Dıplomatııa renessansy: Astana Antalııa forýmynan ne kútedi
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Túrkııada V Antalııa dıplomatııalyq forýmy (ADF-2026) bastalady. Sarapshylar Anadoly jerindegi dıalog alańynda geosaıası jaǵdaıǵa qatysty tyń ustanym aıtylady dep boljaıdy. Oǵan qosa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń forýmda boı kórsetýi túrki ıntegratsııasynyń jańa kezeńine jol ashady degen pikir bar. Osy oraıda Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy basqosýdyń basty maqsatyna úńildi.
140 el, 40 shara: jahandyq tártip jańara ma?
Antalııa dıplomatııalyq forýmy Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń bastamasymen 2021 jyldan beri ótkizilip keledi. Ár jyly ǵalamdyq mańyzdy máseleler talqylanyp, ortaq sheshim usyný dástúri bekigen. Mysaly, alǵashqy ADF 2021 jyly COVID-19 pandemııasynan keıin ótkeni málim. Bul ýaqyt álem elderiniń pandemııa qursaýynan shyǵyp, halyqaralyq qarym-qatynas pen yntymaqtastyq tetigin izdegen kezeńi edi. Jıyn «Tsıfrlyq dıplomatııa» jáne «Azııaǵa qaıta oralý» (Asia Anew) bastamalarymen este qaldy.
Keıingi eleýli jıyn 2022 jyly boldy. Munda qaqtyǵys bastalǵanan keıin alǵash ret Reseı men Ýkraına syrtqy ister mınıstrlikteri kelissóz ótkizdi. Osy arqyly túrik dıplomatııa mektebiniń abyroıy artyp qana qoımaı, jıynnyń keleshegine senim de údegen bolatyn.
2023 jylǵy forým Túrkııadaǵy joıqyn jer silkinisine baılanysty ótkizilmedi. Alaıda keıingi eki jylda – 2024 jáne 2025 jyldary basqosýǵa qatysýshylar da, taqyryp aıasy da keńı túskeni málim. Forýmǵa jylyna orta eseppen 140 elden ókil qatysady, demek saıası bedeline degen pikir oń.
Bıylǵy forýmnyń taqyryby – «Bolashaqty josparlaý, belgisizdikti basqarý». ADF aıasynda 40-tan astam is-shara ótedi degen boljam bar, sonyń ishinde memleket basshylary deńgeıindegi paneldik talqylaýlar josparlanǵan. Kóshbasshylar jahandyq júıe, transformatsııa protsesi, aımaqtyq damý týrasynda oı bólispek.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas sarapshysy Muhıt Asanbaev Túrkııada keń aýqymdy máseleler qaralady dep otyr.
– Ataýy aıtyp turǵandaı, dıplomatııalyq forýmda halyqaralyq qatynastar kún tártibine kóteriletinine kúmán joq. Árbir forým kezinde ǵalamda qandaı saıası-ekonomıkalyq daǵdarys bar, sol taqyryptar qozǵalyp keldi. Bul joly da format pen mazmun ereksheligi saıası úrdisterge oraı tańdalatyn sekildi. Erkin keme qatynasyn qamtamasyz etý, bosqyndar máselesin sheshý, energetıkalyq daǵdarysty tejeýge qatysty oı aıtylýy múmkin, – deıdi Muhıt Asanbaev.
Shynynda, ADF-te jahan qaýipsizdigi jan-jaqty saralanatyn tárizdi. Ony jospardan-aq ańǵarý qıyn emes. Resmı málimetke sensek, forým barysynda Balqan beıbitshilik platformasy boıynsha ІІІ jıyn, Gazadaǵy jaǵdaı boıynsha segiz jaqty kezdesý, Túrki memleketteri uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń beıresmı kezdesýi bolady. Kópshilik Túrkııa-Pákistan-Saýd Arabııasy-Mysyr formatyndaǵy kezdesýdi kútip otyr.
Qazir ADF forýmynyń basym baǵyty anyq: jahandyq qaýipsizdik jáne geosaıası táýekelder; ekonomıkalyq turaqsyzdyq; energetıkalyq qaýipsizdik; halyqaralyq áriptestik jáne dıplomatııa. Aldaǵy talqy osy tórt taqyryp tóńireginde órbıdi.
Ortalyq Azııaǵa oraıly tus: klımat, tranzıt, ınvestıtsııa
Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy negizgi maqsaty – tranzıt áleýetin ashý. Sol úshin halyqaralyq jıyndarǵa qatysyp, ózimizdi tıimdi seriktes retinde usynyp kelemiz. Mysaly, Orta dáliz jobasy Ortalyq Azııany Túrkııa arqyly Eýropamen baılanystyrady. Bul eksporttyq baǵytty ártaraptandyrýǵa tyrysyp jatqan Qazaqstan men Ózbekstan sekildi elder úshin óte mańyzdy. Atalǵan baǵytty álem elderimen, onyń ishinde Túrkııamen keńespeı ilgeriletý múmkin emes.
Muhıt Asanbaev tranzıt deńgeıin arttyrý úshin dıplomatııalyq baılanysty arttyrý kerek sanaıdy.
– Túrki elderi arasyndaǵy saıası jáne mádenı jaqyndyq Túrki memleketteri uıymynyń yntymaqtastyǵyna baılanysty. Dostas memleketterdiń ózara kelisimi Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq órkendeýine jol ashady. Osy eseppen alsaq, Antalııadaǵy basqosýda TMU qaýipsizdigi, Túrki elderiniń ınvestıtsııalyq qory sekildi biryńǵaı ekonomıkalyq tetikter ataýsyz qalmaıtyny belgili, – dep atap ótti Muhıt Asanbaev.
Saıasattanýshy Jandos Sársenbekovtiń paıymdaýynsha, Antalııadaǵy dıplomatııalyq forým ınvestıtsııalyq klımatty jaqsartýdyń birden-bir ádisine aınalýy múmkin.
– Qazir Qıyr Shyǵystaǵy Ońtústik Koreıa, Japonııa sııaqty elder energııanyń balama kózin izdep jatyr. Kóbi Qazaqstan munaıyna qyzyǵýshylyq tanytýda. Máselen, bizdegi úlken ken oryndarynda Japonııanyń úlesi bar, al Ońtústik Koreıa osy sektorǵa qarjy quıýǵa daıyn otyr. Eger ADF-te ózimizdiń energetıkalyq jáne logıstıkalyq múmkindigimizdi sátti jarnamalaı alsaq, forýmnan keıin qosymsha ınvestıtsııa enshiler edik, – dep tarqatty Jandos Sársenbekov.
Osy turǵyda Saıası tehnologııalar ortalyǵynyń (Baký) prezıdenti, saıasattanýshy Valı Alıbaıov klımat máselesin qalys qaldyrmaýdy usyndy. Onyń pikirinshe, Ortalyq Azııa úshin sý dıplomatııasyn bir júıege túsirý ózekti.
– Klımat máselesi – tek ǵalamdyq jylyný emes, sý tapshylyǵy, azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty ózekti taqyryp. Tipti shekara men egemendik máselesi desek bolady. Qazir burynǵy erejeler saqtalmaı jatyr, jańa kelisimder áli shıki. Osyndaı jaǵdaıda Antalııada barlyq tarap klımat ózgerisin tejeıtin jańa tetikti birlesip ázirleýi tıis, – dep baǵalady maman.
Qaýipsizdik formýlasy
Qazaqstan úshin Túrkııanyń dıplomatııalyq joly jaqyn. Eki eldiń syrtqy saıasattaǵy baǵyty ártúrli bolǵanymen, beıbitshilikti qoldaý jáne araaǵaıyndyq jasaýda ustanymy mándes keledi. Sondyqtan Prezıdenttiń Antalııa dıplomatııalyq forýmyna atsalysýy Qazaqstannyń orta derjava retinde ornyn aıǵaqtaý ǵana emes, geosaıası ahýaldarǵa arnalǵan ustanymyn ashyq jetkizý ádisi ekeni anyq.
Saıasattanýshy Jandos Sársenbekovtiń pikirinshe, álem elderi aldynda Qazaqstan dıplomatııasynyń mańyzy joǵary. Ásirese elimiz memleketaralyq janjaldy sheshý úshin bitim alańyn usyný boıynsha tájirıbesin bólise alady.
– Qazaqstan syrtqy saıasatta ornyqty pozıtsııa ustanyp keledi. Seriktes elder aldyndaǵy mindettemesin, halyqaralyq kelisimderdi qatań saqtaı bildi. Alda beıbitsúıgish el retinde túrli bastama kóterip, álemdik yntymaqty ornatýǵa yntaly. Sondyqtan ara-tura bitimgerlik mıssııalarǵa qatysyp, óz alańyn qaqtyǵystardy sheshýge arnalǵan dıalog ortasy etýge tyrysatynyn bilemiz, – dedi sarapshy.
Spıker zańdardy ratıfıkatsııalaý, ortaq ustanymdardy málimdeý halyqaralyq qatynastyń ajyramas bóligi sanaıdy. Mundaı protsess kóbine dıplomatııalyq qatynastyń keleshegin aıqyndap, aldaǵy saıası úrdisterdi qalyptastyrady degen oıda. Sol sebepti Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń dıplomatııalyq forýmǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevty arnaıy shaqyrýynyń saıası astary bar, ıaǵnı túrik tarapy Qazaqstandy - ADF-tiń jaı qatysýshysy emes, jańa halyqaralyq qatynasty birge qurýshy baýyrlas el dep baǵalaıdy degen sóz.
– Memleket basshysynyń forýmǵa qatysýy oryndy. Óıtkeni Qasym-Jomart Toqaev dıplomatııa salasynda orasan tájirıbege ıe. BUU-nyń basshylyq qyzmetinde bolýy da jahandyq qıyndyqtarǵa degen syndarly kózqarastyń qalyptasýyna kóp kómegin tıgizedi. Forým qatysýshylary ǵana emes, álem kóshbasshylary men sarapshylar onyń baǵalaýyn, ustanymyn estigisi keletini anyq, – dep tolyqtyrdy spıker.
Bakýdegi Saıası tehnologııalar ortalyǵynyń prezıdenti Valı Alıbaıov elimizdiń araaǵaıyndyq rólin joǵary baǵalap otyr. Astananyń Sırııa boıynsha beıbit kelissózderge uıytqy bolýy, Ýkraına daǵdarysyna qatysty ustanymy dıplomatııa salasyndaǵy sheber tásil dep baǵalaıdy. Munyń bári Qazaqstandy Antalııa forýmynyń mańyzdy qatysýshysyna aınaldyrmaq.
– Menińshe, Qazaqstan ADF-ke ózgelerge dıplomatııa tásilin úıretý úshin emes, qazirgi tańda suranysqa ıe dıalog alańyn usyný úshin barady. Olaı deıtinim, bitimger el retindegi mártebe – Qazaqstannyń «jumsaq kúshi». Álem Qazaqstannyń sózine qulaq asady ári onyń árdaıym parasat pen halyqaralyq quqyq qaǵıdatyn jaqtaıtynyna senedi, – dep qosty Valı Alıbaıov.
Keıingi jyldary Qazaqstannyń halyqaralyq saıası alańdarǵa jıi qatysýy kezdeısoq emes. QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas sarapshysy Muhıt Asanbaevtyń pikirinshe, álemdik sahnaǵa jıi shyǵý jahandyq derjavalar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa, syrtqy turaqtylyqty nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
– Reseı, Qytaı, AQSh, EO elderimen baılanysty ártaraptandyrýdyń paıdasyn kórip kelemiz. Qazir kólik-logıstıka men energetıkaǵa salynǵan ınvestıtsııanyń kólemi artty, jahandyq daǵdarys kezinde aımaq qaýipsizdigine zaqym kelmedi. Nátıjesinde, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy dıplomatııanyń negizgi qozǵaýshy kúshine aınalyp, halyqaralyq saıasatta mańyzdy «oıynshy» sanatyna endi, – dep túıindedi spıker.
