EDІGE TAÝYNDAǴY TAS MÚSІNDER
ge taýyndaǵy tas músinder - Ulytaý tóńiregindegi tarıhı eki dáýirdi qamtıtyn tas músinder toby. Qaraǵandy oblysy Ulytaý silemi, Edige taýynyń etegindegi Qorǵantas aýylynan ońtústikke qaraı bes shaqyrym jerde ornalasqan. Eskertkishke 1946-1960 jyldary akademık-ǵalym Álkeı Marǵulan basqarǵan Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasy zertteý júrgizgen.
Mundaǵy ǵuryptyq qorshaýlar men obalar soltústikten ońtústikke qaraı tizbektele salynǵan. Merzimi jaǵynan eki dáýirdi qamtıdy. VІ-VІІ ǵasyrlardaǵy Túrki qaǵanaty zamanynyń eskertkishteri ádettegideı qyrynan qoıylǵan úlken plıtalardan tórtburysh nemese sharshy túrde jasalǵan. Bulardyń kishileriniń aýmaǵy 1,8 h 2 metr, úlkenderi 5,9 h 6 metrdeı. Betimen kúnshyǵysqa qaraǵan tas músinder qorshaýlardyń shyǵys irgesinde tur, odan balbaldar tizbegi jalǵasady. Eń kishi tizbektiń uzyndaǵy bes metr, al eń úlkeniniń uzyndyǵy eki júz elý metrge jetedi.
VІІІ-HІІІ ǵasyrlardaǵy Qypshaq kezeńine jatatyn eskertkishter qorshaý emes, tastan úıgen obalar túrinde qalanǵan jáne bulardyń balbal tizbekteri joq. Músinder qıratylyp, búlingen. Qalǵan bes músinnen, eki músin jaqsyraq saqtalǵan. Bıiktigi 180 sm, eni 28 sm, qalyńdyǵy 22 sm. Músinde uzyn murtty, úlken dóńgelek kózdi, orta jastaǵy er adamnyń beınesi aıqyn bederlengen. Bıiktigi 140 sm, eni 32 sm bes músin qypshaq zamanyna jatady. Bul, ásirese, adam beınesiniń tolyq túsirilmeýinen baıqalady. Tas músin ornatý dástúriniń qypshaq kezeńine qaraı álsireýi sol kezdegi qoǵam damýyna, eń aldymen ıslam dininiń nyǵaıýyna baılanysty bolǵan.
Derek kózi:
Qazaqstan ulttyq entsklopedııasy ІІІ tom
Á.Marǵulan, Ulytaý tóńiregindegi tas músinder\\ Ejelgi mádenıet kýálary.
