«Abaı», «Qalaq», «Jambyl», «Shińkildek»: Dombyranyń 100-den astam túri bar
ASTANA. KAZINFORM — Dombyra degende shanaǵy tamshy pishindes sopaq jáne ortasynda jalǵyz oıyǵy bar, eki ishekti, perneleri tizilgen aspap kóz aldymyzǵa keledi. Al shyn máninde onyń túri 100-den asady. Ár óńir óz turmysyna, tipti sol jerde ósetin aǵashyna qaraı óz úlgisin jasaǵan. Ulttyq dombyra kúni qarsańynda Kazinform tilshisi Astana qalasynyń Óner mýzeıin aralap, qazaqtyń bas aspabynyń tarıhymen tanysty.
«Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq dombyra» degen qanatty sóz bar. Osy támsilden-aq ulttyq aspapty bizdiń halqymyz qanshalyqty qadir tutatynyn ańǵara alamyz. Tipti, onyń san túrin mýzeılerde saqtap, urpaq jadynda óshpesteı jazylýyna mán beredi. Al óner mýzeıindegi dombyralardyń erekshe túrleriniń tarıhyn mýzeıdiń bas qor saqtaýshysy, kásibı mýzykant Azamat Baqııa tarqatyp berdi.
Dombyranyń paıda bolýy jaıly túrli ańyzdar bar. Alaıda mýzeı ókiliniń aıtýynsha, túrki halyqtarynyń bárine ortaq, pishini uqsas aspaptyń tórkinin izdegen adam túbi bir áfsanaǵa tireledi.
— Qazaqtyń shekti aspaby ekige bólinedi. Bireýi yspaly, bireýi shertpeli. Túrkitildes halyqtyń bárinde pishini uqsas ortaq aspap bar, tek atalýy ár jerde ártúrli. Bizge jetken ataýy — dombyra. Ańshy atqan maldyń shegi eki jaqqa kerilip ilinip qalady, jel soqqanda sol shek ún shyǵarady, sodan bir ańshy aspap jasaǵan deıdi. Mundaı ańyz bizde ǵana emes, qaı elge barsań da bar. Aspaptyń eń alǵashqy túrin 5 myń jyl buryn oılap tapqan, ony topshýr dep ataıdy — kúni búginge deıingi eń kóne nusqa osy, — deıdi Azamat Baqııa.
Aspaptyń izi tasqa da túsken. Máselen Ulytaýdaǵy Bileýti men Bulanty shaıqasy ótken óńirde dombyra tartyp otyrǵan adamdardyń beınesi kúni búginge deıin saqtalǵan.
Bir adam jınaǵan 1600 aspap
Azamat Baqııa ataqty Musa Ádil sheberdiń sheberhanasynda tórt jyl bolǵanyn aıtady. Sol kisiniń aıtýynsha, dombyranyń pishini ártúrli bolýy sol óńirde ósetin aǵashtyń kólemine baılanysty.
— Ol kezde qazirgideı Altaıdyń shyrshasyn Mańǵystaýǵa ákelip egý degen bolmaǵan, árkim mańaıyndaǵy aǵashtan shaýyp jasaǵan. Aǵashy mol Qarataý, Jetisý, Arqada shanaq keń bolady, shertip qalǵanda ún fortepıanonyń pedalin basqandaı kúmbirlep shyǵady. Shertpe kúı osylaı týǵan. Al Qyzylorda, Aral, Aqtóbedeı ystyq aımaqtyń aǵashy alasa, ún úzilip qalady, ony jalǵaý úshin úzdiksiz oınaý kerek. Buny tókpe kúı dep ataǵan. Kıiz úıdiń bıiktigi de sol óńirdiń aǵashyna baılanysty bolǵan, — deıdi zertteýshi.
Azamat Baqııa murajaıyndaǵy aspaptardyń bárin óz qolymen jınaǵan. Árqaısysynyń artynda bir adamnyń, bir rýdyń tarıhy jatyr.
— Myna murajaıdaǵy 1600 aspaptyń bárin zertteýge saparǵa shyqqan kezimde jınadym. Ekspedıtsııada júrgende árqaısysynyń tarıhyn jazyp alamyn. Keıde dombyranyń ıesi «bul ıesiz qalyp qoıatyn shyǵar, sende bolsyn, urpaǵymnan bir yntalysy shyqsa, óziń qaıtararsyń» dep amanattap beredi. Kereı dombyrany Mońǵolııadan alyp keldim, ózim de tańǵaldym. Kereı kezdik, kereı tymaq degendi estıtinmin, al kereı dombyrany birinshi ret estidim. Ol kishkentaı ǵana, at ústinde ustaýǵa yńǵaıly etip jasalǵan, — deıdi ol.
Murajaı tórindegi ár dombyra — bir dáýirdiń tynysy.
Abaı dombyrasy úsh ishekti bolǵan, oǵan Abaı orys balalaıkasynyń keıbir elementin qosqyzyp jasatqan.
Qurmanǵazy dombyrasy solaı atalǵanymen, ol shákirtteriniń aspaby bolýy múmkin. Úlgisi Astrahan jaqtan alynǵan.
Qanysh Sátbaev qartaıǵan shaǵynda ustaǵan dombyra da osynda. Ol dástúrli otyz shaqty ándi Zataevıchke aıtyp bergen. Zertteýlermen aınalysyp júrse de, qolynan dombyrasyn tastamaǵan.
Al 1802 jyly jasalǵan Qalaq dombyrany zertteýshi Mońǵolııadaǵy Qalaqsha aýylynan alyp kelgen.
Budan bólek, qoldanysqa yqsham, quramaly, eskishe ataýy «qurama dombyralar» da bolǵan. Qazir qurama dombyralar mýzykanttyń alyp júrýine tipti yńǵaıly.
Úsh ishekti dombyra negizinen Shyǵys Qazaqstanǵa tán. Úshinshi ishek — býrdon dep atalatyn eń kóne buraý, ol únniń múmkindigin arttyrady. Abaıdyń dombyrasy, Shákárim dombyrasy osyndaı úsh ishekti bolǵan deıdi.
Orkestr dombyrany qalaı ózgertti
Dombyranyń búgingi keskinin orkestr qalyptastyrdy. Otyzynshy jyldary Ahmet Jubanov tuńǵysh halyq aspaptary orkestrin qurdy, dombyra men qobyzdyń únin orkestrge sáıkestendirý úshin arnaıy synaq sheberhanasy jumys istedi. Jańa úlgini jasaýdy Jubanov aǵaıyndy Emmanýel jáne Borıs Romanenko men Qambar Qasymovqa tapsyrdy.
Osylaı prıma, alt, tenor, bas dombyra dúnıege keldi. Aspapty 48 ólshemge salyp, standartqa túsirgen de osy kezeń. Pernesiniń 19-ǵa jetýi — bir aspappen barlyq shyǵarmany oınap shyǵý úshin jasalǵan, ıaǵnı múmkindigi keńeıtilgen. Ertede perne sany ár óńirdiń áýenine qaraı ártúrli bolatyn. Standarttalǵan dombyrany alǵash Qaraǵandy boıyndaǵy Osakarovka aýylyndaǵy zaýyt shyǵara bastaǵan.
Murajaıǵa qamalǵan óner óledi
Dombyra tartý kezinde mamandyq emes, janǵa serik óner bolǵan. Qanysh Sátbaev ta, Abaı da, Birjan sal da ony kásip qylmaı-aq, qolynan tastamaǵan. Al Azamat Baqııa «Abaı dombyra», «Jambyl dombyra» degen kezinde mereıtoı jyldarynda taralyp ketken qate pikir ekenin aıtady. Dombyraǵa uly tulǵanyń beınesin salǵannan soń, jurt sony shatastyryp alǵan.
Búginde dombyranyń elektrli, plastık, tipti shanaqsyz nusqalary da bar. Alǵash elektr toǵyna baılap «Aldaspan» toby aspapty aýyr rok sarynymen oınasa, ánshi Aqtoty Bolysheva plastık materıaldan jasalǵan dombyrany sahnaǵa shyǵarǵan. Al bul mýzeıdiń ózinde sheberler dombyraǵa gıtaranyń úlgisin salyp kórgen. Zertteýshi muny qate kórmeıdi.
— Men oıymsha, ónerdi tek murajaıda jádiger qalpynda saqtap qoısa, ult utylady. Elektrli dombyra shyqty, aýyr rok oınaıtyndar bar, oǵan syn kózben qaraýǵa bolmaıdy, óıtkeni zamanyna saı kádege jaraý kerek. Qazaqta 120-dan astam aspap bolǵan, biraq osy deńgeıge jetkeni bireýi — osy dombyra ǵana. Qalǵan júzden astam aspap áli qaraýsyz jatyr. Mysaly shańqobyzdy bilemiz, biraq ony jasaıtyn sheber bizde joq, qyrǵyzdan, Altaıdan alamyz. Ultqa jumys isteımiz desek, sol umyt bolǵan aspaptardy jańǵyrtý kerek, — deıdi Azamat Baqııa.
Bir kezderi múlde joǵalyp ketken jetigen de osylaı qaıta oralǵan. Ony zertteýshi Bolat Sarybaev jańǵyrtyp, aspapqa arnap shyǵarma jazdyryp, qaıta sahnaǵa shyǵarǵan. Tipti kóshpeli turmysqa laıyqtalyp, jınalmaly etip jasalǵan qurama dombyra da bolǵan — ony atqa óńgerip alyp júrgen. Mundaı jańǵyrýdy kútip turǵan aspap áli kóp.
Dombyra tartý emes, ony uǵý shart
Dáýlesker kúıshi Janǵalı Júzbaı úshin dombyra — ulttyń úni.
— Dombyranyń qońyr úninde qazaqtyń úni bar, qos ishegi — qazaq júreginiń terbelisi. Kúıshilik te, ánshilik, jyrshylyq ta eki bólikten turady. Biri — oryndaýshy, ıaǵnı ánshi, kúıshi, jyrshy, aqyn, ekinshisi — tyńdaýshy. Abaı babamyz Birjan saldyń ánin estigende «Apyrym-aı, endi qazaqta sen sııaqty ánshi týar ma eken?» dep súısingen eken. Sonda Birjan «Abaı aǵa, biz sııaqty ánshi týa beredi ǵoı, al siz sııaqty tyńdaýshy jan týmaıdy» dep jaýap beripti. Sol sııaqty, báriniń birdeı dombyra ustaýy shart emes, biraq onyń kúıin, qundylyǵyn uǵýy shart, — deıdi ol.
Kúıshiniń aıtýynsha, dombyranyń san túrge bólinýi de qazaqtyń turmysy men adamnyń qoǵamdaǵy ornynan habar beredi.
— Dombyra halyqtyń turmysy men áleýmettik jaǵdaıyna qaraı ár túrge bólinedi. Kóship-qonyp júrgen eldiń qolyndaǵy aspap — jol júrýge yńǵaıly, shaǵyn, kıiz qaby bar aspap. Qyz balanyń dombyrasy bólek, er jigittiń dombyrasy múlde basqa, al kúıshiniń dombyrasy — óz aldyna bir álem. Ol qaıyńnan, úıeńkiden, keıde jańǵaq ne jıde aǵashynan, Arqada tipti taýdyń basyndaǵy shynar men arshadan jasalady. Balalarǵa arnalǵan dombyra da bar — ony balbyraýyn, keıde shińkildek dep ataıdy, — deıdi dáýlesker kúıshi.
Dombyraǵa bıleıtin taýteke
Dombyrashylyq óneriniń tek tyńdaýǵa ǵana emes, kózben kórýge de laıyqtalǵan túri bar. Orteke — sonyń biregeı úlgisi.
Munda dástúrli eki ishekti dombyra men taýtekiniń aǵash músini qatar jumsalady. «Orteke» arnaıy tuǵyrǵa ornatylyp, dombyrashynyń saýsaǵyna jippen baılanady. Kúıshi oınaı bastaǵanda, shertilgen saýsaqtyń qozǵalysymen qýyrshaq ta tyqyldap bıleı jóneledi. Oǵan bala da, úlken de qyzyǵa qaraıdy.
Óner mýzeıinde osyndaı orteke bıin «Joshy» ansambli oryndap bergen bolatyn.
Munda arqardyń múıizinen shaýyp jasaǵan arqar músini de jippen dombyraǵa jalǵanǵan. Osy jádiger mýzeıdiń tórinen orteke mádenıetiniń kózi retinde saqtalǵan.
Dombyra úırenýdiń sandyq tásili
Dombyrany buryn ustazdan betpe-bet, aýyzsha dástúrmen ǵana úırenetin. Búgin aspapty meńgerýdiń sandyq joly qalyptasty. Ár perne men ishekke san beriledi de, úırenýshi notany bilmeı-aq, sol tizbekti qaıtalap, ándi ne kúıdi jattap alady. Bul áýesqoı mýzykantqa taptyrmas tásil. Onyń ústine aspapty durys baptaıtyn qosymshalar, áıgili án-kúıdiń tsıfrly notasy, ár shyǵarmany qadammen túsindiretin beınesabaqtar da jetkilikti.
— Sandyq notany Qazaqstanda qoldanysqa engizgen — ǵylym doktory Jumageldi Nájimedenov, oqýlyǵyn da sol kisi jazǵan. Onyń júıesimen qazir úıirmelerde keńinen sabaq beriledi. Qolaıly jaǵy — adam áýendi tez úırenip alady, ásirese kásibı emes, áýesqoı mýzykantqa taptyrmaıdy. Árıne, mýzykanyń qaǵysyn, ısharasyn, ishki mazmunyn sezdirýge kelgende kemshin tustary da bar, sondyqtan kásibı ortada keń qoldanyla qoımaıdy. Degenmen bul — mýzykany tańbalaýdyń tamasha júıeleriniń biri, — deıdi Janǵalı Júzbaı.
Azamat Baqııanyń aıtýynsha, dombyra úni tipti tsıfrlanyp, ony meńgermegen adam da klavıshpen sol áýendi shyǵara alatyn deńgeıge jetken. Dástúr men tehnologııa osylaı qatar júrip, kıeli aspapty jańa býynǵa jetkizip otyr.
Álem tanyǵan qazaq kúıi
Qazaqtyń kúı óneri halyqaralyq deńgeıde de joǵary baǵalanǵan. Qazaqstandyq qoǵamdyq damytý ınstıtýtynyń málimetinshe, 2014 jyly «Qazaqtyń dástúrli dombyra kúıi» elimizden alǵash ret adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń tizimine engizildi. Nomınatsııalyq qujattamany belgili mýzykatanýshy Saıda Elemanova ázirlep, qazaqtyń ǵasyrlar boıy jalǵasqan kúıshilik dástúrin álemge tanytýǵa súbeli úles qosty.
Sondaı-aq Batystan Syrǵa, Arqadan Jetisý men Altaıǵa deıin jalǵasqan bul mektepter Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına, Táttimbet, Súgir, Abyl, Ketbuqa sekildi tulǵalardyń shyǵarmashylyǵymen tyǵyz baılanysty. Búginde olardyń dástúri kásibı óner ujymdary, bilim berý mekemeleri jáne halyqtyq shyǵarmashylyq ortalyqtary arqyly saqtalyp, jas býynǵa nasıhattalyp keledi.
Eske sala ketsek, 2024 jyly Pavlodarda Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyny qarsańynda bir mezette 100 dombyrashy «Orteke» bıin oryndap, Qazaqstannyń rekordyn ornatqan edi. Ertis jaǵasyn kúmbirlegen kúıge bólegen sol sát — dombyranyń myń jyldan keıin de jasaıtyn ómirsheńdiginiń aıǵaǵy.
