DNQ jáne shejire: qazaq rýlarynyń tarıhy qalaı zertteledi
ASTANA. KAZINFORM — Adamzattyń shyǵý tegi, ata-babamyzdyń tarıhy jáne halyqtardyń qalyptasýy týraly kóptegen suraqtyń jaýabyn búgin ǵylymnan tabýǵa bolady. Ásirese genetıkalyq zertteýler arqyly halyqtardyń ejelgi baılanysyn, kóshi-qon joldaryn jáne genetıkalyq erekshelikterin anyqtaýǵa múmkindik bar. Qazaqstanda da bul baǵytta mańyzdy zertteýler júrgizilip keledi.
Endi osy oraıda Qazaq halqynyń genetıkalyq tarıhy bizge ne aıtady? DNQ arqyly ata-tegimiz týraly qanshalyqty naqty aqparat alýǵa bolady? Bul týraly Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy Adam genetıkasy zerthanasynyń meńgerýshisi Maqsat Jabaǵın Jibek Joly telearnasynyń «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda aıtty.
DNQ zertteýi adamnyń genetıkalyq erekshelikterin ǵana emes, ata-babalary men tarıhı popýlıatsııalardyń arasyndaǵy baılanysty anyqtaýǵa múmkindik beredi. Alaıda genetıkalyq zertteý nátıjesine súıenip, belgili bir adamnyń tarıhı tulǵanyń tikeleı urpaǵy ekenin birden aıtýǵa bolmaıdy.
Maqsat Jabaǵınniń aıtýynsha, mundaı baılanysty anyqtaý úshin tarıhı tulǵanyń genetıkalyq úlgisi men onyń boljamdy urpaqtarynyń DNQ-syn salystyrý qajet.
— DNQ — ata-babamyzdan beriletin genetıkalyq aqparatty saqtaıtyn molekýla. Ol jasýshalarymyzdaǵy hromosomalardyń quramynda ornalasady. Biraq DNQ-ǵa qarap, «men pálenshe batyrdyń urpaǵymyn» dep birden kesip aıtýǵa bolmaıdy. Ol úshin arnaıy zertteý júrgizilýi kerek. Mysaly, tarıhı tulǵanyń súıegi saqtalǵan bolsa, odan DNQ úlgisin alyp, keıingi urpaqtarynyń genetıkalyq materıalymen tikeleı salystyrýǵa bolady. Eger sáıkestik joǵary bolsa, sol tulǵamen tikeleı týystyq baılanys bar ekenin anyqtaýǵa múmkindik týady, — dedi Maqsat Jabaǵın.
Genetık qazaq rýlarynyń shyǵý tegin zerttegende de osy erekshelikti eskerý qajet ekenin atap ótti. Shejire boıynsha bir rýdyń ókilderi ózderin ortaq atadan taraǵan dep esepteýi múmkin. Olardyń genetıkalyq materıalyn salystyrý arqyly ortaq atadan beri qaraı saqtalǵan mýtatsııalardy anyqtaýǵa bolady.
— Ásirese ákeden ulǵa beriletin Y-hromosoma urpaqtan-urpaqqa belgili bir genetıkalyq belgilerdi saqtap otyrady. Arnaıy ádister arqyly osy belgilerdi zerttep, adamdardyń ortaq atasynyń bolǵan-bolmaǵanyn jáne onyń shamamen qashan ómir súrgenin anyqtaýǵa bolady, — dedi ol.
Sonymen birge Maqsat Jabaǵın bir rýdyń barlyq ókili mindetti túrde bir ǵana bıologııalyq atadan tarady degen tujyrym jasaýǵa bolmaıtynyn aıtty.
— Kez kelgen qazaq rýynyń barlyq ókili tek bir atadan tarady dep aıta almaımyz. Zertteý barysynda, mysaly, belgili bir toptyń 70-80 paıyzynda uqsas Y-hromosoma bolýy múmkin. Biraq qalǵan adamdarda basqa genetıkalyq tarmaqtar kezdesedi. Sebebi rý — taza bıologııalyq uǵym emes, áleýmettik jáne mádenı birlik. Sondyqtan rý men genetıkany zerttegende osy aıyrmashylyqty eskerý kerek, — dedi Maqsat Jabaǵın.
Ǵalymnyń genetıkaǵa qyzyǵýshylyǵy mektep kezinen bastalǵan. Keıin Máskeýdegi oqý ordasynda bıologııa fakýltetiniń genetıka kafedrasynda bilim alyp, osy baǵytta zertteý júrgizýge kirisken. 2012 jyldan beri genetıka salasynda ǵylymı zertteýlermen aınalysyp keledi.
Ony kópten beri tolǵandyryp kele jatqan máselelerdiń biri — adamzattyń ejelgi tarıhy men bıoalýantúrliligi.
— Meni erekshe adamzattyń ejelgi tarıhy qyzyqtyrady. Shamamen 100 myń jyl buryn Jer betinde adamzattyń birneshe túri qatar ómir súrgen. Olardyń arasynda biz — Homo sapiens, neandertaldyqtar, denısovalyqtar jáne Flores aralynda ómir súrgen, ǵylymı ádebıette «hobbıtter» dep atalyp ketken adamdar boldy. Al búginde solardyń ishinen Homo sapiens qana saqtalyp otyr. Nelikten adamzattyń basqa túrleri joıylyp ketti? Nelikten búgingi kúnge deıin biz ǵana jettik? Bul — meni áli de tolǵandyratyn, zertteýdi qajet etetin úlken ǵylymı suraqtardyń biri, — dedi Maqsat Jabaǵın.
Aıta keteıik, Gonkong qaterli isikti erte anyqtaýǵa arnalǵan DNQ testin ázirlep jatyr.
