Eki el arasyndaǵy ózara áriptestik óte mańyzdy

Al 2002 jyly 23 jetoqsanda qol qoıylǵan «Qazaq­stan Res­pýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy tatý kór­shi­lik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly shart» eki eldiń ózara qarym-qaty­nastaryn jańa sapalyq deńgeıge kóterdi.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qytaı birden-bir qýatty sotsıalıstik memleket bolyp qaldy. Qytaıdyń búgingi damý formýlasy 97 paıyz sotsıa­lızm, 3 paıyz kapıtalızm. Qazaqstan táýelsizdigin tez arada tanyǵan memleketter qatarynda Qytaı álemdik ozyq úlgilerdi ózine tez qabyldaý arqyly eldegi demografııalyq ósimnen týyndaıtyn azyq-túlik, tutynys pen turǵyn úı máselelerin sheshýge umtylýda. Ekonomıkalyq damýdyń zor qarqyny osy elden udaıy shıkizat, munaı-gaz ónimderin, qurylys materıaldaryn izdeýdi talap etedi. Osy rette tabıǵı resýrstary mol kórshiles eldermen baılanys ornatýǵa bul memlekette erekshe kóńil bólinedi.

Sonymen qatar Qytaı men Qazaqstan aýmaǵyn Batys Eýropaǵa tikeleı ashylatyn tranzıt retinde de qarastyrady. Al Qazaqstanǵa uly kórshimen tatýlyq jáne onyń 1,5 mlrd-tyq naryq qýaty qajet.
Qytaı Kaspıı teńizindegi munaı qorlaryn ıgerýge múddelilik tanytýda. Osy múddeliktiń arqasynda ­zamanaýı alyp qurylystar Atasý - Alashakóı munaı qubyry, Batys Eýropa - Batys Qytaı (uzyndyǵy 8,4 myń shaqyrym) avtomagıstrali ómirge keldi. Bul avtomagıstraldiń 2,3 myń shaqyrymǵa jýyǵy Qazaqstannyń 5 oblysyn basyp ótedi. 2010 jyly Qytaıdyń munaı kompanııalarynyń Qazaqstannyń Batys óńirindegi munaıdy óndirýdegi úles salmaǵy 23 paıyzdy qurady. Qytaı kompanııalarynyń Qazaqstan munaıy­nyń 3-ten 1-ge jýyǵyn ıelenýi eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq-saýda baılanystaryn odan saıyn nyǵaıta tústi.

Eki el arasyndaǵy baılanystardyń belsendiligin 25 jyl ishinde Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Qytaıǵa 11 ret, al Qytaı basshylary Tszıan-Tszemın, Hý Tszıntao, Sı Tszınpınniń Qazaqstanǵa 9 ret resmı saparlarymen kelgendigi dáleldeıdi. Qytaı Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy óz yqpalyn órkenıetti elderge tán ınvestıtsııalar quıý, saýda kólemin arttyrý, aqparat pen tehnologııa almasý, ekonomıkalyq yntymaqtasýdyń jańa joldaryn ıgerý saıasaty arqyly iske asyrý baǵytyn ustanyp keledi. Qazirgi Qytaı «HHІ ǵasyrdyń geosaıası ózgeristerine tán baǵyt-baǵdar usynatyn memleketpiz, bizge agressııa, ekspantsııa qubylystary jat» degen uranmen áreket etýde.

Qytaı búginde jalynymen eshkimdi sharpymaıtyn beıbit aıdaharǵa aınalǵandaı. Onyń aıǵaǵy Qytaı basshylyǵynyń Qazaqstanǵa kórshiles aımaqta ornalasqan Lobnor ıadrolyq synaq polıgonyn jabýy. Qytaı bıligi birneshe márte Qazaqstanǵa uzaq merzimdik nesıe berdi. 2009 jyly Qazaqstan bul elden 10 mlrd dollar kólemindegi qaryz alǵany belgili jáne Qytaı-Qazaqstan shekarasynda alańdaýshylyq týǵyzatyn shıelenisti oqıǵalar bolǵan joq.
Elimiz Keńes Odaǵy quramynan shyqqannan keıin bul memleketpen tyǵyz ekonomıkalyq saýda, ınvestıtsııalyq qarym-qatynastar ornata bastady. 2010 jyly Qytaıǵa eksporttalǵan Qazaqstan taýarlarynyń quny 17,5 mlrd dollardy quraǵan. Al Qytaıdan ımporttalatyn taý­ar­lar 27,6 mlrd dollar bolǵan. Eksport-ımport qatynastaryndaǵy keri saldo 10 mlrd dollardan artyq. Qytaı munaı, ýran ónimderine erekshe den qoıýda. Qazaqstan oǵan strategııalyq shıkizat satýǵa májbúr. Al Qytaı negizinen óndiris taýarlary men tutynys zattaryn ótkizýde. Qazaqstannyń tutynys rynogyn Qytaı ónimderi basyp alǵan. Germanııa men AQSh-tan keıingi ınves­tıtsııa kólemi jaǵynan úshinshi orynda Qytaı tur. Qazaqstannyń Qytaımen jaqsy ekonomıkalyq baılanysty onyń tranzıttik qýatyn kúsheıte túsýde. Túrkimenstan, Ózbekstan gazy Qytaıǵa qazaq qubyrlary arqyly jetkizilýde. Qytaı taýarlary Reseıge, Ýkraına men Belorýsııaǵa Qazaqstannyń tranzıttik dálizi arqyly ótýde. Tranzıttik tasymal paıdasy «Batys Evropa - Batys Qytaı» tas jolynyń iske qosylýymen tipten arta túspek.
Qytaı Qazaqstandy strategııalyq áriptes retinde baǵalaýda. Eki eldiń qaýipsizdigi máseleleri ShYU, ASÓYK (Azııadaǵy senim jáne ózara yntymaqtastyq keńesi), BUU sheńberinde únemi talqylanyp keledi. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymymen 2020 jyly 40 mlrd dollarǵa jetkizý jos­parlanýda. Táýelsiz memleket retinde 25 jyl ómir súrgen Qazaqstan ekonomıka men saıasatta Qytaı ekspantsııasyn nemese qysymyn sezinip otyrǵan joq. ShYU qyzmetiniń arqasynda eki eldiń aımaqtyq qaýipsizdigi nyǵaıtý máselelerindegi yntymaqtasýy kúsheıe túsýde. Qytaıdyń basshysy Sı Tszınpın «eki el arasyndaǵy qatynastar úlgi bolarlyq deńgeıde, Qazaqstan Qytaıdyń syrtqy saıasatynyń mańyzdy basymdylyqtarynyń biri» dep atap kórsetti.

Áriptes memlekettiń álemdik ekonomıkalyq derjavaǵa aınalýǵa umtylýy, valıýtasy ıýannyń álemdik valıýtaǵa aınalý úderisi Qazaqstannyń Qytaımen qarym-qatynasynyń nyǵaıa berýine negiz bolmaq. Shyǵystaǵy kórshimizben ádiletti, teń dárejedegi qatynastardy tereńdetý kún tártibinde turǵan mańyzdy másele.