Dızeldik otyn máselesiniń túıtkilderi sheshilýi tıis
ASTANA. QazAqparat - Aýyl sharýashylyǵy - Qazaqstanda basymdyqtaǵy salalardyń biri. Jyl saıyn memleket kóktemgi egis jáne kúzgi egin jınaý naýqany kezeńinde dızellik otyn baǵasyn arzandatý jolymen aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin sýbsıdııalaıdy. Sýbsıdııalanatyn dızeldik otyn kólemi jylyna 700 myń tonnany quraıdy, ol jalpy tutynylatyn janarmaıdyń 6/1-i.
Degenmen, jyl saıyn kóktemgi jáne kúzgi egin naýqany tusynda aýylsharýashylyq eńbekkerleri tarapynan dızeldik otynmen qamtamasyz etýge baılanysty aryz- shaǵymdar kóbeıe túsetini jasyryn emes. Olardyń basym kópshiligi jeńildikti janarmaı bólýdiń qoldanystaǵy júıesi tıimsiz dep esepteıdi. Bul, negizinen, memleket tarapynan dızeldik otynǵa qoıylǵan naqty baǵamen satyp alýǵa qol jetkizýdiń qıyndyǵyna baılanysty týyndar otyrǵan jaıt.
Qoldanystaǵy júıe boıynsha, eń aldymen, salalyq mınıstrlik (Energetıka mınıstrligi) óńirlerdiń suranysyna qaraı arzandatylǵan dızeldik otynnyń naqty kólemin bóledi, ol jergilikti atqarýshy organdardyń ótinishteriniń negizinde jasalady. Budan keıingi kezek ákimdikterdiń enshisinde, jergilikti ákimdikter arzandatylǵan dızeldik otyndy óńirlerge jetkizýge mindetti operatorlardy taǵaıyndaıdy. Biraq, osy tizbektegi búkil kemshilik dál osy jerde bastalady. Oblystarda ákimdikter bekitken operatorlar dızeldik otynnyń tıisti kólemin tutastaı maqsatty baǵytta paıdalanbaı, naryqtyq baǵasymen satýy jıi kezdesedi. Mundaǵy basty másele operatordy anyqtaý rásiminiń ashyq júrgizilmeıtinine kelip tireledi. ıAǵnı, memleket sýbsıdııalaıtyn dızeldik otyn kólemin naqty tutynýshylarǵa, ıaǵnı aýylsharýashylyq óndirýshilerine tikeleı jetkizetin kompanııalardyń jaýapkershiligi aıqyndalmaǵan. Ákimdikter operatordy irikteý talaptaryn tolyq jarııalamaıdy, oǵan qatysýǵa qajetti qujattardyń tizimi de ashyq kórsetilmeıdi. ıAǵnı, kimge jáne qansha bólingenin kórsetetin tetikter joq. Bul negizinen operatorlardy irikteý jónindegi komıssııanyń jumysynda kemshilikter bar ekeniniń dáleli.
Sharýalardyń negizgi máselesi - ózderine arnalǵan, memleket baǵasyn naqty belgilegen arzan otynǵa qol jetkize almaý. Dızeldik otyn jetkizýshi retinde tańdalǵan operatorlar kóbinese oblys ortalyqtarynda ornalasady, olardyń kópshiliginiń menshiginde qajetti resýrstar - otyndy saqtaý qoımalary, tasymaldaýǵa arnalǵan kólikter joq. Atalǵan resýrstardy jalǵa alǵan jaǵdaıda tıisinshe olardyń shyǵyndary da kóbeıetini sózsiz. Al, bul shyǵyndardyń ornyn operatorlar janar-jaǵarmaıdyń kóterme baǵasyn naryqtyq baǵamen teńestirý arqyly óteýge tyrysady. Osylaısha, memleket jasap otyrǵan jeńildikter qymbatqa túsýde. Jasandy kedergiler saldarynan dızeldik otynmen qamtamasyz etý júıesinde týyndaǵan túıtkilder aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń adymyn jazdyrar emes.
Osy ýaqytqa deıin dızeldik otyn jetkizýshi operatorlardy «Janar- jaǵarmaı» qaýymdastyǵy usynyp keldi jáne sodan keıin olardy ákimdikter bekitedi. Alaıda, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri tarapynan shaǵymnyń kóbeıýi, arzan otynnyń aýylǵa jetpeýi bul júıeniń kemshiligi kóp ekenin bildirýde. Sondaı-aq, aýylsharýashylyq óndirýshileri jeńildikpen beriletin otyndy birkelki paıdalana almaı otyr. Aıtalyq, iri sharýa qojalyqtarynyń qoly uzyn jáne de olar arzan otyndy munaı bazasyna ózderi baryp, tıep alyp ketedi. Al, usaq sharýashylyqtardyń qolynda ondaı múmkindik joq ekeni málim, olar jol, kólik shyǵyny jáne t.b. sebeptermen ózderine tıesili dızeldik otynǵa qol jetkize almaıdy. Osydan baryp jaqyn jerdegi janarmaı quıý beketinen bólshek saýda baǵasymen satyp alýǵa májbúr bolady. Osy sebepten elimizdiń keıbir aýdandarynda dızeldik otynǵa suranys 30%-ǵa ǵana qamtamasyz etilgen.
Sondyqtan, jeńildikti dızeldik otyn árbir sharýashylyqqa jetýi úshin qoldanystaǵy júıege ózgertýler engizip, operatorlardyń jaýapkershiligin kóterý, jańa tetikter ázirleý máselesi kezek kúttirmeıdi. Jergilikti sharýalar men kásipkerler operatorlar sanyn kóbeıtýdi, olardy irikteý rásimine jergilikti janarmaı quıý beketteriniń qojaıyndaryn qatystyrýdy usynady. Dızeldik otyndy bólý rásimderin ózgertý, operatordy tańdaý úderisiniń ashyqtyǵy - mine, aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin mazalaıtyn suraqtar osyndaı.
Sondaı-aq, operator retinde bekitilgen kásipkerlik sýbektileriniń munaı ónimderin jetkizý salasyndaǵy jumystardy oryndaýǵa quqyǵy bolýy tıis jáne dızeldik otynnyń vagondyq partııalaryn tasýǵa jáne tólep alýǵa qarajaty bolýy mindetti. Sonda ǵana olar JJM-men qamtamasyz etý jumystaryna qatysa alady.
Munyń bári sharýalardyń egin naýqany kezinde shyǵyndaryn azaıtyp, ónimniń ózindik qunynyń qymbattamaýyna septigin tıgizýi tıis.
