Edil Jańbyrshın jańa zań jobasy jóninde: Basty maqsat - gazdy únemdeý jáne qaýipsiz paıdalaný

ASTANA. KAZINFORM — Erteń Májilistiń jalpy otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine gazben jabdyqtaý jáne gazdy únemdi tutyný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda qaraıdy. Bul qujat kógildir otyn salasyndaǵy júıeli máselelerdi sheshýge, taýarlyq gazdy únemdep paıdalaný mádenıetin qalyptastyrýǵa, sondaı-aq jeke jáne kommýnaldyq tutynýshylar úshin saralanǵan tarıf saıasatyn qurýǵa baǵyttalǵan.

Zań jobasynda gazdy esepteý men monıtorıng júrgizý úshin «aqyldy» eseptegishterdi engizý, bıýdjet esebinen salynǵan gaz ınfraqurylymyn ulttyq operator QazaqGaz-ǵa tegin ótkizý tártibi, jeke gaz taratý kompanııalarynyń jumysyn retteý jáne áleýmettik turǵydan osal toptardy qorǵaý sharalary qarastyrylǵan. Osy ózekti taqyrypqa tereńirek toqtalý úshin Májilistiń Ekologııa máseleleri jáne tabıǵatty paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshındi áńgime tarttyq.

– Depýtat myrza, jalpy kógildir otyn salasyna qatysty zańnamaǵa túzetýler engizý qandaı qajettilik týdy? Qoldanystaǵy zańda bul salanyń qandaı qyrlary tolyq qamtylmaǵan?

– 2023 jyly Parlamenttiń VIII saılanymynyń birinshi sessııasynyń ashylýynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev arzan gazdy óndiriste de, turmysta da baqylaýsyz ári uqypsyz paıdalanýǵa jol berýge bolmaıtynyn atap ótti. Bul jaǵdaı ótkenniń enshisinde qalýǵa tıis.

Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý úshin 2024 jyldyń basynda Parlament Májilisiniń depýtattary gazben jabdyqtaý jáne gazdy utymdy tutyný máseleleri boıynsha zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan tıisti zań jobasyna bastamashylyq etti. Atalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine gazben jabdyqtaý jáne gazdy utymdy tutyný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda gazdy únemdi paıdalanýǵa arnalǵan tetikter, gazdy esepke alýda tsıfrlyq aspaptardy engizý, bıýdjet esebinen salynǵan gaz qubyrlaryn berý rásimin ońaılatý, taýarlyq gazdy jetkizý tizbegindegi «ónimsiz» deldaldardy alyp tastaý, sondaı-aq gaz salasyndaǵy ózekti máselelerdi júıeli túrde sheshýge baǵyttalǵan ózge de sharalar kózdelgen.

Ózderińiz bilesizder, zańnama ekonomıkalyq, áleýmettik jáne tehnologııalyq protsesterdiń qazirgi zamanǵy talaptaryna saı bolýǵa tıis, sondyqtan eskirgen normalardy jedel túrde jańartýdy qajet etedi.

– Edil Terekbaıuly, zań jobasyna depýtattar bastamashy bolyp, 2024 jyly Parlamentte tanystyrdy. Májilis birinshi oqylymǵa deıin bir jyldan asa ýaqyt boıy túzetýlermen jumys istedi. Qandaı da bir daýly máseleler kezdesti me?

– Iá, siz durys aıtasyz, zań jobasyn depýtattar bastamashy bolyp, 2024 jyly Parlamentte tanystyrǵan bolatyn. Sol ýaqyttan beri biz 16 otyrys ótkizdik, onda taýarlyq gazdy únemdi tutynýdy yntalandyrý, gazdy esepke alýda «aqyldy» esepteý qurylǵylaryn ornatý arqyly tsıfrlyq esep engizý, jeke gaz taratý uıymdaryn memlekettik retteý, kóppáterli turǵyn úılerdi jylytýǵa suıytylǵan munaı gazyn satý tártibin retteý jáne basqa da túzetýler qarastyryldy.

Zań jobasynyń uzaq qaralýyna sebep – depýtattar tarapynan suıytylǵan munaı gazy naryǵynda gaz quıý beketteriniń sanyn retteýge jáne olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qatysty qosymsha jańa normalardy engizilip, basqa da mańyzdy túzetýler usynyldy. Zańnama talaptaryna sáıkes, depýtattardyń kontseptýaldy usynystary men túzetýlerine Úkimettiń pikiri qajet. Ol ýaqyt alatyn protsess. Sondyqtan ýaqyt sozyldy. Jalpy jumys tobynda daýly normalar bolǵan joq. Jumys barysynda naqty ári konstrýktıvti talqylaýlar ótti, olar óz sheshimin jumys tobynyń otyrystarynda tapty.

– Bul qujatta jeke gaz taratý uıymdarynyń qyzmetine memlekettik retteý kúsheıip, olardyń jumysyna jańa talaptar engizilgeni qyzmet kórsetý naryǵyna qalaı áser etedi?

– Qazirgi tańda elimizde shamamen 30 gaz taratý uıymy bar, olar tutynýshylardy gazben qamtamasyz etedi. Degenmen sonyń ishinde keıbireýleri basqa gaz jetkizýshi kompanııalardyń jelilerine qosylǵan, nátıjesinde bir gaz qubyry arqyly eki gaz jetkizýshi kompanııa jumys istep, sońǵy tutynýshylarǵa «qos tarıf» qoldanylatyn jaǵdaılar týyndaıdy. Mundaı jaǵdaılar elimizdiń keıbir aımaqtarynda kezdesedi (Qostanaı, Almaty oblystary, Astana jáne Almaty qalalary). Bul tek sońǵy tutynýshy, ıaǵnı halyq úshin qıyndyqtar týǵyzady.

Usynylyp otyrǵan zań jobasynda biz osyndaı kompanııalarǵa magıstraldyq gaz qubyryna mindetti qosylý talaptaryn engizdik. Bul bir gaz qubyry boıynsha eki gaz jetkizýshi kompanııanyń jumys isteýin toqtatyp, «qos tarıftiń» qoldanylýyna jol bermeıdi.

Sonymen qatar qazirgi tańda bul kompanııalar halyqty jáne basqa da tutynýshylardy gazben qamtamasyz etetinin, sondaı-aq jobany ázirleý men qurylys-montaj jumystaryn júrgizýge ýaqyt qajet ekenin eskere otyryp, zań jobasynda atalǵan jumystardy oryndaýdy 2028 jylǵy 1 shildege deıin keıinge qaldyrý normasy kózdelgen.

– Túzetýlerge sáıkes, jergilikti atqarýshy organdar bıýdjettiń qarajaty esebinen salynǵan taýarlyq gazben jabdyqtaý nysandaryn ulttyq operator – «QazaqGaz» kompanııasyna tegin tapsyra ma?

– Ákimdikter jyl saıyn bıýdjettik qarajat esebinen halyqty gazben qamtamasyz etý maqsatymen gaz qubyrlaryn salady. Qurylys aıaqtalǵannan keıin zańnama talaptaryna sáıkes olardy tıisinshe kútip-ustaý qajet, sebebi bul turǵyndardyń qaýipsiz gazben qamtamasyz etilýine tikeleı áser etedi. Osyǵan baılanysty ákimdikten gazben jabdyqtaý nysandaryn paıdalanýshy uıymdardyń balansyna ótkizedi.

Alaıda, tapsyrý protsedýrasynda bıýrokratııa kóp, bul protsess uzaqqa sozylady. Gaz qubyryn tapsyrý úshin aldymen ákimdik ony Qarjy mınıstrligine, odan keıin «Samuryq-Qazynaǵa», sońynda QazaqGaz ben onyń enshiles kompanııalaryna berýge tıis. Ár kezeńde birneshe rásimderdi oryndaý qajet, sonyń ishinde ákimdik sheshimin shyǵarý, kvazımemlekettik kompanııalar arqyly aktsııalardy shyǵarý, múlikti baǵalaý jáne basqa da sharalar eskerilgen. Bul protsess úsh jyldan astam ýaqyt alady.

Sondyqtan osy protsedýrany jeńildetip, bıýrokratııany azaıtý úshin gazben jabdyqtaý nysandaryn jergilikti atqarýshy organdardan tikeleı QazaqGaz kompanııasyna belgili tártippen tapsyrýdy usyndyq.

Sol úshin Ulttyq ekonomıka mınıstrligine gazben jabdyqtaý nysandaryn QazaqGaz-ǵa tegin berý erejelerin ázirleý boıynsha tıisti ókilettikter berildi.

Jalpy, bul shara tapsyrý merzimin 1 jylǵa deıin qysqartýǵa, ákimdik balansynda uzaq ýaqyt boıy «qabyldanbaı turǵan» nysandar máselesin sheshýge jáne jelilerdi sapaly tehnıkalyq kútip-ustaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

– Taýarlyq gazdy únemdi tutyný máselesine keletin bolsaq, bul baǵytta qandaı naqty sharalar qarastyrylǵan? Ol tutynýshylardyń qandaı kategorııalaryna qatysty bolady? Kúni erteń halyq ony durys qabyldaı ma?

– Bul ózgerister birinshi kezekte halyqtyń ıgiligi úshin qolǵa alynyp otyr. Gaz resýrstaryn únemdi paıdalaný úshin zań jobasynda birneshe shara usynylǵan. Atap aıtatyn bolsam, taýarlyq gazdy tutyný normalaryn engizý. Qazirgi tańda taýarlyq gazdy tutynýdy baqylaý kórsetip otyrǵandaı, mysaly, jyly aımaqtaǵy 200 sharshy metrlik úı men qatań klımattaǵy 200 sharshy metrlik úıdi salystyrsaq, jyly aımaqtaǵy úı gazdy kóbirek tutynady. Bul gazdy únemdi paıdalanbaýdy kórsetedi. Sol sebepti turmystyq tutynýshylar úshin taýarlyq gazdy tutyný normalary klımattyq jaǵdaılar men jylý berý maýsymynyń uzaqtyǵyn eskere otyryp belgilenedi. Mundaı saralanǵan tásil elektr energetıkasy jáne sý berý salalarynda qoldanylyp keledi.

Sonymen qatar «aqyldy» gaz eseptegish qurylǵylaryn ornatý. Qazirgi tańda gaz jetkizýshi kompanııalar shamamen 2,1 mln tutynýshynyń mehanıkalyq eseptegishiniń kórsetkishterin úılerine baryp nemese fotoǵa túsirtip messendjerler arqyly alady. Zań jobasy mehanıkalyq eseptegishterdi «aqyldy» eseptegishterge aýystyrýdy qarastyrady, olar derekterdi qashyqtan jetkizý fýnktsııasymen jabdyqtalady. Bul dál ári ashyq esep júrgizýge, adam faktorynyń yqpalyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq ruqsatsyz qosylymdar men tutyný anomalııalaryn naqty ýaqyt rejıminde anyqtaýǵa múmkindik beredi. Turǵyndardyń qoldanyp otyrǵan mehanıkalyq eseptegishteri gaz jetkizýshi kompanııalardyń qarajaty esebinen aýystyrylady. Al, jańadan salynatyn tsıfrlyq eseptegishter turǵyndardyń ózi esebinen bolady.

– Osy qujatta taǵy qandaı ózgerister bar?

– Onyń bárin bir suhbatta qamtyp shyǵý qıyndaý bolar. Aıtalyq, quqyqtyq jáne zańnamany qoldaný turǵysynan naqtylaý engizý úshin «kommýnaldyq-turmystyq» jáne «ónerkásiptik» tutynýshylardyń ara-jigin ajyratýdy usyndyq. Biz olardy gazdy esepke alý shegine qaraı bólýdi qarastyryp otyrmyz. Atap aıtqanda, saǵatyna 65 m³ deıin tutyný – kommýnaldyq-turmystyq tutynýshy, 65 m³-tan artyq bolsa, óndiristik tutynýshyǵa jatady. Bul burynǵy zań normalaryn túsindirýdegi ártúrlilik máselesin joıýǵa baǵyttalǵan, al halyqqa arnalǵan tarıfter men tutyný normalaryn bekitý tártibi ózgermeıdi.

Suıytylǵan munaı gazynyń eldegi tapshylyǵyn eskerip, gaz quıý stantsııalarynyń sany quzyretti memlekettik organdardyń bekitken ádistemesi arqyly eseptelip, ár óńirge naqty sany aıqyndalady jáne soǵan sáıkes gaz quıý stantsııalaryn salý jáne olarǵa jer telimderin berý jergilikti atqarýshy organnyń kelisimimen iske asady. Sonymen qatar elimizdegi 3000 myńnan astam avtogaz quıý beketiniń 90 paıyzynyń rezervýarlary jer ústinde ornalasqan. Dál osyndaı stantsııalarda 2025 jyly Túrkistan jáne Atyraý oblystarynda jarylystar bolyp, azamattarymyz qaza tapty. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda jańa avtogaz quıý stantsııalary úshin rezervýarlardy jer astyna ornalastyrý mindetteledi. Al, jumys istep turǵan stantsııalar úshin 2031 jylǵy 1 qańtarǵa deıin olardy jer astyna kóshirý jóninde ótpeli kezeń belgilendi.

– Edil Terekbaıuly, mazmundy suhbatyńyz úshin rahmet!