ósimmen ǵana shektelmeı, sapalyq turǵydan da jańa sıpat alyp otyr. Salalyq qurylymǵa nazar aýdarsaq, jumys isteıtin zeınetkerlerdiń basym bóligi aýyl sharýashylyǵynda shoǵyrlanǵan – 119 myń adam nemese jalpy sanynyń 39,9%-y. Sektor áli de egde jastaǵy azamattar úshin negizgi eńbek baǵyty bolyp qalyp otyr. Budan keıingi oryndarda saýda salasy men áleýmettik qyzmetter tur: árbir besinshi zeınetker saýda salasynda eńbek etse, 16,2%-y bilim berý men densaýlyq saqtaý salasynda jumysyn jalǵastyryp júr.

Alaıda sońǵy úsh jyldaǵy dınamıkaǵa kóz júgirtsek, bul qurylymnyń ózi birtindep ózgerip kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Jalpy jumyspen qamtylý barlyq sektorda artqanymen, ósim qarqyny árkelki. Máselen, qurylys, memlekettik basqarý jáne qarjy sektorynda jumys isteıtin zeınetkerler sany úsh ese kóbeıse, kólik, logıstıka, saýda jáne áleýmettik salalarda eki ese ósim tirkelgen.

Bul úrdis eńbek naryǵyndaǵy jańa kórsetkishti qalyptastyryp otyr. Zeınetkerler endi tek bir-eki salada emes, ekonomıkanyń keń spektrinde belsendi bola bastady. Sonymen qatar jas qurylymy da nazar aýdararlyq. Eńbek etetin zeınetkerlerdiń negizgi bóligi - zeınetke jańa shyqqan, biraq 65 jasqa tolmaǵan azamattar. Al 85 jastan asqandardyń úlesi óte az bolǵanymen, 2023 jyly Qazaqstanda osy jasta da jumysyn jalǵastyrǵan 700-den astam adam tirkelgen.

Sonymen birge qyzmet kórsetý salasynda egde jastaǵy adamdar úlesiniń artýy da erekshe baıqalady. Bul jaǵdaı zeınetkerlerdiń bir bóliginiń eńbek naryǵynda óz kásibı biliktiligine saı emes, kóbine fızıkalyq nemese tómen biliktilikti talap etetin jumystarǵa tartylyp otyrǵanyn kórsetedi.

Eńbek zańnamasy qalaı rettelgen?

Áleýmettik kodekstiń 99-babyna sáıkes, zeınet jasyna jetken azamattar resmı túrde jumys kúshi quramyna engizilmese de, óz betinshe jumysqa ornalasýǵa tolyq quqyly. Sonymen qatar jumyspen qamtý organdary olardyń eńbekke ornalasýyna arnaıy monıtorıng júrgizbeıdi, óıtkeni bul sanat boıynsha esep tek zeınetaqy jarnalary negizinde júrgiziledi.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, jumys berýshiler zeınetkerlermen eńbek sharttaryn olardyń kásibı biliktiligi men eńbekke qabilettiligi saqtalǵan jaǵdaıda shekteýsiz uzartýǵa quqyly. Demek, qoldanystaǵy zańnama zeınet jasyna jetkennen keıin de jumys isteýge eshqandaı tyıym salmaıdy.

– Osy turǵyda Qazaqstan 2017 jyly halyqtyń qartaıý deńgeıi boıynsha 65 jastan asqan adamdar úlesi 7 paıyzdan asatyn elder qataryna endi. Bul úrdis memlekettik saıasattyń jańa baǵytyn aıqyndady. Osyǵan baılanysty 2021 jyly 2025 jylǵa deıingi «Belsendi uzaq ómir» baǵdarlamasy bekitilip, onyń negizgi maqsaty – qart azamattardy qoǵam ómirine belsendi túrde tartý boldy. Baǵdarlama aıasynda josparlanǵan is-sharalardyń barlyǵy oryndaldy. Qazir elimizde 134 belsendi uzaq ómir súrý ortalyǵy jumys isteıdi, – delingen mınıstrlik aqparatynda.

«Kúmis jas» – tájirıbeni eńbekpen ushtastyrǵan joba

Zeınetkerlerdi eńbek naryǵynda qoldaý naqty memlekettik baǵdarlamalar arqyly júzege asyp otyr. Solardyń biri – zeınet jasyna jaqyndaǵan azamattardy jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan «Kúmis jas» jobasy.

Baǵdarlama olardyń turaqty tabys tabýyna múmkindik berip qana qoımaı, eńbek naryǵynda tájirıbeli mamandardyń áleýetin saqtap qalýǵa baǵyttalǵan, ıaǵnı joba bir jaǵynan azamattardy qoldasa, ekinshi jaǵynan jumys berýshiler úshin de tıimdi quralǵa aınalyp otyr.

Baǵdarlamanyń basty ereksheligi – memleket jumys berýshige jalaqynyń bir bóligin sýbsıdııalaý arqyly júktemeni azaıtady. Atap aıtqanda, birinshi jyly jalaqynyń 70%-yna deıin, ekinshi jyly 65%-yna deıin, al úshinshi jyly 60%-yna deıin memleket tarapynan óteledi.

Mańyzdysy, onyń kólemi 30 AEK-ten aspaıdy. Degenmen bul soma - qatysýshynyń tolyq jalaqysy emes, tek memleket óteıtin bóligi ekenin eskergen jón. Jalaqynyń qalǵan bóligin jumys berýshi óz qarajatynan tóleıdi.

Orta eseppen alǵanda, baǵdarlamaǵa qatysýshylar aıyna 100 myńnan 200 myń teńgege deıin tabys tabady. Al jalaqy mólsheri óńirge, salaǵa jáne naqty laýazymǵa baılanysty ózgerip otyrady.

Baǵdarlama el kóleminde júzege asyrylyp keledi. Degenmen keı óńirlerde onyń belsendiligi joǵary. Eń kóp qatysýshylar Almaty, Jambyl, Jetisý, Aqtóbe jáne Qaraǵandy oblystarynda tirkelgen.

Qoǵamdyq kózqaras pen shetel tájirıbesi

Zeınetkerlerdiń eńbek naryǵyndaǵy róline qatysty kózqaras tek el ishindegi jaǵdaımen shektelmeıdi. Másele halyqaralyq tájirıbemen salystyrǵanda ártúrli sıpat alady.

Áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Ramazan Sattarulynyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy jaǵdaı shetel tájirıbesinen aıtarlyqtaı erekshelenedi.

– Shetelde zeınetkerler jumys isteýge múddeli emes. Sebebi olardyń jınaq qory bar jáne bos ýaqytyn tıimdi paıdalanady. Kóbine olar saıahattaıdy, eriktilikpen aınalysady, – deıdi ol.

Al Qazaqstanda jaǵdaı basqasha. Munda kóptegen zeınetker qosymsha tabys tabýǵa nemese ómir boıy jınaǵan tájirıbesin eńbek naryǵynda paıdalanýǵa umtylady. Bul eńbekke degen qajettilik pen áleýmettik róldiń saqtalýymen baılanysty.

Sonymen qatar maman jumys berýshilerdiń kózqarasynda áli de belgili bir stereotıpter bar ekenin aıtady.

– Ókinishke qaraı qoǵamda stereotıpter áli de kúshti. Fızıkalyq tózimdilik pen jyldam qozǵalý qajet bolatyn salalarda zeınetkerler suranysta emes. Alaıda bilim berý, konsaltıng, ǵylym jáne qyzmet kórsetý salalarynda 60 jastan asqan tájirıbeli maman naǵyz oljaǵa aınalýy múmkin, – deıdi áleýmettanýshy.

Psıhologııalyq faktor

Áleýmettik ózgeris te zeınetkerlerdiń psıhologııalyq jaǵdaıyna tikeleı áser etetinin eskerý qajet. Bul kezeń adam ómirindegi mańyzdy aýysym retinde baǵalanady, óıtkeni jumystyń aıaqtalýy kúndelikti ómir saltyn ózgertedi.

Klınıkalyq psıholog Erkejan Muratqyzynyń aıtýynsha, zeınetke shyǵý adamnyń ishki kúıine aıtarlyqtaı áser etedi.

– Ásirese balalary alysta turatyn nemese nemereleri joq, sondaı-aq jeke ómiri qalyptaspaǵan adamdar úshin bul kezeń aýyr ótedi. Sebebi adam uzaq jyl boıy energııasyn jumysqa baǵyttap úırenedi. Zeınetke shyqqannan keıin ol ózin burynǵydaı qajet sezinbeýi múmkin, – deıdi psıholog.

Mamannyń pikirinshe, beıimdelý deńgeıi adamnyń ómir saltyna baılanysty. Hobbıi men qyzyǵýshylyǵy bar adamdar bul kezeńdi jeńil ótkizedi. Bul ýaqytta negizgi róldi áleýmettik qoldaý atqarady. Jaqyndarmen baılanys jáne jańa orta adamnyń beıimdelýin jeńildetedi.

Qazirgi jaǵdaıda bul protsess odan ári kúrdelene túsken. Óıtkeni qoǵam men tehnologııalar jyldam ózgerip otyr.

– Qazirgi zamanda adam jan-jaqty bolý kerek. Al zeınetkerler úshin bul ońaı emes, sebebi olar turaqtylyqqa úırengen. Buryn bári belgili bolsa, qazir álem tez ózgeredi. Sondyqtan ınternet pen jańa tehnologııalardy meńgerý qajet. Osyǵan baılanysty zeınetkerlerge arnalǵan ortalyqtardyń róli mańyzdy. Onda olar jańa daǵdylardy úırenip, belsendiligin saqtaı alady, – deıdi maman.

Jańa orta: damý, belsendilik jáne qoldaý

Osy baǵyttaǵy memlekettik saıasattyń naqty kórinisteriniń biri – elimizde jumys istep turǵan belsendi uzaq ómir súrý ortalyqtary.

Búginde mundaı ortalyqtarda zeınetkerler úshin sporttyq-saýyqtyrý úıirmeleri, til úırený jáne kompıýterlik saýattylyq kýrstary, emotsııalyq jeńildikke arnalǵan sensorlyq bólme men fızıoterapııalyq relaksatsııa kabınetteri jumys isteıdi. Sonymen qatar quqyqtyq jáne qarjylyq saýattylyq boıynsha dárister ótkizilip, shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa keń múmkindik qarastyrylǵan.

– Búginde elorda boıynsha 20 myńnan astam zeınetker ortalyqtyń qyzmetin turaqty túrde paıdalanyp keledi. Jyl basynan beri 1682 zeınetker ortalyqqa tirkelip, qyzmet ala bastady, – delingen ortalyqtyń usynǵan jaýabynda.

Ortalyqtaǵy belsendilik qurylymynda aıqyn tendentsııa baıqalady. Eń belsendi qatysýshylar – áıel zeınetkerler. Ásirese qolóner men shyǵarmashylyq baǵyttarǵa qyzyǵýshylyq joǵary. Mysaly, eńbek terapııasyna – 371 adam, tigin álippesine – 104 adam, al art-terapııaǵa – 122 adam qatysqan.

Qazirgi tańda belsendi uzaq ómir súrý ortalyqtarynyń jumys nátıjesi  kóńil qýantady. Qatysýshylar halyqaralyq deńgeıdegi baıqaýlarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe bolýda. Máselen, «Almaty ájeleri» ujymy Italııadaǵy sán aptalyǵynda Qazaqstan atynan óner kórsetip, Túrkııa men Qyrǵyzstandaǵy etnofestıvalderde jeńiske jetken.

Zeınet jasy – jańa múmkindikter kezeńi

Zeınet jasynan keıingi ómirdi kóbine belsendiliktiń báseńdeýimen baılanystyryp jatady. Alaıda búgingi qoǵam bul túsinikti ózgertip keledi. Muny naqty adamdardyń ómir joly da dáleldeıdi. Solardyń biri – Kenjebolat Bapıshev.

Ol 71 jasta. 30 jyldan astam ýaqytyn bilim berý men áleýmettik salany damytýǵa arnaǵan. Tájirıbeli maman eńbek jolyn aýyl mektebinde fızıka pániniń muǵalimi bolyp bastaǵan.

– Negizi fızıka pániniń muǵalimimin. Ýnıversıtet támamdaǵan soń Aqmola oblysy (ol kezde Tselınograd oblysy) Aqkól aýdany Ivanovka mektebine jumysqa ornalastym. Oqý jáne tárbıe jónindegi orynbasary, orta mekteptiń dırektory qyzmetin atqardym. Keıin Astana qalasynyń qarttar men múgedekterge arnalǵan medıtsınalyq-áleýmettik mekemesin basqardym, – deıdi ol.

Ýaqyt óte kele ol basqarýshylyq tájirıbesin áleýmettik baǵyttaǵy jumystarmen ushtastyryp, túrli mekemede jaýapty qyzmetter atqarǵan. Bul jol ony búgingi qyzmetine alyp keldi.

– 2019 jyly travmatologııa ınstıtýtynda qyzmet ettim. Baıqońyr aýdanynyń ardagerler keńesiniń tóraǵasy boldym. Keıin zeınetke shyqtym. Qazir Astanada, Saryarqa aýdany boıynsha áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵyna basshylyq etemin. Zeınetkerlerdi áleýmettendirýge den qoıyp jatyrmyz. Bul - ári qosymsha tabys, ári qoǵamnan alystatpaıdy, – deıdi zeınetker.

Belsendi ómir salty zeınet jastan keıin de jalǵasatynyn kórsetetin kelesi mysal – Almaty qalasynyń turǵyny Marjan Jaqypova. Ol 69 jasta. Pavlodar oblysynda dúnıege kelgen, bes balanyń anasy. Ómir boıy shyǵarmashylyqqa jaqyn bolyp, ónerge beıim ósken. Zeınetke shyqqannan keıin jańa mamandyqty ıgerip, tsıfrlyq keńistikte óz ornyn tapqan. Búginde zeınetker mobılografııamen aınalysyp, áleýmettik jelilerde belsendi kontent jasaýshy retinde tanylyp júr. 

– Nemerelerim TikTok-ty kórsetkende, bul ózimdi jańa qyrynan kórsetýdiń jańa tásili ekenin túsindim, – deıdi.

Balalary syılaǵan smartfon onyń ómirindegi jańa kezeńniń bastalýyna sebep bolady. Beınemontajdy úırenip, áleýmettik jelilerde turaqty kontent jarııalaı bastaıdy. Qazir onyń vıdeolary TikTok-ta keń taralyp, aýdıtorııa jınaǵan. Zeınetker tek áýesqoı deńgeıde qalmaı, kásibı jobalarǵa da qatysyp úlgergen. Ol jarnamalyq rolıkterge túsip, YouTube podkastarǵa suhbat bergen.

– Qatarlastarym jańa dúnıeden qoryqpasa, jastardan kómek surasa, izdense deımin. Múmkindikter álemi sheksiz, – deıdi ol.

Baıqaǵanymyzdaı, Qazaqstanda zeınetkerlerdiń beınesi ózgerip keledi. Olar tek áleýmettik qoldaýdy qajet etetin top emes, kerisinshe eńbek naryǵynyń, qoǵamnyń jáne tsıfrlyq keńistiktiń belsendi qatysýshylaryna aınalyp otyr.