Ekinshi dúnıejúzilik soǵys: BQO aýdanynda 200-den astam sarbaz ben ofıtser qaza tapqan – ólketanýshy

– Juban Orynǵalıuly, bıyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 81 jyl tolyp otyr. Stalıngrad maıdany tıip turǵandyqtan, Batys Qazaqstan oblysynyń qos birdeı aýdany soǵys jaǵdaıynda dep jarııalandy. Qandy shaıqas izderi áli saırap jatyr deýge bolady. Osy jóninde ólketanýshy retinde qandaı derekter keltirer edińiz?

– Tarıh ǵylymynda uzaq ýaqyt boıy «Qazaqstan soǵys alańy bolǵan joq» degen qasań pikir qalyptasty. Alaıda muraǵat derekteri men sol kezeń kýágerleriniń estelikteri Bókeı ordasy men Jánibek aýdandarynyń Stalıngrad maıdanynyń tikeleı bir bóligi bolǵanyn, tipti soǵys jaǵdaıyndaǵy aımaq ekenin aıqyn dáleldeıdi. Men osy turǵyda úsh negizgi derektik baǵytty atap óter edim.

Birinshiden, Rıazan-Oral temir jolynyń strategııalyq mańyzy. Stalıngrad shaıqasy bastalǵanda, Jánibek pen Bókeı ordasy aýdany arqyly ótetin bul temir jol (qazirgi Reseıdiń Prıvolje temir joly) Keńes áskeri úshin «ómir jolyna» aınaldy. Lenıngradtaǵy Ladoga kóli sııaqty, bul kúre jol arqyly maıdanǵa úzdiksiz áskerı kúsh, qarý-jaraq, azyq-túlik tasymaldandy, al keri baǵytta jaralylar men evakýatsııalanǵan halyq aǵyldy. Bul bizdiń óńirdiń maıdanǵa jaqyn tyl emes, soǵystyń logıstıkalyq arterııasy bolǵanyn bildiredi.

Ekinshiden, «Lıýftvaffe» avıatsııasynyń úzdiksiz shabýyldary. Fashıstik Germanııanyń maqsaty – dál osy «ómir jolyn» talqandaý boldy. Munyń aıǵaǵy retinde Saıqyn, Shońaı aýyldary men №340, №365, №372, №400 razezderiniń kúndelikti bombalanýyn keltirýge bolady. Tipti temir joldan 60 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Orda aýylynyń ózi áýe shabýylynyń nysany boldy. Bul aımaqta áýe shaıqastary ótip, zenıttik qondyrǵylardyń úzdiksiz jumys isteýi, aýdanǵa dıversııalyq jáne barlaý toptarynyń jiberilýi – munyń bári bizdiń jerde soǵys qımyldarynyń júrgeniniń tikeleı dáleli.

Úshinshiden, beıbit turǵyndar men jaýyngerlerdiń qasireti. Soǵys jaǵdaıynyń eń aýyr deregi – qaza bolǵandardy jerleý rásimi. 50-den 500 kelige deıingi bombalardyń kúshinen dene qaldyqtary ǵana qalǵan jaǵdaıda, ýaqyt tapshylyǵyna baılanysty olardy rásimsiz, bomba shuńqyrlaryna kómýge májbúr bolǵan. Bul – sol kezdegi Bókeı ordasy men Jánibek aýdandarynyń naǵyz maıdan dalasynyń keıpine engenin kórsetetin eń aşy da, naqty derek.
Qoryta aıtqanda, bizdiń óńirdegi árbir razezd, árbir aýyl – Stalıngrad jeńisine óz qanyn tógip, óz úlesin qosqan, soǵys jalynyn basynan ótkergen batyrlyq meken. Sondyqtan biz bul aýdandardyń soǵys jaǵdaıynda bolǵanyn tarıhı shyndyq retinde qabyldap, ony nasıhattaýymyz kerek.

– Iá, Bókeı ordasy aýdany aýmaǵyna da jaý bombalary túsip, odan beıbit turǵyndar da zardap shegip, mert bolǵanyn kóz kórgender aıtyp otyratyn. Jalpy, qansha sarbaz qaza tapty, bul jóninde málimet bar ma?

– Osy derekterdi anyqtaı túsý – búgingi tańda bizdiń aldymyzda turǵan eń ózekti ári jaýapty mindetterdiń biri. Qazirgi ýaqytta «OBD Memorıal» jáne «Pamıat naroda» syndy elektrondy derekter bazasy arqyly 1942-1943 jyldary aýdanymyzda qaza tapqan 200-den astam sarbaz ben ofıtserdiń tizimi anyqtaldy. Biraq, ókinishke oraı, bul – tolyq emes málimet.

Munyń birneshe sebebi bar. Mysaly, Saıqyn stantsııasynda bombalaýǵa ushyraǵan 196-Qyzyl týly Gatchınsk atqyshtar dıvızııasynyń kóptegen qujattary Stalıngrad shaıqasynyń ortasynda joǵalyp ketti. Ardager Ivan Pavlovıch Sýhenkonyń esteliginde qazirgi aýdan ortalyǵy Saıqynnyń ózinde 100-ge jýyq jaýyngerdiń mert bolǵany jazylǵan. Kúni búgin bizde 144 sarbaz týraly ǵana qujattyq dálel bar, al qalǵandarynyń esimi áli kúnge deıin beımálim.
Osy oqıǵanyń tarıhyna toqtalsaq, 1942 jyldyń 1 qazanynda Stalıngrad maıdanynan qaıta jasaqtalýǵa kele jatqan 196-shy dıvızııanyń eshelony Saıqyn aýylyna jaqyndaǵanda, jaý avıatsııasynyń shabýylyna ushyrady. Saldarynan 100-ge jýyq sarbaz qaza taýyp, aman qalǵandar jergilikti turǵyndardyń kómegimen olardy sol jerdegi bomba shuńqyrlaryna jerlegen. Soǵystan keıin bul oqıǵa umytyla bastap, tek 1981 jyly ardager Ivan Sýhenkonyń hatynan soń izdestirý jumystary qaıta jandandy. 1983 jyly baýyrlastar zıraty tabylyp, 1984 jyly qaıta jerleý rásimi ótti, alaıda qazba jumystary kezinde tabylǵan súıekterdiń naqty sany týraly qujattar saqtalmaǵan.

Búgingi tańda bizge belgili derekter boıynsha:

• Saıqyn aýylynda – 196-atqyshtar dıvızııasynyń baýyrlastar zıraty;

• Shońaı aýylynda – eki baýyrlastar zıraty;

• №400 razezde (Molodost) – taǵy bir baýyrlastar zıraty;

• Sonymen qatar temirjolshy jaýynger I.Perederanyń jeke jerlengen orny bar.

Degenmen bizdiń jerimizde taǵy qanshama bozdaqtyń esimi tarıhı tizimderge enbeı, belgisiz jatyr degen suraqtyń jaýaby áli tolyq berilgen joq. Bizdiń basty maqsatymyz – osy beımálim esimderdi arhıvtik derektermen salystyra otyryp, árbir jaýyngerdiń aty-jónin anyqtap, olardyń rýhyna taǵzym etý.

– Soǵys kezinde oblys aýmaǵynda gospıtaldardyń ornalasqany belgili. Bókeı ordasynda osyndaı oryn boldy ma?

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Batys Qazaqstan oblysy mańyzdy tyl ortalyǵynyń rólin atqardy. Óńirdiń, ásirese, Stalıngrad shaıqasy kezeńindegi maıdan mańyndaǵy aımaq retindegi strategııalyq ornalasýyn eskere otyryp, munda jaralanǵan jaýyngerlerdi qabyldaý úshin evakýatsııalyq gospıtaldar jelisi quryldy.

Batys Qazaqstan oblysy maıdannan keletin sanıtarlyq poıyzdar úshin «qaqpa» ispetti boldy. Oral qalasynda jáne basqa da eldi mekenderde mektepter, ákimshilik ǵımarattar men demalys úıleriniń bazasynda gospıtaldar ashyldy.
Sonyń ishinde Oral qalasy jaralanǵandardy ornalastyratyn negizgi ortalyq boldy. Qalada qyzmet etken eń tanymal gospıtaldar:

• №3971 evakogospıtal qalanyń oqý oryndarynyń ǵımarattarynda ornalasty. Bul aýyr jaralanǵan jaýyngerlerdi qabyldaǵan iri gospıtaldardyń biri boldy.

• №3972 evakogospıtal Oral qalasynda aıaq-qol jaraqaty bar jaýyngerlerdi emdeýge beıimdeldi.

• №1620 evakogospıtal – oblysta 1941 jyldyń sońynda ashylǵan alǵashqy gospıtaldardyń biri.

• №3328 evakogospıtal jergilikti medıtsınalyq mekemelerdiń bazasynda jumys istedi.

Oral qalasynan bólek, evakýatsııalyq pýnktter men shaǵyn medıtsınalyq ızolıatorlar Stalıngrad maıdany úshin «ómir joly» bolǵan Rıazan-Oral (qazirgi Prıvolje) temir jol magıstraliniń boıynda ornalasty.
Bókeı ordasy aýdany aımaǵynda gospıtal bolǵany týraly málimet joq. Kórshiles Volgograd oblysynyń Elton jáne BQO-nyń Jánibek aýylynda evakogospıtaldar bolǵan.

– Qaza tapqan jaýyngerler múrdelerin izdestirý jumystary qaı ýaqyttan beri júrgizilip keledi, nátıjesi qandaı?

– Aýdanymyzda soǵys kezinde qaza tapqan jaýyngerlerdiń izin sýytpaı, olardyń máńgilik tynyshtyq tapqan jerlerin anyqtaý jáne rýhtaryna taǵzym etý maqsatyndaǵy izdestirý jumystary 2013 jyldan qaıta jandandy. Jubaıym, Mánshúk Mámetova atyndaǵy orta mekteptiń tarıh pániniń muǵalimi Aıgúl Ǵumarova ekeýmiz osy istiń basy-qasynda boldyq.

Іzdestirýdiń alǵashqy aıtýly nátıjesi 2014 jyly tirkeldi. Ravnınnyı razezinde (№365 razezd) 1942 jylǵy 20 qazandaǵy nemis bombalaýy kezinde mert bolǵan Tynyq muhıt flotynyń 38 jaýyngeriniń izimen júrip, eki sarbazdyń múrdesi tabyldy. Sodan beri bul jumystar bir sátke de toqtaǵan emes. Búginde izdestirý qazbalaryna jergilikti bilim oshaqtarynyń ustazdary men oqýshylary belsene atsalysýda. Oǵan qosa 2018 jyldan bastap bizge Batys Qazaqstan men Aqtóbe oblystarynan, sondaı-aq kórshiles Reseı Federatsııasynan izdestirý jasaqtary kelip, qolushyn berip júr.

Qazirgi tańdaǵy atqarylǵan aýqymdy jumystardyń nátıjesine toqtalsaq:

• Ravnınnyıda qaza bolǵan 38 áskerdiń 25-i tabyldy;

• №372 razezinde 16 jaýynger jatqan baýyrlastar zıraty ashyldy;

• №358 razezinde 1 jaýyngerdiń múrdesi tabyldy;

• Saıqyn aýylynyń mańynan 2, Shońaı aýylynan 1 jaýyngerdiń súıegi tabyldy.

Áıtse de, áli qanshama bozdaq dala tósinde belgisiz jerde jatyr, ony dóp basyp aıtý qıyn. Barlyq tabylǵan jaýyngerlerdiń múrdeleri Saıqyn aýylyna jetkizilip, áskerı qurmetpen qaıta jerlendi jáne olardyń árqaısysynyń basyna belgiler qoıyldy. Biz úshin bul jaı ǵana jumys emes, bul – urpaq aldyndaǵy paryz jáne tarıhı ádilettilikti ornatý jolyndaǵy qadam.

– Aldaǵy josparlar jóninde aıta ketseńiz?

– Alda atqaratyn jumysymyz áli kóp. Qazirgi ýaqytta bizdiń qolymyzda Saıqyn, Shońaı, Qarakól, Qasymtaý, Han Ordasy aýyldary men №340 jáne №400 temirjol razezderi aýmaǵynda qaza bolyp, jerlengen sarbazdar týraly naqty derekter bar. Maqsatymyz – osy málimetterdi negizge ala otyryp, sol jerlerge arnaıy ekspedıtsııalar uıymdastyrý jáne árbir jaýyngerdiń máńgilik mekenin anyqtaý.

Aleksandr Sývorovtyń «Soǵys jerlenbegen sońǵy jaýynger tabylmaı aıaqtalmaıdy» degen qanatty sózi bizdiń árbir izdeýshiniń uranyna aınalǵan. Bókeı ordasy aýdany úshin de bul qaǵıda ózekti: aýdanymyzdyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy tarıhy sońǵy jaýyngerdiń súıegi tabylyp, qurmetpen jerlengenge deıin tolyq jazyldy dep aıta almaımyz.

Bizdiń josparymyz – tek qazba jumystarymen shektelmeı, tabylǵan árbir jaýyngerdiń esimin urpaq jadynda jańǵyrtý, olardyń esimderin tarıhı kartalarǵa engizý jáne osy batyrlyq derekterin zertteýdi jalǵastyra berý. Biz úshin árbir sarbaz – tarıhymyzdyń bólshegi, al árbir tabylǵan múrde – tarıhı ádilettiliktiń saltanat qurýy.

Sóz sońynda aýdan aýmaǵynda mert bolǵan sarbazdardyń tizimin keltire ketsek, artyq etpes dep oılaımyn.

Bókeı ordasy aýdanyńda qaza tapqan jaýyngerlerdiń tizimi

Saıqyn aýyly

1. Azorov Vıktor Nıkolaevıch
2. Bezbýdın Ivan Fedotovıch
3. Bobylev Dmıtrıı Vasılevıch
4. Gavrıýtın Razým Aleksandrovıch
5. Golovanov Vasılıı Sergeevıch
6. Grıshanov Alekseı Denısovıch
7. Dıdık Stepan Petrovıch
8. Dreev Petr Getogazovıch
9. Dýrmanov Anatolıı Georgıevıch
10. Dıakov Ivan Ivanovıch
11. Ermolenko Grıgorıı Evrýkovıch
12. Igomov Artan Dostoevıch
13. Ishımov Alekseı Nıkolaevıch
14. Karpov Alekseı Vasılevıch
15. Kovrygın Ivan Vladımırovıch
16. Konchın Fedor Grıgorevıch
17. Kývantsev Aleksandr Vasılevıch
18. Kýznetsov Ivan Pavlovıch
19. Larıaev ıAkov Tıhonovıch
20. Lısovoı Ivan Sergeevıch
21. Malov Petr Aleksandrovıch
22. Marıanov Nıkolaı
23. Matvıenko Sergeı Pantıleevıch
24. Molodyko Fedor Grıgorevıch
25. Mokryı Petr Mıtrofanovıch
26. Nıkolaev Nıkolaı Ivanovıch
27. Pımogın Mıhaıl Egorovıch
28. Postovalov Ilıa Nıkıtych
29. Prohorenko Semen Nıkolaevıch
30. Savelev Mıhaıl Pavlovıch
31. Seleznev Gavrııl Kýzmıch
32. Snetov Vasılıı Mıhaılovıch
33. Strýıa Aleksandr ıAkovlevıch
34. Tamodlın Aleksandr Petrovıch
35. Tışenko Pavel Trofımovıch
36. Tolkachev Panteleı Pavlovıch
37. Tsvetkov Mıhaıl Ivanovıch
38. Sharýnov Pavel Ivanovıch
39. Shaýlov Vıktor Mıhaılovıch
40. Fılatov Aleksandr Stepanovıch

Shońaı aýyly

1. Artamonov Nıkolaı Nıkolaevıch 
2. Bashkırov Ivan Fedorovıch
3. Belov Petr Alekseevıch
4. Býlatenko Evgenıı Vladımırovıch
5. Býdje Nıkolaı Mıhaılovıch
6. Vdovıchev Vladımır Nıkolaevıch
7. Gorodnıchıı Sergeı Ivanovıch
8. Demın Sergeı Fedorovıch
9. Janbekov Ýtar
10. Zatsepın Evstadıı Nıkolaevıch
11. Ivanov Ivan Dmıtrıevıch
12. Koblıakov Semen Ilıch
13. Kojahmetov Amırjan
14. Korsantııa Grıgorıı Bagratovıch
15. Korchagın Ivan ıAkovlevıch
16. Lıpko Petr Petrovıch
17. Lozovoı Fedor Fomıch

18. Nıkıtın Nıkolaı Petrovıch
19. Nıkýshın Nıkolaı Markovıch
20. Nıagın Ksınofond Grıgorevıch
21. Ozernoı Ilıa Efımovıch
22. Peredera I.G.
23. Selıvanov Evgenıı Vladımırovıch
24. Sıvohın Vasılıı grıgorevıch
25. Sılın Pavel Sergeevıch
26. Sýchkov Fedor Andreevıch
27. Tambovtsev Nıkolaı Sergeevıch
28. Tantashev Garıda Sharıpovıch
29. Tenıakov
30. Fılonov Prokofıı Stepanovıch
31. Fomın Alekseı Afansevıch
32. Tsyplenkov Ivan Pavlovıch
33. Chıstıakov Fılıp Ivanovıch
34. ıAkımov Petr Erofımovıch

№365 razezd (Ravnınnyı)

1. Akchýrın Agdam Hýsaımovıch
2. Belıaev Vasılıı Nıkolaevıch
3. Býdkın Fedor Aleksandrovıch
4. Gavrılın Nıkolaı Vasılevıch
5. Gnennyı Olıan Fomıch
6. Golovko Vlas Savelevıch
7. Golýbev Mıhaıl Ivanovıch
8. Grınko Nıkolaı Vasılevıch
9. Gýbanov Aleksandr Andreevıch
10. Derendeev Egor Vasılevıch
11. Dýbovık Ivan ıAkovlevıch
12. Evgrashın Vıktor Pavlovıch
13. Ivanov Vladımır Vasılevıch
14. Kobylıanskıı Vladımır Ivanovıch
15. Kovalev Gerasım Semenovıch
16. Kojýhov Mıhaıl Grıgorevıch
17. Konovalov Nıkolaı Dmıtrıevıch
18. Krýglov Nıkolaı Vasılevıch
19. Kýznetsov Ivan Sergeevıch
20. Lovrenıýk Ivan Leontevıch
21. Malınkın Ivan Petrovıch
22. Mıgachev Andreı Alekseevıch
23. Mıhaltsev Vasılıı Tımofeevıch
24. Mosın Konstantın Grıgorevıch
25. Nesterenko Tımofeı Gavrılovıch
26. Novyshev Mıhaıl Savınovıch
27. Pavlov Vasılıı Abramovıch
28. Pahtaev Nıkolaı Vasılevıch
29. Pıkýla Alekseı Rodıonovıch
30. Plotnıkov Nıkolaı Alekseevıch
31. Pýshkarskıı Matveı Dmıtrıevıch
32. Samodelov Savelıı Andreevıch
33. Rojkov Davyd Davydovıch
34. Rýbılın Vasılıı Mıhaılovıch
35. Safonov Vasılıı ıAkovlevıch
36. Sobolev Vasılıı Konstantınovıch
37. Starkov Arkadıı Fedorovıch
38. Tıýkaev Sergeı Fedorovıch

№372 razezd

1. Baglaev Ivan Afanasevıch
2. Gımbıtskıı Matveı Iosıfovıch
3. Dýdetskıı Semen Andreevıch
4. Ermalıýk Genadıı Petrovıch
5. Ivanov ıAkov Ivanovıch
6. Kovalenko Ivan Fedorovıch
7. Kondratev Nıkandr Dmıtrıevıch
8. Kýznetsov Mıhaıl Ivanovıch

9. Lapın Vasılıı Nıkandrovıch
10. Lıvanov Vasılıı Dmıtrıevıch
11. Osıpov Pavel Fedorovıch
12. Pozdnıakov Alekseı Sergeevıch
13. Poteıkın Anataolıı Semenovıch
14. Smırnov Leonıd Leonıdovıch
15. Týhmatýllın Vozrahman
16. ıAlýnın Dmıtrıı Andreevıch

Han Ordasy aýyly

1. Dobrovolskıı Dmıtrıı Kondratevıch
2. Drýjının Ivan Mıhaılovıch
3. Osadchenko Marııa Nıkolaevna

№390 razezd

1. Zadorojnyı Prokopıı Fılıppovıch
2. Panevın Ilıa Ivanovıch
3. Fýrsov Nıkolaı Fedorovıch

№400 razezd (Molodost)

1. Dalmagometov Zeınakabden
2. Mohno ıAkov Aleksandrovıch

№358 razezd

1. Abelhan Ender
2. Erknelınov Djamon

Qasymtaý (Shońaıkól)

1. Raıhakaınen Zahar Stepanovıch

Qarakól

2. Zenın Grıgorıı Ivanovıch

№340 razezd

3. Skvortsov Borıs Konstantınovıch

Eske sala keteıik, budan buryn Mánshúk Mámetovanyń alǵashqy eskertkishi qalaı ornatylǵanyn jazǵan edik.