Dropperlik: jeńil tabystyń artynda qandaı qaýip bar
ASTANA. KAZINFORM – Bank shotyn bógde adamdarǵa paıdalanýǵa bergender ózderi de qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy yqtımal. Alaıaqtar dropperlerdi qalaı arbaıdy jáne mundaı árekettiń saldary qandaı? Agenttik tilshisi sarapshylarmen birge zerdeledi.
Dropperlik ekonomıkalyq qylmystar statıstıkasyna qalaı áser etti?
Qarapaıym tilmen aıtqanda, dropper – bank kartasyna qoljetimdilik beretin nemese óz atyna karta ne shot ashyp, sol arqyly qylmystyq jolmen alynǵan aqshany ótkizetin adam. Osylaısha alaıaqtar jeke basyn jasyryp, qarapaıym azamattardy qarjylyq deldal retinde paıdalanyp, jaýapkershilikten jaltarýǵa tyrysady.
«Drop-kartalar» arqyly alaıaqtyqtan, zańsyz oıyn bıznesinen, esirtki saýdasynan jáne ózge de qylmystardan túsken qarajat ótkiziledi. Dropperlerdiń basym bóligi – qylmystyq shemany uıymdastyrýshylar emes, jeńil tabysqa qyzyǵyp, alaıaqtardyń arbaýyna túsetin azamattar.
Mundaı áreketterge tosqaýyl qoıý úshin 2025 jylǵy 16 qyrkúıekten bastap bank shottary men tólem quraldaryn zańsyz paıdalanǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Jańa norma dropperlik áreketterdi jeke quqyq buzýshylyq retinde tirkeýge múmkindik berdi. Bul ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtar statıstıkasynan da kórinis tapty.
Finprom.kz málimetinshe, 2026 jyldyń qańtar–qyrkúıek aıynda elimizde ekonomıkalyq qyzmet salasynda shamamen 1,4 myń quqyq buzýshylyq tirkelgen. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,6 ese kóp. Onyń 1,1 myńǵa jýyǵy Qylmystyq kodekstiń 232-1-baby boıynsha tirkelgen. Al 2025 jyldyń osy kezeńinde mundaı tórt jaǵdaı bolǵan. Nátıjesinde dropperlikke qatysty ister ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtardyń jalpy sanynyń 75,6 paıyzyn quraıdy.
Dropperlerdi qalaı arbaıdy?
ІT sarapshy, M. Tynyshbaev atyndaǵy ALT ýnıversıtetiniń kompıýterlik ǵylymdar kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Móldir Amanbaıdyń aıtýynsha, olar dropperlerdi kóbine áleýmettik jeli, ınternet-forýmdar men tanystary arqyly izdeıdi. Negizgi nysana – stýdentter, jasóspirimder jáne qosymsha tabys izdegen adamdar.
Sarapshy alaıaqtar jıi qoldanatyn úsh tásildi atap ótti.
Birinshisi – joǵary tabys ýádesi. Telegram, Instagram jáne TikTok jelilerinde «tájirıbe qajet emes», «tek bank kartasy kerek», «birneshe saǵatta aqsha tabyńyz» degen habarlandyrýlar jarııalanady. Adamǵa shotyna túsken qarajattyń bir bóligin ózine qaldyryp, qalǵanyn basqa esepshotqa aýdarý usynylady.
Ekinshisi – «qate aýdarym» shemasy. Alaıaq adamnyń kartasyna aqsha jiberip, keıin ony basqa shotqa aýdarýdy suraıdy. Keıde bul kómegi úshin syıaqy da usynady.
Úshinshisi – bankomattan aqsha sheship berý. Alaıaq shot ıesine qarajat aýdaryp, ony qolma-qol alyp berýdi ótinedi. Ótinishin shuǵyl jaǵdaımen túsindirip, qyzmeti úshin aqy usynýy múmkin.
Mundaı shemalardyń zardaby tek jeke azamattarmen shektelmeıdi. Eger kompanııanyń shoty nemese qyzmetkerleri zańsyz qarjy operatsııalaryna paıdalanylsa, kásiporyn qarjylyq shyǵynǵa ushyrap, tergeýge tartylýy jáne seriktesteriniń seniminen aıyrylýy múmkin.
– Sondyqtan kúdikti operatsııalardy der kezinde anyqtaý, ishki baqylaýdy kúsheıtý jáne qyzmetkerlerge qarjylyq qaýipsizdik erejelerin túsindirý mańyzdy, – dedi Móldir Amanbaı.
Qandaı jaza qarastyrylǵan?
Qazaqstanda Qylmystyq kodekstiń 232-1-baby boıynsha mundaı áreketter úshin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kózdelgen.
– Óziniń banktik shotyna úshinshi tulǵalardyń zańsyz qol jetkizýine múmkindik bergender úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Al bógde adamdardyń ótinishimen ózderi aqsha aýdarymdaryn nemese tólemderdi júzege asyrǵandarǵa bes jylǵa deıin jaza qarastyrylǵan. Ártúrli adamdardyń bank kartalaryna qol jetkizip, olardy alaıaqtyq shemalarda paıdalanǵandar jeti jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin, – dep túsindirdi zańger Nurbolat Ibraev.
Sonymen birge zańda alǵash ret quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdardy jaýapkershilikten bosatý múmkindigi qarastyrylǵan. Ol úshin adam bul týraly óz erkimen habarlap, qylmysty ashýǵa nemese onyń jolyn kesýge belsendi túrde kómektesýi kerek. Alaıda bul norma onyń áreketterinde ózge qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń quramy bolmaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylady.
Al dropperlerdi paıdalanatyn alaıaqtyq shemalardy uıymdastyrýshylardy anyqtaý odan da kúrdeli. ІІM málimetinshe, ınternet-alaıaqtardyń qońyraýlarynyń 90 paıyzyna jýyǵy áleýmettik jeliler men WhatsApp, Telegram sııaqty messendjerler arqyly jasalady.
– Internet-alaıaqtardyń qońyraýlarynyń 90 paıyzyna jýyǵy messendjerler nemese áleýmettik jeliler arqyly jasalady. Alaıda bul platformalardyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qyzmeti zańnamalyq turǵydan rettelmegen. Osyǵan baılanysty olardyń qyzmetin retteý jóninde túzetýler men usynystar ázirleý bastamasy kóterildi. Bul másele Іshki ister mınıstrliginiń quzyretine kirmeıtindikten, tıisti túzetýler usynyldy. Qazir bul baǵytta Tsıfrlyq damý mınıstrligi jumys istep jatyr. Másele bıyl sáýir aıynda ótken Úılestirý keńesinde kóterildi, – dep habarlady ІІM-niń baspasóz qyzmeti.
Dropper bolmaý úshin neni eskerý kerek?
Alaıaqtardyń arbaýyna túspeý úshin eń aldymen kúmándi usynystarǵa saqtyqpen qaraý qajet. ІT sarapshy Móldir Amanbaı azamattarǵa bank shoty men kartasyn bógde adamdardyń paıdalanýyna bermeýge, sondaı-aq belgisiz bireýlerdiń ótinishimen aqsha aýdarmaýǵa keńes beredi.
– Jeńil tabys týraly ýádelerge senbeńiz. Ásirese jeli arqyly beıtanys adamdardan kelgen usynystardy muqııat tekserińiz. Shotyńyzǵa belgisiz aqsha tússe, bankke dereý habarlasyńyz. Bireý qońyraý shalyp, aqshany keri aýdarýdy surasa da ony óz betińizshe basqa kartaǵa jibermeńiz. Kúdikti áreketterdi baıqasańyz, 102 nómirine habarlasýǵa nemese Cyberpolice.kz saıty arqyly aryz berýge bolady, – dedi sarapshy.
Sondaı-aq bank kartasyn, PIN-kodty, CVV-kodty, SMS arqyly keletin rastaý kodtaryn jáne mobıldi qosymshaǵa qoljetimdilikti bógde adamdarǵa berýge bolmaıdy.
Aıta keteıik, elimizde iPhone 18-ge qatysty jańa alaıaqtyq shema paıda boldy.
