Dıplom — sońǵy meje emes: Qazaqstan japon ǵylymy men biliminen ne úırene alady

Kazinform tilshisine bergen suhbatynda ol japon ǵylymynan túıgen basty sabaqtaryn, qazaqstandyq stýdentter úshin ashylǵan tyń múmkindikterdi jáne bilimniń eki el arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdaǵy rólin baıandady.

Serik Qasymhanuly Meırmanov 2025 jylǵy 1 sáýirden beri vıtse-prezıdent qyzmetin atqaryp keledi. Buǵan deıin ol osy ýnıversıtette akademııalyq máseleler jónindegi dekan qyzmetin atqarǵan. Qazaqstanda medıtsınalyq bilim alyp, Japonııada PhD dárejesin qorǵaǵan ǵalym búginde elimizdiń ǵylym salasyndaǵy bastamalaryna da atsalysyp, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym jáne tehnologııalar keńesiniń múshesi retinde qyzmet etedi.

— Serik Qasymhanuly, buǵan deıin Japonııaǵa qalaı kelgenińiz jáne kásibı jolyńyzdy medıtsına ǵylymymen qalaı ushtastyrǵanyńyz jaıly aıtqan edińiz. Endi ǵylym salasyna toqtalsaq. Japonııa — ǵylymı zertteý men ınnovatsııa baǵytyndaǵy jetekshi el. Osy eldegi ǵylymı ortada eńbek etken jyldaryńyzdaǵy eń mańyzdy sabaqtaryńyz qandaı?

— Raqmet, oı bólisýge qýanyshtymyn. Qazaqta «Kóp jasaǵannan surama, kópti kórgennen sura» degen maqal bar. Japonııa maǵan álemge basqasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik berdi.

Men úshin mańyzdy úsh sabaq bar.

Birinshisi — japondardyń sheberlikke degen kózqarasy, ıaǵnı «kodavarı» ustanymy. Bul — árbir iske usaq-túıegine deıin muqııat qaraý degen sóz. Máselen, japon áriptesim ýnıversıtettegi nebári 15 mınýttyq baıandamaǵa halyqaralyq konferentsııaǵa daıyndalǵandaı kúsh jumsaýy múmkin. Ony eshkim májbúrlemeıdi. Óıtkeni atqarǵan jumystyń sapasy onyń kásibı de, jeke de bedeliniń kórsetkishi sanalady. Alǵashynda bul tańǵaldyrady, keıin ózińdi de tártipke úıretedi.

Ekinshi sabaq — «kaıdzen», ıaǵnı úzdiksiz jetilý qaǵıdaty. Japonııada kóp nárse túbegeıli ózgerister arqyly emes, kún saıyn az-azdan jaqsartý arqyly júzege asady. Búgin bir paıyzǵa ilgerileý erteń úlken nátıjege bastaıdy. Ýaqyt óte kele qarapaıym zerthana úlgili ǵylymı ortalyqqa, al shaǵyn sheberhana álemdik deńgeıdegi kóshbasshyǵa aınalýy múmkin. Bul — shydam men tabandylyqqa negizdelgen damý joly. Maǵan osy ustanym óte jaqyn.

Úshinshi sabaq — uzaq merzimdi oılaý mádenıeti. Munda iri ǵylymı jobalar birneshe jylǵa emes, ondaǵan jylǵa josparlanady. Kóptegen kompanııalar men ǵylymı ortalyqtar aldaǵy 30–50 jyldy kózdep jumys isteıdi. Sonyń jarqyn mysaly retinde Nagasakı men Hırosımada júrgizilip kele jatqan zertteýlerdi aıtýǵa bolady. 1950-jyldardan beri Radiation Effects Research Foundation (RERF) qorynyń aıasynda, sonyń ishinde Life Span Study jobasy boıynsha úzdiksiz ǵylymı jumys jalǵasyp keledi. Jetpis jyldan astam ýaqyt boıy bul eńbek bir býynnan kelesi býynǵa berilip otyr. Ǵalymdar búgin jumys istegende, onyń túpki nátıjesin shákirtteri kóretinin jaqsy túsinedi. Bolashaq úshin eńbek etý qabileti meni erekshe áserlendirdi.

Men úshin eń kútpegen jańalyqtardyń biri – japondar men qazaqtardyń arasynda ortaq dúnıeniń kóp bolýy. Basynda mádenı aıyrmashylyq óte úlken shyǵar dep oılaǵanmyn. Biraq japondardyń qonaq kútý dástúrin, úlkenge qurmetin, ustazǵa degen syılastyǵyn kórgende ózimizge uqsas tustardyń az emes ekenin ańǵardym.

Taǵy bir qyzyqty jaıt bar. XIX ǵasyrdan beri ǵalymdar japon tili men túrki tilderiniń arasynda tarıhı baılanys bolýy múmkin degen boljamdy talqylap keledi. Bul másele áli naqty sheshimin tappaǵanymen, túrki tilinde sóıleıtin adamdardyń japon tilin meńgerýi salystyrmaly túrde jeńil bolatyny baıqalady. Sondyqtan Japonııa bizge alysta jatqan el bolǵanymen, dúnıetanymy men qundylyqtary jaǵynan jaqyn seziledi.

— Sizdiń oıyńyzsha, Japonııanyń ǵylymı mektebindegi qandaı ustanymdar Qazaqstanda ǵylymdy, joǵary bilimdi jáne maman daıarlaý isin damytýǵa paıdaly bolar edi?

— Japonııadan bir nárseni sol qalpynda alyp, kóshirip alý kerek deýge erte sııaqty. Óıtkeni bizdiń elderimizdiń tarıhy da, aýqymy da, damý joly da ártúrli. Biraq joǵaryda aıtqan mádenı jaqyndyqtyń arqasynda japondyq tájirıbeniń kóptegen qyry Qazaqstan jaǵdaıyna ońaı beıimdele alady. Kóp jaǵdaıda oılaý júıemiz de uqsas. Eń bastysy – osy qundylyqtardy zaman talabyna saı bilim berý jáne ǵylymı ınstıtýttardyń jumysyna tıimdi engizý.

Qazir APU ýnıversıtetinde biz qyzmetimizdi eki iri baǵytqa negizdep damytyp jatyrmyz. Menińshe, bul tájirıbe kez kelgen el úshin paıdaly.

Birinshisi – lifelong learning, ıaǵnı ómir boıy bilim alý qaǵıdaty. Bul – ýnıversıtetimizdiń jańa strategııalyq baǵyty. Biz búginde dıplomdy oqý jolynyń sońy dep qabyldamaımyz. Qazirgi zamanda adam ómir boıy bilim alyp, jańa daǵdylardy meńgerip, ózgeristerge beıimdelip otyrýy kerek. Sondyqtan ýnıversıtettiń mindeti tek bilim berý emes, adamnyń úzdiksiz úırený qabiletin qalyptastyrý. Bul ásirese Qazaqstan úshin, joǵary bilim júıesi jańaryp, eńbek naryǵy jyldam ózgerip jatqan jaǵdaıda óte ózekti.

Ekinshisi – multicultural education, ıaǵnı kópmádenıetti ortada bilim berý. Bizdiń ýnıversıtette stýdentter men oqytýshylardyń shamamen jartysy shetel azamattary. Sondyqtan biz kún saıyn túrli mádenı ereksheliktermen jumys isteımiz. Máselen, jataqhanadaǵy as mázirin barlyǵyna qolaıly etý, túrli eldiń ókilderi otyrǵan aýdıtorııada kúrdeli tarıhı taqyryptardy talqylaý nemese alǵash ret shetelge kelgen stýdenttiń jańa ortaǵa beıimdelýine kómektesý qajet bolady. Bul ońaı jumys emes. Biraq dál osyndaı orta XXI ǵasyrda asa qajet qabiletti – halyqaralyq ortada jumys isteı bilýdi qalyptastyrady.

Menińshe, bul tájirıbe búgingi Qazaqstan úshin de óte mańyzdy. Bir ǵana mysal keltireıin. Japan Student Services Organization (JASSO) uıymynyń deregine sáıkes, 2025 jyldyń mamyr aıynda Japonııada bilim alyp júrgen sheteldik stýdentter sany 400 myńnan asty. Bul – el tarıhyndaǵy rekordtyq kórsetkish. Osylaısha memleket qoıǵan maqsatqa josparlanǵan merzimnen segiz jyl buryn qol jetkizildi.

Qazaqstan da 2029 jylǵa qaraı 150 myń sheteldik stýdent tartýdy kózdep otyr. Bul – óte durys ári mańyzdy baǵyt. Alaıda mundaı mejeniń artynda úlken jumys jatyr. Sheteldik stýdentterdiń jańa ortaǵa sátti beıimdelýi ózdiginen júzege aspaıdy. Ol úshin qoldaý qyzmetteri, tıimdi beıimdeý baǵdarlamalary, halyqaralyq tájirıbesi bar oqytýshylar quramy, jaıly jataqhanalar jáne sheteldik túlekterge arnalǵan mansaptyq múmkindikter qajet.

APU ýnıversıteti osy baǵytta jıyrma jyldan astam tájirıbe jınaqtady. Sondyqtan bul máseleler tóńireginde qazaqstandyq áriptestermen tájirıbe almasyp, ortaq oı bólisýge tolyq negiz bar dep sanaımyn.

— Siz Rıtsýmeıkan Azıattyq-Tynyq muhıty ýnıversıtetiniń vıtse-prezıdenti qyzmetin atqaryp júrgenińizge bir jyldan asty. Qazir qandaı negizgi jobalarmen aınalysyp júrsiz? Bul baǵyttarda halyqaralyq akademııalyq baılanystar, sonyń ishinde Qazaqstanmen áriptestik qanshalyqty kórinis tabady?

— Bir jyl óte jyldam ótti. Meniń negizgi jaýapkershilik aımaǵymdy qysqasha aıtsam, ol – stýdenttiń aýdıtorııadan tys búkil ómiri. Akademııalyq tilde bul student affairs dep atalady. ıAǵnı stýdenttiń jataqhanadaǵy turmysy, klýbtar men úıirmelerge qatysýy, volonterlik bastamalary, beıimdelýine qoldaý kórsetý, mansaptyq damýy jáne túlektermen baılanys. Buǵan qosa outreach baǵyty bar – ýnıversıtettiń syrtqy baılanystary: talapkerlermen, mekteptermen jumys, túrli elderdegi seriktes ýnıversıtettermen jáne kompanııalarmen áriptestik ornatý. Qysqasy, ýnıversıtetti tek dáris oqıtyn oryn emes, jandy qaýymdastyqqa aınaldyratyn barlyq baǵyt osynyń ishinde.

APU ýnıversıtetinde 120-dan astam elden kelgen stýdentter bilim alady. Bul jumystyń aýqymyn da aıqyndaıdy. Bizdiń kampýs shartty túrde shaǵyn Birikken Ulttar Uıymy ispetti. Stýdenttik klýbtar da óte alýan túrli: shaı rásiminen bastap kompıýterlik oıyndarǵa deıin qamtıdy. Volonterlik jobalar da keń: Beppý mańyndaǵy jergilikti fermerlerge kómektesýden bastap Ońtústik-Shyǵys Azııa elderindegi bilim berý bastamalaryna deıin jalǵasady.

Meniń negizgi mindetim – ár stýdenttiń óz ornyn tabýyna jaǵdaı jasaý. ıAǵnı onyń ortasy, aınalysatyn isi, jobasy, tálimgeri nemese alǵashqy taǵylymdamasy bolýy kerek. Qazir bizdegi negizgi baǵyttardyń biri – karerlik ortalyqty jańartý, taǵylymdama jelisin keńeıtý, stýdentterdi qoldaý júıesin kúsheıtý jáne túlekter qaýymdastyǵymen jumysty jańa deńgeıge kóterý.

Ekinshi mańyzdy baǵyt – outreach. APU tek Beppýdaǵy kampýspen shektelmeıdi. Biz únemi mektep oqýshylarymen, talapkerlermen, ata-analarmen, seriktes mektep dırektorlarymen jáne túlektermen túrli elderde kezdesýler ótkizemiz. Men ózim de jıi saparǵa shyǵamyn, bul rette Qazaqstannyń orny erekshe. Jaqynda meni Shákárim ýnıversıtetiniń táýelsiz dırektorlar keńesine shaqyrdy. Bul maǵan Qazaqstannyń joǵary bilim júıesin syrttan baqylap qana qoımaı, ony ishinen de kórýge múmkindik berip otyr.

— 2025 jyldyń jeltoqsanynda Tokıoda Qazaqstan Prezıdentiniń sapary aıasynda Sizdiń ýnıversıtet pen Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıylǵany belgili. Bul qujat qandaı múmkindikterge jol ashady?

— 2025 jyldyń jeltoqsanynda Tokıoda, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Japonııaǵa sapary barysynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek pen bizdiń ýnıversıtet arasynda qol qoıylǵan bul kelisimdi men ýaqyt talabyna saı qabyldanǵan mańyzdy qadam dep sanaımyn.

Bul qujat ekijaqty yntymaqtastyqty keńeıtýge múmkindik beredi. Atap aıtqanda, stýdentter men oqytýshylardyń akademııalyq almasýyn damytýǵa, birlesken ǵylymı zertteýler júrgizýge, ǵylymı semınarlar men konferentsııalar uıymdastyrýǵa, sondaı-aq mádenı-bilim berý bastamalaryn iske asyrýǵa jol ashady.

Osy kelisimniń negizinde qazirdiń ózinde Qazaqstannyń birqatar joǵary oqý oryndarymen naqty baǵyttar boıynsha áriptestik tetikteri qarastyrylyp jatyr. Bul úderiste Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qoldaýy da mańyzdy ról atqarady.

— Búginde «memlekettiń jumsaq kúshi» uǵymy kóbine bilim, mádenıet jáne ıntellektýaldyq orta arqyly kórinis tabatyny aıtylady. Sizdiń oıyńyzsha, shetelde eńbek etip júrgen qazaqstandyq ǵalymdar, oqytýshylar men zertteýshiler eldiń halyqaralyq bedelin qalyptastyrýda qandaı ról atqara alady?

— Shetelde uzaq jyldar boıy shynaıy ári júıeli jumys istep júrgen árbir qazaqstandyq sol ortada Qazaqstandy tanytatyn «tiri tereze» ispetti. Sol tereze arqyly syrttaǵy adamdar bizdiń eldi kóredi, tanıdy.

Japon áriptesterimmen jyldar boıy birge jumys istegen tájirıbe sony kórsetedi. Olar úshin Qazaqstan týraly túsinik oqýlyqtan nemese jańalyqtan emes, kúndelikti qarym-qatynastan qalyptasady. ıAǵnı seniń jumysty qalaı uıymdastyratynyń, qıyndyqqa qalaı qaraıtynyń, bergen ýádeńde qalaı turatynyń arqyly kózqaras qalyptasady. Keıin bul áser Qazaqstannan kelgen stýdentterge de, almasý baǵdarlamalaryna da, áriptestik baılanystarǵa da tikeleı yqpal etedi.

Biraq bul «tiri tereze» bir baǵytta ǵana jumys istemeıdi, onyń eń mańyzdy qyry da osy. Ol tek Qazaqstan týraly kózqarasty ózgertpeı, eki el arasyndaǵy naqty baılanystardy da kúsheıtedi. Sonyń aıqyn mysaly – sońǵy jyldary APU ýnıversıtetinde Qazaqstannan keletin stýdentter sany aıtarlyqtaı artty, al aldaǵy ýaqytta bul ósimniń jalǵasatyny baıqalady. Kerisinshe baǵytta da qozǵalys kúsheıip keledi: bizdiń ýnıversıtettiń oqytýshylary men qyzmetkerleri Qazaqstanǵa jıi baryp, jańa baǵdarlamalardy talqylaıdy, dáris oqıdy, seriktes joǵary oqý oryndarymen kezdesýler ótkizedi. Buryn mundaı saparlar sırek bolsa, qazir júıeli úrdiske aınaldy.

Ótken jeltoqsanda Prezıdenttiń Tokıoǵa sapary kezinde men de Japonııada ártúrli salada eńbek etip júrgen qazaqstandyqtarmen birge Memleket basshysymen kezdesýge qatystym. Olardyń qatarynda konsaltıng, medıtsına jáne jasandy ıntellekt salasynda jumys isteıtin mamandar boldy. Árqaısysynyń joly bólek, tájirıbesi de ártúrli. Menińshe, naǵyz «jumsaq kúsh» dál osyndaı naqty adamdar men olardyń naqty eńbeginen qalyptasady.

— Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy gýmanıtarlyq jáne bilim berý baılanystary sońǵy jyldary aıqyn jandanyp keledi. Sizdiń oıyńyzsha, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine jol ashatyn qandaı birlesken jobalar men bastamalar bolýy múmkin?

— Bul máselege baıyppen qaraǵan jón: ádemi sóz aıtý ońaı, al júzege asyrý — úlken eńbek. Degenmen, birlesken jobalar úshin múmkindik buryn-sońdy bolmaǵandaı keń ashylyp tur. Stýdentter almasýy — irgeli format, ony ári qaraı ulǵaıtý qajet. Qazir Japonııadaǵy qazaqstandyq stýdentter sany eki eldiń áleýetimen salystyrǵanda áli de az. Qysqa merzimdi baǵdarlamalar men dıplomdyq baǵdarlamalar boıynsha damýǵa jol ashyq.

Kelesi saty — birlesken ǵylymı ortalyqtar. Qazaqstan men Japonııanyń qoǵamdyq densaýlyq saqtaý, megapolısterdi turaqty damytý jáne jasandy ıntellekt salasyndaǵy áleýeti joǵary. Mamyr aıynda Tokıo gýbernatory ıÝrıko Koıkeniń Astanaǵa sapary kezinde dál osy jasandy ıntellekt, jasyl tehnologııalar jáne «aqyldy qalalardy» basqarý máseleleri talqylandy. Japon tarapy tájirıbe bólisýge ázir. Prezıdentimiz jeltoqsandaǵy sapary kezinde birlesken ǵylymı platforma qurý jáne Japonııa ýnıversıtetteriniń ókildikterin Qazaqstanda ashý týraly bastama kóterdi. Mundaı tyǵyz qarym-qatynas kezinde eki baǵyt ta tolyqtaı júzege asatyn jobalar dep sanaımyn.

Jeke atap ótkim keletini – gýmanıtarlyq baǵdarlamalar. Til, óner jáne mádenıet salasyndaǵy almasýlar ǵylymı yntymaqtastyqtyń qosymshasy emes, kerisinshe onyń negizi. Óıtkeni mádenıetti túsinbeı turyp, shynaıy áriptestik ornatý qıyn. Qýanarlyǵy — Qazaqstanda japon tiline, al Japonııada túrki álemine degen qyzyǵýshylyq artyp keledi.

Almatyda kóp jyldan beri tabysty jumys istep kele jatqan Qazaqstan–Japonııa adam resýrstaryn damytý ortalyǵy bar. Bul ortalyq arqyly myńdaǵan qazaqstandyq japon tilimen, bıznes tájirıbesimen jáne mádenıetimen tanysty. Mundaı qurylymdar bir rettik joba emes, uzaq merzimdi jáne júıeli eńbektiń nátıjesi ekenin kórsetedi. Osyndaı berik negizdiń arqasynda bolashaqta aýqymdy birlesken bastamalardy damytýǵa tolyq múmkindik bar.

— Halyqaralyq akademııalyq mansap quryp, ǵylymmen aınalysqysy keletin jáne álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde Qazaqstandy tanytqysy keletin jastarǵa qandaı keńes berer edińiz?

— Men ádette keńes berýge asyqpaımyn. Ár adamnyń óz joly bar, al maǵan kómektesken tájirıbe ózgege dál solaı jaraıdy deý qıyn. Degenmen óz tájirıbemnen túıgen úsh qaǵıdany bólissem bolady.

Birinshisi – ashyq bolý, open-minded. Jańa taqyryptarǵa, jańa adamdarǵa, ózge ǵylym salalaryna, basqa mádenıet pen basqa kózqarasqa ashyq bolý. Bul qasıettiń mende qalyptasýyna Japonııadaǵy tájirıbem de úlken áser etti. Ashyqtyq – halyqaralyq akademııalyq ortadaǵy eń mańyzdy daǵdylardyń biri.

— Birinshiden, dúnıetanymyńyzdy keńeıtińiz. Jańa taqyryptarǵa, adamdarǵa, ózge mádenıet pen kózqarasqa ashyq bolyńyz. «Ashyq oılaý» — Japonııada júrip qalyptastyrǵan basty daǵdym.

Ekinshiden, jolyńyzdy álemdik ortalyqtan bastamaǵanyńyzdan uıalmańyz. Semeıden Nagasakıge barǵanymda, shaǵyn qaladan kelgen qarapaıym jigit edim. Bul — kemshilik emes, qaıta — erekshe resýrs. Qazaqstanda ósken adamnyń kózqarasy bir qalypty ortada júrgenderden bólek bolady. Sol bolmysyńyzdy «sáıkes kelý» úshin óshirmeńiz, kerisinshe, ony halyqaralyq komandadaǵy artyqshylyǵyńyzǵa aınaldyryńyz.

Úshinshiden, sabyrly bolyńyz. Akademııalyq mansap — uzaq jol. Alǵashqy iri eńbegim jaryq kórýine jyldar ketti, dekan qyzmetine on jyldan astam ýaqyttan soń jettim. Tabysty aımen emes, onjyldyqpen ólshep, kún saıyn keshegiden sál de bolsa artyq eńbektenseńiz, maqsatqa jetesiz.

Abaıdyń jıyrma besinshi qara sózindegi: «Ózgelerdiń bilimin úırený úshin, teń bolý úshin, óz halqyńa qorǵan ári tirek bolý úshin oqý kerek» degen sóz oıyma jıi oralady. Bul oı halyqaralyq akademııalyq joldyń mánin tereń ashady. Shetelde oqý — elden alystaý emes. Kerisinshe, basqa halyqtan úırenip, óz eline tirek bola bilý — ǵylym jolyndaǵy jas qazaqstandyq úshin eń durys baǵyt.

Osyǵan deıin Qazaqstan men Japonııa akvasharýashylyq salasynda áriptestikti kúsheıtetini týraly jazdyq.