Dúnıejúzilik bank: Qazaqstan aýadan aqsha jasaı alady
ASTANA. KAZINFORM – Klımatty saqtaý týraly izgi bastamany iske asyrý úshin jeke kásipkerlerdiń qarjysyn tartý men jańa tehnologııalardy engizýdiń mańyzy zor. Bul týraly Dúnıejúzilik bank tobynyń Qorshaǵan orta jónindegi dırektory Valerı Hıkı «Kazinform» agenttigine bergen eksklıýzıv suhbatynda málimdedi. Sarapshy atqarylǵan jumystarǵa baǵa berip, ásirese damýshy elderdiń aıaǵyna tusaý bolyp otyrǵan kedergilerdi atap ótti.
– Dúnıejúzilik bank sońǵy jyldary ekologııalyq jobalarǵa aqshany aıamaı bólip jatyr. Sizdińshe, álemdik deńgeıde, onyń ishinde damýshy elderde bul salada áli de qandaı túıtkilder bar?
– Dúnıejúzilik bank toby 2025 qarjy jylynda (2024 jyldyń 1 shildesinen 2025 jyldyń 30 maýsymyna deıin – red.) tabıǵatty qorǵaýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa 50,8 mlrd dollar bóldi. Bul qarajat elderdiń ekonomıkasyn kóterýge, jurtty kedeılikten qutqarýǵa jáne dendep bara jatqan qýańshylyq pen sý tasqyny kezinde jańa jumys oryndaryn ashýǵa kómektesedi. Osy jumystardyń arqasynda 136 mln adam tabıǵat jaǵdaıyna beıimdelip, 208 mln adamnyń azyq-túlik qaýipsizdigi retteldi. Bizdiń bastamalarymyz aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardy jylyna 331 mln tonnaǵa azaıtady dep senemiz.
Alaıda bul áli de jetkiliksiz. Qarjy naryǵynda qajetti resýrstar bar, biraq bizdiń basty maqsatymyz – sol qarajatty kerek arnaǵa burý. Munda jeke bıznestiń qatysýy óte mańyzdy, biraq kásipkerler ózdiginen kele qalmaıdy. Úkimetter aldymen jol, qubyr sııaqty negizgi ınfraqurylymdy rettep, ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, tıisti mekemelerdiń jumysyn retteýi tıis. Sondyqtan biz jeke kapıtal úshin qaýip-qaterdi azaıtatyn joldardy qarastyryp jatyrmyz. Jalpy alǵanda 2021 jyldan beri Dúnıejúzilik bank toby klımat salasyna 52 mlrd dollardan astam jeke ınvestıtsııa tartty.
– Kóptegen elder jasyl energııaǵa kóshýge asyqqanymen, keı aımaqtar áli de kómir men munaıǵa táýeldi bolyp otyr. Jaryq pen jylýdyń turaqtylyǵyn buzbaı, aýany qalaı taza ustaýǵa bolady? Osy eki maqsatty qatar alyp júrýdiń qandaı joldary bar?
– Búkil álemde 666 mln-ǵa jýyq adam elektr jaryǵynsyz otyr, al taǵy mıllıondaǵan adam turaqty ári arzan energııaǵa qol jetkize almaı keledi. Dúnıejúzilik bank tobynda biz energetıkany damýdyń negizgi faktory retinde qarastyra otyryp, oǵan keshendi túrde kóńil bólemiz. Arzan ári senimdi energııaǵa qol jetkizý jumys oryndaryn ashýǵa, tabysty arttyrýǵa jáne adamı kapıtaldy damytýǵa múmkindik beredi.
Onyń biryńǵaı sheshimi joq. Alaıda biz ınvestorlarǵa eldiń damý baǵytyn aıqyn kórsetetin uzaqmerzimdi normatıvtik baza qalyptastyra alamyz. Ol energetıkalyq kompanııalardy basqarýdy jaqsartýdy jáne tıimsiz nemese tym qymbatqa túsetin sýbsıdııalardy reformalaýdy qamtıdy. Eger erteń ne bolary belgisiz bolsa, kásipker aqshasyn salmaıdy, al memleket energetıka shyǵyndaryn jalǵyz ózi kótere almaıdy.
Kelesi kezekte energııa júıesin rettep, jaryq jelilerin nyǵaıtý kerek. Sonda ǵana árbir otbasy men aýyl-aımaq jaryqpen qamtamasyz etiledi. Sonymen qatar jańa tehnologııalardyń kelýine baılanysty mamandardy da osyǵan beıimdep, oqytý qajet. Ásirese kúnin kómirmen kórip otyrǵan aımaqtarǵa kómektesip, kómirge suranys azaıǵanda ondaǵy jumysshylardyń dalada qalmaýyn qadaǵalaýymyz kerek.
– Qazaqstan kómirtegi beıtaraptyǵy boıynsha órshil maqsattar qoıyp, kún men jelden energııa alýdy belsendi damytyp jatyr. Elimizdiń bul qadamy men Ortalyq Azııadaǵy ornyna qandaı baǵa beresiz?
– Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı zııandy qaldyqtardy tolyq joıý týraly jospary – óte mańyzdy qadam. Sonymen qatar elińiz Ortalyq Azııada birinshi bolyp aýany lastaǵandarǵa aıyppul salý, jasyl energııany memleket tarapynan satyp alý jáne bul salaǵa kásipkerlerdi tartý úshin arnaıy báseke júıesin engizdi.
Eger osy baǵyttan taımasa, Qazaqstan tek munaı men kómirge súıenip otyrǵan elderge úlgi bola alady. Kórshi memleketter Qazaqstanǵa qarap, ekonomıkany qalaı ózgertýge, jańa bıznes salalaryn qalaı ashýǵa bolatynyn úırenedi. Dúnıejúzilik banktiń esebi boıynsha, eger Qazaqstan aýany tazartý jumystaryn jalǵastyra berse, eldiń baılyǵy (JІÓ) 2040 jylǵa qaraı taǵy 1,3%-ǵa ósedi.
– Qazaqstanda klımattyq ınvestıtsııa tartý, ásirese «jasyl» sýtegi, tabıǵatty qorǵaý arqyly ınvestıtsııa tartýdyń qandaı naqty múmkindikteri bar?
– Tabıǵı resýrstar – JІÓ ósiminiń, órkendeý men ál-aýqattyń negizi. Sondyqtan Dúnıejúzilik bank toby kedeılikpen kúresý jáne jarqyn bolashaq qurý úshin memleketter men kompanııalardyń tabıǵat kúshin tıimdi paıdalanǵanyn qoldaıdy.
Qazaqstanǵa keler bolsaq, eń úlken múmkindik – ulan-ǵaıyr jaıylymdar men shabyndyqtarda jatyr. Daladaǵy shópter men ósimdikter aýadaǵy zııandy kómirtegin ózine sińirip, tazartyp otyrady. Qazaqstan dalasy osylaısha 20-40 mıllıon tonna kómirtegin sińire alady. Eń qyzyǵy — bul tabıǵı protsesti aqshaǵa aınaldyrýǵa bolady. Sondaı-aq aýanyń tazarǵany úshin halyqaralyq naryqtan tabys tabýǵa da múmkindik bar. Ol úshin tek bul protsesti dál eseptep, baqylap otyratyn arnaıy júıe qurý kerek. Bul iste álemdik tájirıbeniń kómegi zor bolady.
– Sóz sońynda aıtsańyz, jasandy ıntellekt sııaqty tehnologııalar aldaǵy onjyldyqta klımattyq saıasatqa qalaı áser etedi?
– Aqparattyń qoljetimdiligi men tıimdiligin arttyrý – Dúnıejúzilik banktiń basymdyqtarynyń biri. Jergilikti derektermen jumys isteıtin JI sheshimderin aýyl sharýashylyǵynda, densaýlyq saqtaý men bilim berýde qoldanýǵa bolady. Mysaly fermerlerdi aýa raıy qaýpi týraly eskertý nemese ósimdik aýrýlaryn anyqtaý úshin paıdalanýǵa bolady.
Jasandy ıntellekt pen tabıǵat derekteriniń birigýi qazirdiń ózinde mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa kómektesip jatyr, al aldaǵy ýaqytta onyń róli tipti arta túspek.
Birinshiden, JI platformalary aýaǵa taraǵan zııandy qaldyqtardy naqty ýaqyt rejıminde ólshep otyrýǵa múmkindik beredi. Bul ásirese damýshy elder úshin aqparattyń ashyq ári dál bolýyna kómektesedi.
Ekinshiden, tehnologııa jaryq pen jylýǵa degen suranysty aldyn ala boljap, jelilerdiń buzylmaı jumys isteýin qadaǵalaıdy. Bul Qazaqstan úshin óte mańyzdy, sebebi bizdiń energııa júıemizdiń eskiligi kún men jelden qýat alýdy damytýǵa áli de kedergi bolyp otyr.
Úshinshiden, Jasandy ıntellekt tabıǵattaǵy ózgeristerdi dálirek boljap, soǵan saı qaýipsiz ǵımarattar men joldar salýǵa kómektesedi.
Alaıda onyń táýekelderi de bar. Jasandy ıntellekti tym kóp energııa jumsaıdy, sondaı-aq tehnologııasy damymaǵan elder artta qalyp qoıýy múmkin. Sondyqtan bul tehnologııanyń barynsha paıdasyn kórý úshin aqylǵa qonymdy erejeler men halyqaralyq yntymaqtastyq qajet.
Aıta keteıik, buǵan deıin, óńirlik ekologııalyq sammıtte sý únemdeý tehnologııalary talqylanǵan bolatyn.
