Dúldúl ánshi

Ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn keń baıtaq qazaq dalasynyń túkpir-túkpirinde qasıetti án men kúıdi shashaý shyǵarmaı jınastyryp, halyqqa nasıhattap júrgen óner ıeleri qanshama!?

Ár ánshiniń ásem daýysynan, júrek lúpilinen dalanyń alýan túrli boıaýlaryn aıqyn baıqaımyz. Al dombyranyń úninde halyqtyń jan sezimi, minez-qulqy bar. Kózdiń jasyn, kóńildiń dilin, arman-muńyn án arqyly jetkizgen ǵoı halqymyz.

Án tyńdaı otyryp, babalarymyzdyń basynan keshken qaıǵy-qasiretin, kúıinish-súıinishin zamana sarynyn kóz aldymyzǵa keltiremiz.

Biz budan biraz jyl buryn «Atameken aspany» radıofestıvalimen Atyraý óńirine bardyq. Kele ózimiz biletin ánshi-kúıshilerimizdi izdestire bastadyq. Alǵash oblystyq fılarmonııanyń esigin ashqandaǵy oıymyz Qazaq radıosynyń áýe tolqynynan áldeneshe nasıhattaǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Mekes Tóreshovpen jolyǵyp, syrlasý edi. Ókinishke qaraı, Mekes aǵamyz birer aı buryn dúnıeden ozypty. Men endigi jerde bul kisi týraly estelik jazatynyma qatty ókinip qaldym...

Qaýmalaǵan óner ıeleri Mekes aǵalary jaıly ortaq oı aıtyp, ol kisiniń qadir-qasıetin tizbektep baıandaı berdi...

Ánshi Mekes Tóreshov Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdanyna qarasty «Taýbuırat» aýyldyq keńesiniń «Qaraqus» eldi mekeninde týǵan. Aýyldaǵy bastaýysh mektepten «Súıindik» aýylyndaǵy orta mektepten onjyldyq bilim alǵan. Daryndy ónerpaz bala kezinen qolyna dombyra ustap, anasy Mádınanyń tárbıesimen ónerge umtylady.

Ol bozbala kezinde toı-dýmanda án salyp, aýyl ónerpazdarynan kóp úırenedi. Osy jaıly Mekes aǵamyzdyń ózi kezinde bylaı degen edi:

«Men besinshi-altynshy synypta oqyp júrgen kezde Ǵarekeńniń kúıtaspaǵa jazylǵan ánderin estip, ónerge qushtar bolyp óstim. Bizde qyzyl burysh degen bolatyn. Sonda patefon turýshy edi. Mynaý «Jelkildek», «Jas ómir», «Aqjamal», «Aınamkóz» ánderi sol plastınkanyń bir jaǵynda, ekinshi jaǵynda Júsipbek Elebekovtyń oryndaǵan ánderi bar-tyn. Ásirese Ǵarekeńniń oryndaǵan ánderi qatty áser etip, óskende ánshi bolsam-aý degen oı qalyptasty. Kóp uzamaı qolyma dombyra alyp, án úırene bastadym. Qalaı bolǵanda da Ǵarekeńniń oryndaý sheberligi daýysynyń bıik shyńǵa kóterilýiniń ózi erekshe edi. Sodan ánshi bolýdy ózime talap etip qoıdym.

«Qazaqkontsert» jańa ashylyp jatqan kez bolatyn. 1959 jyldyń aıaǵy, 60- jyldardyń basynda «Qazaqkontsertke» jumysqa ornalastym. Sodan beri sahnada eńbek etip kelemin. Meniń án baǵdarlamamda Ǵarekeńniń oryndaǵan halyq ánderi men Muhıt babamyzdyń ánderi bar. Ǵarekeńniń ánderin aıtýshylar kóp. Ol kisiniń dombyra qaǵysy, ándi oryndaý sheberligi erekshe, biz qansha Ǵarekeńniń ánderin aıtsaq ta keıbir kezde shalalyq jasaımyz. Degenmen osy kisiniń qol soǵýy, aıtý ıirimine den qoıyp, kóp-kóp úırendik», - dep edi Mekes aǵa kózi tirisinde.

Shashasyna shań juqtyrmaıtyn daraboz, kúmis kómeı ánshiler Muhıt mektebinen ónege alyp, sarqylmas rýhanı qazynamyzdy ár kezeńde tolyqtyryp otyrǵany barshaǵa aıan.

Ǵarıfolla atamyz Muhıttyń urpaqtary Shyntas pen Shaıqydan úırense, Ǵarekeńniń oryndaýshylyq sheberligin boıyna darytqan Mekes kóńildi, kúldirgi ánderdi naqyshyna keltirip oryndaǵanda tyńdaýshyny bir serpiltip tastaıtyn. Al osy jaıly ánshi Ajar Seıtenova bylaı dep edi:

«Ándi aıtqan saıyn Mekes aǵanyń daýysy ashyla túsetin. Dombyranyń buraýyn joǵary kótere beredi, daýysy jetpeı qala ma dep oılaısyń. Daýysty bar kúshke salyp aıtatyny bar, faltsetke salyp aıtatyny bar. Dombyradan jel esip turǵandaı, qasynda otyrǵandy uıytyp alady. Sahnaǵa shyqqanda da tyńdaýshyny baýrap alady. Tyńdap otyryp ánge ǵashyq bolyp qalasyń. Ádemi salatyn ıirimderi bar. Ǵarekeńdi dál qaıtalamaıdy. Óziniń erekshe qasıetimen Mekes ekenin bildirip turady. Qaǵystary men ıirimderi tógilip turatyn. Aǵaı buryn ánshi retinde tanylsa, keıin ustaz bolyp, sońynan shákirt ertti. Mekestiń ázilge qurylǵan ánderdi sheber oryndaǵany sonsha, el qyrylyp kúlip, máz-meıram bolatyn».

1960 jyly «Qazaqkontsertke» ornalasqan Mekes óner maıtalmandarymen saparlas bolyp, kópshilikti ónerimen tánti etti. Arnaıy aldynan dáris almasa da, ol Ǵarekeńdi ustaz tutty. Dala tósinde tógilte án shyrqaǵan tunba daryn ıesi Mekesti basshylardyń birden «Qazaqkontsertke» qabyldaýy kóregendik dese de bolǵandaı. Sol kezderi sheber kúıshi Oqap Qabıǵojınnyń báıbishesi Mekeske kúıshiniń dombyrasyn syıǵa tartqan. «Jańbyrmenen jer kógerer, batamenen el kógerer» demekshi, aıaýly ananyń aq batasyn alǵan Mekes Oqap aǵasynyń dombyrasyn jarty ǵasyrǵa jýyq qolynan túsirmedi.

Endi birer ýaqyt buryn Mekestiń Muhıt mektebiniń qadir-qasıeti jaıly aıtqan oıyn keltire keteıik.

«Qazirgi kezde Muhıttyń ánderin salatyn qandaı ánshiler bar?

- Muhıt mektebin ári qaraı nege jalǵastyra bermeıdi? - degen suraq týsa, bul ánniń kúrdeliligine baılanysty ǵoı dep oılaımyn. Ekiniń biriniń oryndaı almaýy osy ánniń kúrdeliliginen ekeni ras».

Ánshi Jaıyqtyń jaǵasyndaǵy Atyraý qalasyna kelip, oblystyq fılarmonııaǵa qyzmetke ornalasady. Osy arada ómirlik jary Jaqsygúl Rahmanqyzynyń esteligin jalǵastyrsaq:

.... Mekes ekeýmiz 1967 jyly bas qosyp, Atyraýǵa kelgenbiz. Qyryq jyldan beri qaraı osy Atyraýda turyp jatyrmyz. Ol kisiniń adamgershiligi mol, ómirden kórgeni bar, keıingi urpaqqa bereri bar, artynda izi qaldy. Balalary bar, shúkir, eki ul, bir qyzdyń ata-anasymyz. Sol balalardy ósirip-óndirip, úılendirip turmysqa berip, arqa-jarqa bolyp otyrǵan kezimizde Mekes dúnıe saldy. Balalardyń ishinde eshkimniń ónerge beıimi joq. Balalar barlyǵy da ınjener. Jıenimizdi mýzyka akademııasyna oqýǵa berdim.

Tilshi: Mekes aǵamyzdyń ákelik qamqorlyǵy jaıly da aıta otyrsańyz?

Jaqsygúl: Balalardy betinen qaqpaı ósirdi, tárbıeledi.

Tilshi: Aǵanyń oryndaǵan ánderiniń ishinde ózińizge arnalǵan ánder degendi qaısysyn aıtar edińizder?

Jaqsygúl.: «Eki-aı kóziń jan qalqa» deıtin bir áni bar, alǵash sony estip, ózim ǵashyq bolǵam. Keıin bar áni janyma jaıly tıetin....

Ánshiniń elge oralýyna yqpal etken sol kezdegi fılarmonııa dırektory Ǵınaıat Úmbetov edi. Ol kisi Mekesti jańadan qurylǵan «Atyraý-Jaıyq» ansambline ánshi retinde qabyldady. Halyq ánderimen qosa Muhıt babasynyń ánderin tamyljyta oryndaı bilgen Mekes únemi izdenis ústinde shyńdalǵan ánshi. Ol ansambl quramynda Qazaqstannyń kóptegen aımaqtarynda óner kórsetip, respýblıkadan tys Túrkııa, Mońǵolııa, Ózbekstan, Túrkimenstan, Reseı jerlerinde týǵan halqynyń ónerin nasıhattady.

Mekes Tóreshov qıyndyǵy men qyzyǵy mol qasıetti óner jolyn aıqyndap, sol jolda qajymaı-talmaı eńbek etti, shákirt tárbıeledi. Ánshi Mekes jaıly Atyraýlyq kúıshi Qadyrjan Túsipqalıev bylaı deıdi: «Mekespen fılarmonııada birge júrdim. Mekestiń artyqshylyǵy ánniń ıin keltiretin. Sondaı daýysy ashyq, jaqsy azamat edi, ózi aqkóńil, aramyzda syılastyq boldy. Úlken demeıdi, kishi demeıdi, júgirip baryp betinen súıedi. Aınalyp-tolǵanyp júredi, asa baýyrmal jan edi».

Ánshi Gúlmaıdan Súndetova sóz oraıynda Mekes Tóreshovtyń oryndaýshylyq sheberligine basa kóńil bólip, eske aldy:

Mekes aǵamyz bar bolmysymen ónerge berilgen adam edi. Ókinishtisi, ómirden erte ketti, aǵamyzdyń áli de bereri bar edi. Mekes aǵamyz Ǵarekeńniń án oryndaý sheberligin tolyq boıyna sińirgen jáne ony ári qaraı kóp izdenispen damytqan jan edi. Halyq ánshiniń ónerine bas ıetin, tamasha oryndaýshy, daryndy óner ıesi edi ǵoı.

Men shákirt tárbıelegen ustaz baqytty dep oılaımyn. Ol kisiniń artynan da kóp shákirtteri isin jalǵastyryp, ustazdan alǵan bilimin ári qaraı nasıhattaýda. Mekes maǵan týys bolyp keledi. Aǵamyzdyń ańqyldaǵan minezi bolatyn, ózinen kishilerge «aınalaıyndar» dep erkeletip otyratyn. Óner ólmesin deımiz, izdeýshisi bolsyn dep tilek aıtamyn...

Asqaq ta sazdy áýenimen tyńdaýshysyn án qanatynda terbegen Muhıt mektebiniń sanaýly sańlaqtarynyń biri Mekes Tóreshov halqynyń ańsaı kútip, tamsana tyńdaıtyn ánshisi edi. Ánsúıer qaýymdy tátti áýenge uıytyp, zor qoshemetke ıe bolǵan shaǵynda ol baqı dúnıege kete bardy. Onyń sýdaı tunyq, synaptaı tolqyǵan sulý úni, shyrqata salǵan ásem ánderi talaı tyńdaýshynyń jadynda qaldy. Mekestiń Qazaq radıosynyń altyn qoryna qaldyrǵan án-termeleri teńizdiń tamshysyndaı ǵana. Ánshi asyl qazynasyn ózimen birge ala ketkendeı.

Ár ánshiniń tabıǵatyna beıim, ózindik oryndaýshylyq ereksheligi bolady. Tuǵyry berik, turlaýy tııanaqty óner bolmysymen erekshelenedi. Asyl ónerdiń baǵy, kósheli kisiliktiń ıyǵyna qonǵanda ǵana janady. Muratyn tereńnen tapqan ánshiniń jan-dúnıesi, ómirge kózqarasy ándeı sergek, mańǵaz, taza da sulý. Ol pendeshilikten bıik jan edi.

Ómir kóshiniń aldynda halqynyń án-jyryn arqalaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Mekes Tóreshov ánniń asylyn shyrqap, sanaly ǵumyryn qasıetti ónerge arnady. Óner ıesiniń oı-sana, bolmysy, qoǵamdaǵy orny, azamattyq tulǵasy ýaqyt ozǵan saıyn somdala túspek. Keıingi urpaq ánderin úntaspadan úırenip, óner zertteýshiler oryndaýshylyq sheberliginen ǵylymı eńbekter de jazar.

«Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» dep Abaı atamyz aıtqandaı, ár adam bir jumbaq álem. Ómir boıy án syryn zerttep, sońǵy núktesin qoıa almaı ketken, syrly da syrbaz ónerdiń tuńǵıyǵyna boılaı, injý-marjanyn terip, tyńdaýshysyna móldirete jetkize bilgen sheber sýretker, talǵampaz oryndaýshy, ulaǵatty ustaz, asyl jar, ardaqty áke, arqa súıer aǵa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Mekes Tóreshov Muhıt mektebiniń tól ókili, arqaly ánshisi edi...

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva