Dramaǵa toly «Jetim qyz», «Qaıran elim» kúıleri
ASTANA. QazAqparat - Qazaqtyń kúıshi qyzdary degende esimizge áýeli Dına Nurpeıisova túsetini jasyryn emes. Al Dına kúıshiden basqa da kúıshi qyzdar bar ekenin biri bilse, biri bilmes. Olardyń qatarynda Aqbıkesh, Ulbolsyn, Aqqyz syndy qazaqtyń kúıshi qyzdary bar. Olar týraly derekter tym az. Tek ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda biraz málimetter berilgen. Іshindegi eń súbelisi Ahmetqyzy Aqqyz týraly málimetterdi bere keteıik.
Ahmetqyzy Aqqyz 1897 jyly qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanynda, Toqyraýyn ózeniniń boıynda Esaly degen jerde dúnıege kelip, 1986 jyly toqsanǵa qaraǵan jasynda osy ata mekeninen topyraq buıyrdy. Aqqyzdyń əkesi Tobyqty ishindegi Aqsaq atasynan taraıtyn Qubyltaıdyń Ahmeti degen kisi Toqyraýyn boıyndaǵy myńdy aıdaǵan dəýletti adam bolypty.
Dəýlet tegin adamǵa bite me, Ahmet te aǵaıynǵa aqyl-parasatymen jaqqan, tóńiregine syıly adam bolypty. Əsirese, ónerdi kıe tutyp, óner adamyn shashylyp-tógilip qarsy alady eken de, Toqa, Daırabaı, Yqylas, Əshimtaı, Qyzdar sııaqty kúıshilerdi Ahmet baı jaz bolsa erýlikpen elep, qys bolsa soǵymnan qaldyrmaıtyn bolǵan. Aqqyz bolsa, Ahmet baıdyń toǵyz qyzynyń eń kenjesi, Atanyń kúshin, ananyń sútin saryqqan kenje bolǵandyqtan jas kezinen atqa minip, bəıgege shaýyp, erkekshora bolyp, erkin ósedi. Onyń əý bastaǵy shaqyryp qoıǵan aty Múgilsin eken, bir betinen qaqpaı ósirgen əkesiniń yqylasyna qaq tóńiregi Aqqyz atap ketedi. Jeldeı erkin ósken qyz dəýlesker kúıshilerdiń janynda bop, ónerge jastaıynan den qoıady. Bul oraıda Aqqyzdyń eń kóp təlim alyp, aldyn kórgen ustazy - Əshimtaı kúıshi. Əshimtaıdyń əıgili «Qońyrqazyn» búgingi kúnimizge jetkizýshileriniń biri osy Aqqyz kúıshi. Al Aqqyzdyń shəkirti Maǵaýııa Hamzınniń tartýyndaǵy «Qońyrqaz» kúıin dəstúrli qazaq mýzykasynyń asyl qazynasy dese, əsire sóz bolmaıdy.
Ahmetqyzy Aqqyz Arqanyń kúıshi dəstúrin jastaıynan qulaǵyna sińirip, oǵan yntyǵa den qoıyp, boıjetken kezde tóńiregine dəýlesker dombyrashylyǵymen tanylady. Erke ósken minezdi qyz Arqanyń buraý, teris buraý, tel buraý, shalys buraý sııaqty qulaq kúılermen tartylatyn kúılerin erkin meńgerip, ózi qatarly dombyrashylarmen tize qosyp kúı tartysqanda udaıy ónerin asyryp otyrǵan. Talaı ret dodaly kúı aıtystaryna da túsken. Ərıne, kúımen aıtysý úlken ónerdi qajet etedi. Mundaıda ózgeniń kúıin kóp bilý ony kelistirip tartý jetkiliksiz. Eń bastysy, janyńnan shyǵarǵan kúılermen qarsylasyń moıyn ozdyrýyń kerek. Aqqyzdyń ózi shyǵarǵan kúılerin kezinde Qyzdarbek Tórebaıuly tyńdap batasyn bergen.
Ahmetqyzy Aqqyzdyń ónerge alańsyz berilip, muńsyz-qamsyz keshken ǵumyry meılinshe kelte bolǵan. 1917 jylǵy tóńkeristen keıin jelbýaz uranshyldyq, eldi jikke bólip qyrqystyrǵan taptyq kózqaras, ujymdastyrý, kámpeskeleý sııaqty saıası əleýmettik sharalardyń bəri aýqatty januıalardyń shańyraǵyna jalań qylyshtaı úıirilgeni belgili. Mundaı nəýbetten Ahmet baıdyń da otbasy aman qalmaıdy. Qatal zamannyń nysanasyna ilingen eń alǵashqy 500 baıdyń biri retinde qorlyq pen zorlyqtyń nebir soraqylyǵyn bastan keship, tərkilenedi. Sonsoń, kóp keshikpeı-aq, repressııaǵa ushyraıdy. Qyz ǵumyrynda kórgen qyzyǵy aldamshy tústeı ǵana bolyp, ata jurtta ah uryp Aqqyz qalady. Munan keıingi kórgen qorlyq, tartqan azapty aıtyp taýysyp bolmas.
Esil bula daryn osylaısha janbaı jatyp sóngendeı, ónbeı jatyp solǵandaı kúı keshedi. Qaıran dombyraǵa qol sozýǵa qoryqqan jyldardy bastan ótkeredi. Adam ǵana emes, ulttyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan óner de repressııaǵa ushyraıdy. Əıgili «Zar Qosbasardy» dúnıege əkelgen aýyldasy Əbdı Rysbekuly 1931 jyly tek kúı tartqan úshin atylady. Dəl sol jyly «Naz Qosbasardyń» avtory, býynsyz kúıshi Aıdostyń Sembegi atylady. Onyń da bar kinəsi - kúı tartqany.
Bir kezdegi dombyrany jastanyp uıyqtaıtyn Aqqyz, endi dombyra kórse úreılenip, zəresi ushatyn bolady.
50-jyldardyń sońyna qaraı osy óńirdiń týmasy, repressııa qurbany bolǵan Sáken Seıfýllın aqtalady. Aqqyz kúıshi sodan keıin ǵana dombyrasymen qaıta tabysady. Aqqyzdyń bizge jetken «Jetim qyz», «Qosbasar», «Qaıran elim», «Muńdy qyz» kúıleri keshken ǵumyrynyń ókinishi men óksigi ispettes.
Árıne, bul qolda bar derekter ǵana. Aqseleý Seıdimbekten soń Aqqyz kúıshi týraly 2007 jyly Bolat Tákishevtiń qurastyrýymen «Aqqyz» kitaby jaryqqa shyqty. Ol jerde kúıshiniń ómirbaıanymen qosa urpaqtarynyń estelikteri, birneshe fotoderekter berilgen. Aıtpaqshy, Aqqyz kúıshiniń shákirtteri de joq emes. Aqqyzdyń aldyna otyryp, saýsaǵyna saýsaǵyn shýda jippen matastyryp, dombyra úırengen kúıshi - Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ərtisi Maǵaýııa Hamzın. Al Maǵaýııanyń ondaǵan shəkirti kúıshilikti ómirlik murat tutyp, bul kúnderi ortamyzda júr. Rýhanı sabaqtastyq degen osy bolsa kerek.
