Egis naýqany – 2026: aptap ystyq pen qýańshylyq astyqqa qalaı áser etedi

Eginniń taǵdyry aýa raıyna táýeldi me?

Bir jyl buryn Qazaqstan rekordtyq astyq ónimin jınady. 2025 jyly 27,1 mln tonna astyq bastyrylyp, onyń 20,3 mln tonnasy bıdaı boldy. Al bıylǵy maýsym aýa raıynyń qubylmalylyǵymen erekshelendi. Maýsymda elimizdiń basym bóliginde temperatýra klımattyq normadan 1–5 gradýsqa joǵarylap, kúndiz +30…+38 °S-qa, ońtústiktiń keı jerlerinde +43 °S-qa deıin jetti. Shildede de aptap saqtalyp, temperatýralyq rekord jańardy.

Degenmen bul jaǵdaı eldiń barlyq óńirine birdeı áser etken joq. Ońtústik pen ortalyqta ystyq basym bolsa, batysta Atlant tsıklondarynyń yqpalymen aýa raıy salqyn ári jaýyn-shashyndy boldy. Keı aýdandarda jaýyn-shashyn mólsheri normadan 2–5 ese asyp tústi.

Tamyzda da óńirler arasyndaǵy aıyrmashylyq saqtalmaq. Soltústikte naızaǵaıly jańbyr men temperatýranyń qubylýy kútilse, ońtústik pen batysta ystyq jalǵasady. Mańǵystaýda jekelegen kúnderi +39…+44 °S, Atyraýda +41 °S, Jambyl oblysynda +42 °S bolýy múmkin. Sonymen qatar «Qazgıdromet» Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý, Jetisý, Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń jekelegen aýdandarynda atmosferalyq qurǵaqshylyqty boljap otyr.

Demek, bıylǵy maýsymnyń basty ereksheligi – eldi tutas qamtyǵan qýańshylyq emes, óńirlerdegi aýa raıynyń árkelkiligi. Bul eginniń jaǵdaıyn da birkelki baǵalaýǵa múmkindik bermeıdi. Soǵan qaramastan, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi dándi jáne maıly daqyldar egistiginiń basym bóligin qanaǵattanarlyq kúıde dep baǵalap otyr.

Mundaı synaqtar buryn da bolǵan

Qazirgi jaǵdaı buryn-sońdy bolmaǵan qubylys emes. Sońǵy jyldary aýa raıynyń qolaısyzdyǵy egin túsimine birneshe ret áser etti. 2012 jyly bıdaı ónimdiligi gektaryna 7,9 tsentnerge deıin túsip, bir jyl burynǵy 16,6 tsentnermen salystyrǵanda eki eseden astam azaıdy. 2021 jylǵy anomaldy qýańshylyqtan keıin bıdaı túsimi 11,8 mln tonnany qurady.

2023 jyly da kórsetkishter tómen boldy. Dándi daqyldardyń ortasha ónimdiligi 9,7 ts/ga, bıdaıdiki 8,5–8,6 ts/ga shamasynda qalyptasty. Alaıda keıin jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. 2024 jyly egin kólemi aıtarlyqtaı ósip, ótken jyly Qazaqstan rekordtyq 27,1 mln tonna astyq jınady. Onyń 20,3 mln tonnasy – bıdaı.

Bul tájirıbe klımattyq jaǵdaıdyń bir maýsymda-aq ónim kólemin aıtarlyqtaı ózgerte alatynyn kórsetedi. Sondyqtan bıylǵy nátıjeni baǵalaýda qazirgi kórsetkishtermen qatar, oraqtyń naqty qarqyny men aldaǵy aýa raıy da sheshýshi mánge ıe.

Oraqtyń nátıjesi qandaı?

Bıylǵy oraq naýqany ádettegiden erte bastaldy. Buǵan ystyqtyń áserinen dándi daqyldardyń erte pisýi sebep boldy. Qazir ortasha ónimdilik gektaryna 16,4 tsentnerdi qurap, ótken jyldyń osy kezeńindegi 14,8 tsentnerden joǵary tur. Jaýapty vedomtsvo muny agrotehnologııalardyń saqtalýymen baılanystyrady.

Egistiktiń jalpy jaǵdaıy ázirge turaqty. Dándi jáne maıly daqyl alqaptarynyń 99%-dan astamy jaqsy jáne qanaǵattanarlyq dep baǵalanyp otyr. Alaıda óńirler arasynda aıyrmashylyq bar. Máselen, Qaraǵandy oblysynda bul kórsetkish 87,2%, Pavlodarda – 99,3%, Shyǵys Qazaqstanda – 98,8%.

Jekelegen aýdandarda ónimdiliktiń tómendeýi baıqalǵanymen, zardap shekken alqaptardyń úlesi jalpy dándi daqyldar egisiniń 1%-ynan az. Sondyqtan mınıstrlik ázirge bul jaǵdaıdyń el boıynsha jalpy astyq kólemine aıtarlyqtaı áser etpeıtinin málimdedi.

Oraqtyń qarqyny da ótken jylmen salystyrǵanda joǵary. Qazir 2,4 mln gektar nemese dándi daqyldar alqabynyń 15,3%-y jınaldy. Byltyr osy kezeńde kórsetkish 1,2 mln gektar nemese 7,4% bolǵan. Ortasha ónimdilik 15,8 ts/ga bolǵanda, qazirdiń ózinde 3,8 mln tonna astyq bastyryldy. Ótken jyly osy ýaqytta 1,8 mln tonna jınalǵan edi.

Alaıda bul – ázirge oraqtyń alǵashqy nátıjesi. Jappaı jınaý jumystary tamyzdyń úshinshi onkúndiginde bastalady. Sondyqtan túpkilikti kórinis negizgi alqaptar orylǵannan keıin ǵana qalyptasady. «Qazgıdromet» bıyl jazdyq bıdaı ónimdiligi kópjyldyq ortasha kórsetkish deńgeıinde bolady dep boljap otyr.

Óńirlerdegi jaǵdaı qalaı erekshelenedi?

El boıynsha ortasha statıstıka turaqty kóringenimen, ol naqty bir aýdan nemese sharýashylyqtaǵy jaǵdaıdy tolyq kórsete bermeıdi. Muny Pavlodar oblysyndaǵy ahýaldan ańǵarýǵa bolady. Munda 40 kúnnen astam ýaqyt boıy jaýyn-shashynsyz ystyq ári qurǵaq aýa raıy saqtaldy. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, egistiktiń shamamen 10%-y nashar, 78%-y qanaǵattanarlyq, 15%-y ǵana jaqsy jaǵdaıda. Qazir arnaıy komıssııa zardap shekken alqaptardy tekserip, shyǵyn kólemin anyqtap jatyr.

Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kompanııalardyń biriniń dırektory Shyńǵys Ahmerov soltústik, ortalyq jáne shyǵys óńirlerdegi ahýal jalpy statıstıkadan áldeqaıda kúrdeli dep sanaıdy.

– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi dándi daqyldar egistiginiń 99%-y jaqsy jaǵdaıda dep málimdedi. Bul, shamasy, Qostanaı men Soltústik Qazaqstan oblystaryna, sondaı-aq Aqmola oblysynyń jartysyna qatysty bolsa kerek. Óıtkeni pavlodarlyqtar qatty zardap shekti, qaraǵandylyqtardyń da jaǵdaıy qıyn. Shyǵys óńir de qatty zardap shekti. Nebári shamamen 30 mm jaýyn-shashyn tústi, – dedi Shyńǵys Ahmerov.

Onyń aıtýynsha, jekelegen óńirlerde jaǵdaıdyń kúrdeliligi sonshalyq, keıbir sharýashylyqtar, sonyń ishinde Pavlodar oblysynda, zardap shekken alqaptardy qaıta jyrtýǵa májbúr bolǵan.

– Meniń oıymsha, el boıynsha bıdaı túsimi orta eseppen 13 mln tonnadan aspaýy múmkin. Ótken jyly 20 mln tonnadan astam ónim jınalǵan edi. Sondyqtan tómendeý aıtarlyqtaı bolady dep oılaımyn, – dedi Shyńǵys Ahmerov.

Egin kólemi azaıýy múmkin, biraq tapshylyq kútilmeıdi

Óńirlerdegi ahýal árkelki bolǵanymen, naryq ázirge astyq tapshylyǵyn kútpeıdi. Qazaqstannyń Astyq odaǵynyń taldaý komıtetiniń basshysy Evgenıı Karabanov qurǵaq ári ystyq aýa raıy keı óńirlerde ónimdilikke keri áser etýi múmkin ekenin aıtady. Degenmen túpkilikti qorytyndy jasaýǵa áli erte.

– Qalaı bolǵanda da bıdaı túsimi ishki qajettilikti qamtamasyz etýge, óńdeýge jáne eksportqa jetkilikti bolady. Biraq jaǵdaı ózgerip jatyr. Jańbyr naızaǵaımen birge jaýyp ótýde, sondyqtan ázirge qandaı da bir naqty boljam jasaýǵa erte. Bir nárse anyq, ótken jylǵydaı rekordtyq ónim bolmaıdy, – dedi sarapshy Evgenıı Karabanov.

Onyń aıtýynsha, aptap ystyq pen ylǵal tapshylyǵy soltústik, ortalyq jáne shyǵys óńirlerdiń birqatarynda ósimdikterdiń damýyn ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 10–14 kúnge jedeldetken. Jazdyq bıdaıda súttený men balaýyzdanyp pisý kezeńderi, arpada balaýyzdanyp jáne tolyq pisý fazalary baıqaldy. Soltústik óńirlerdiń jekelegen aýdandarynda suly, arpa jáne burshaq daqyldaryn jınaý bastalyp ketti.

Alaıda erte pisý árdaıym artyqshylyq emes. Ylǵal tapshylyǵy kezinde vegetatsııalyq kezeńniń qysqarýy dánniń tolyq qalyptasýyna qajetti ýaqytty azaıtyp, ónimdilik pen sapaǵa áser etýi múmkin.

Baǵa men sapa: taǵy qandaı táýekel bar?

Egin kóleminiń ótken jylǵy rekordtan tómen bolýy avtomatty túrde astyq tapshylyǵyna nemese baǵanyń kúrt ósýine ákelmeıdi. Naryqqa kórshiles elderdegi astyq baǵasy, ımport pen tranzıt kólemi, eksporttyq suranys pen valıýta baǵamy sııaqty faktorlar da yqpal etedi.

Shyńǵys Ahmerovtiń aıtýynsha, ishki naryqtaǵy baǵaǵa birneshe faktor qatar áser etip otyr.

– Astyq baǵasy, bylaısha aıtqanda, keı jerlerde alypsatarlyq sıpatqa ıe. Qazir baǵa jaıy jaıly aıtý erte. Kóp nárse jyl sońyna qaraı aıqyn bolady, – dep túsindirdi spıker.

Al Evgenıı Karabanovtyń málimetinshe, qazir ishki jáne eksporttyq baǵalar arasynda alshaqtyq saqtalyp, saýda belsendiligi tómen. Sondyqtan egin kólemi azaıǵan jaǵdaıda da ishki naryqty astyqpen qamtamasyz etýge múmkindik bar. Degenmen eksporttyq suranys, ımport aǵyndary, valıýta baǵamy nemese naryqtaǵy usynys ózgerse, baǵa da qubylýy múmkin.

Bul rette másele tek tonnada emes, astyqtyń sapasynda. 2025 jylǵy rekordtyq ónimniń ózinde 1–3-synypty jumsaq bıdaıdyń úlesi 53% boldy. Bir jyl buryn bul kórsetkish 56% edi. 4-synypty bıdaıdyń úlesi 35%-ǵa jetip, shamamen 12% ónim synypqa jatpaıtyn bıdaı boldy. Bıylǵy ystyq pen ylǵal tapshylyǵy sapalyq kórsetkishterge de áser etýi múmkin.

– Jaýyn-shashyn joq, sondyqtan dánniń tolyq pispeı, semip qalý yqtımaldyǵy bar. Bul ónimdilikke áser etedi, – dedi maman.

Demek, bıylǵy egindi baǵalaýda basty ólshem tek jınalǵan kólem emes. Dánniń sapasy, onyń naryqtaǵy baǵasy men óndirýshiniń odan alatyn tabysy da mańyzdy.

Klımat ózgerisine qalaı beıimdelýge bolady?

Qazir agrosektordyń aldynda klımatqa beıimdelý máselesi tur. Egin sharýashylyǵy salasyndaǵy jetekshi ǵalym, A.I. Baraev atyndaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń agrolandshafttyq jáne beıimdelmeli tehnologııalar zerthanasynyń meńgerýshisi Qanat Aqshalovtyń aıtýynsha, qýańshylyq jaǵdaıynda bir ǵana ádiske súıený jetkiliksiz. Nátıje beıimdelý sharalarynyń tutas keshenine baılanysty.

– Klımat táýekelderiniń kúsheıýi jaǵdaıynda jergilikti topyraq-klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen, joǵary temperatýra men ylǵal tapshylyǵyna tózimdi aýdandastyrylǵan sorttarǵa basymdyq berýdi usynamyn. Eń joǵary tıimdilikti jekelegen tehnologııa emes, keshendi tásil kórsetedi. Oǵan ylǵal únemdeıtin tehnologııalardy, topyraqty mınımaldy óńdeýdi jáne tikeleı sebý (No-Till) ádisin qoldaný, ósimdik qaldyqtaryn alqap betinde saqtaý, tyńaıtqyshtardy ǵylymı negizde paıdalaný, sondaı-aq egistikti aýrýlar men zııankesterden ýaqytyly qorǵaý jatady, – dep túsindirdi Qanat Aqshalov.

Ǵalymnyń pikirinshe, beıimdelýdiń taǵy bir mańyzdy sharty – egis merzimi men sortty óńirdiń naqty jaǵdaıyna qaraı tańdaý.

– Eń aldymen, ósirý tehnologııalaryn óńirdiń naqty agroklımattyq jaǵdaılaryna beıimdeý qajet. Sorttyń pisý tobyna qaraı ońtaıly sebý merzimderin tańdaýǵa erekshe nazar aýdarǵan jón. Sebebi dál osy faktor egistiktiń qýańshylyqqa tózimdiligin aıtarlyqtaı aıqyndaıdy. Sonymen qatar ylǵal únemdeıtin tehnologııalardy keńinen qoldaný, topyraq qunarlylyǵyn saqtaý, egis alqaptaryn ártaraptandyrý jáne aýdandastyrylǵan, qýańshylyqqa tózimdi sorttardy paıdalaný mańyzdy, – dedi ol.

Agrosektordyń jańa strategııasy

Ǵalym usynǵan tásilder bir sharýashylyqtyń sheshimderimen shektelmeıdi. Klımattyq táýekelderdiń kúsheıýi egis qurylymynan bastap selektsııaǵa deıingi búkil agrarlyq saıasatty qaıta qaraýdy talap etedi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, bul baǵytta ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldardy qysqartý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jáne qýańshylyqqa tózimdi sorttardy kóbeıtý jumystary júrgizilýde. Otandyq selektsııa men tuqym sharýashylyǵyna da basymdyq berilgen. Úkimettiń 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary aıasynda dándi, maıly, kókónis jáne mal azyqtyq daqyldardyń 108 jańa sorty men býdanyn shyǵarý josparlanǵan.

Egis qurylymyndaǵy ózgeris te osy baǵytty kórsetedi. Bıyl maıly daqyldardyń alqaby 4,3 mln gektarǵa, mal azyqtyq daqyldar 3,3 mln gektarǵa, júgeri 253,4 myń gektarǵa jetti. Al bıdaı alqaby 125 myń gektarǵa qysqardy. Sońǵy úsh jylda dándi daqyldardyń egis qurylymyndaǵy úlesi 73%-dan 66%-ǵa tómendep, maıly daqyldardiki 18%-ǵa deıin ósti.

Ońtústikte sý resýrstaryna túsetin salmaqty azaıtý úshin dástúrli sýarmaly daqyldar – kúrish pen maqtanyń alqaptary da ońtaılandyrylyp jatyr. Osylaısha, agrarlyq saıasat birtindep daqyl qurylymyn klımat pen sý resýrstarynyń múmkindigine beıimdeýge baǵyt alyp keledi.

Alaıda bul ózgeristerdiń nátıjesi birden kórinbeıdi. Qýańshylyqqa tózimdi sort shyǵarý, egis qurylymyn ózgertý nemese sý únemdeý tehnologııasyna kóshý – bir maýsymda sheshiletin másele emes. Bul óndiristik júıeni kezeń-kezeńimen qaıta qurýdy qajet etedi. Sondyqtan bıylǵy oraq – tek agrarshylar úshin emes, aýyl sharýashylyǵyn klımat táýekelderine beıimdeýdiń búkil júıesi úshin mańyzdy synaq.