Dertti erte anyqtaý: Qazaqstandaǵy skrınıng reformasy kimdi jáne qalaı qutqarady
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstanda skrınıngtik baǵdarlamalarmen qamtý deńgeıi birden 25%-ǵa artty. Memleket basshysy qol qoıǵan jańa zańnamalyq ózgeristerden keıin, eń mańyzdy onkologııalyq tekserýler MÁMS júıesindegi mártebege qaramastan, barlyq azamat úshin tolyqtaı tegin ári qoljetimdi paketke aýystyryldy.
Jibek Joly telearnasynyń «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda sala mamandary halyqtyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiligi men skrınıngterdiń mańyzy jaıly sóz qozǵady.
Skrınıng degenimiz — adam boıynda eshqandaı belgiler nemese klınıkalyq kórsetkishter bolmasa da, qaýipti dertti eń erte kezeńinde anyqtaý ádisi. Osy ýaqytqa deıin elimizde onkologııalyq baǵyttaǵy skrınıngter tek áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý júıesinde bar tulǵalarǵa ǵana jasalyp keldi. Alaıda zańnamaǵa engizilgen sońǵy reformalar onkoskrınıngti kepildik berilgen tegin medıtsınalyq kómek paketine engizdi.
Sondaı-aq árbir jumyskerge medıtsınalyq skrınıngten ótý úshin úsh kúndik zańdy demalys beriledi.
Bul qadam júıege qandaı ózgeris ákelgenin QR DSM Medıtsınalyq kómekti uıymdastyrý departamenti dırektorynyń orynbasary Ásel Qydyrálıeva túsindirdi.
— Bul zań aıasyndaǵy eń úlken jańashyldyq, qol jetkizgen nátıjemiz — onkologııalyq skrınıngtiń saqtandyrý mártebesine qaramastan, tegin pakette barshaǵa birdeı qoljetimdi bolýy. Osy sheshimniń arqasynda onkologııalyq tekserýlermen qosymsha 300 myń adamdy qamtýǵa múmkindik týdy. Qazir qamtý deńgeıiniń 25 paıyzǵa jetkeni — óte oń ózgeris. Aýrý neǵurlym erte anyqtalsa, onyń emi de soǵurlym tıimdi, nátıjeli bolmaq, — deıdi Ásel Qydyrálıeva.
Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, skrınıngtik baǵdarlamalardyń aýqymy tek onkologııamen shektelmeıdi. Dúnıejúzilik ólim-jitim qurylymynda birinshi orynda turǵan qanaınalym júıesiniń aýrýlary, qant dıabeti men glaýkomany erte anyqtaý isi de jolǵa qoıylǵan.
Onyń ústine, jańadan engizilgen tserebrovaskýlıarlyq aýrýlar skrınıngi aıasynda 50-70 jas aralyǵyndaǵy er azamattar eki jylda bir ret moıyn brahıotsefaldy tamyrlaryn ýltradybystyq zertteýden ótkizedi. Bul tamyrdyń bitelý deńgeıin anyqtap, ınsýlt pen ınfarkttiń aldyn alyp, qajet bolǵan jaǵdaıda shuǵyl operatıvti em qoldanýǵa septigin tıgizedi.
Qazirgi tańda glaýkoma boıynsha 800 myńǵa jýyq adam, sút bezi men jatyr moıny qaterli isigine 900 myńdaı áıel, al kolorektaldy qaterli isikke 750-800 myń azamat tekserýden ótedi.
Jalpy nátıjeniń 5 paıyzynda dert erte anyqtalsa, bul — myńdaǵan adam ómiriniń aman qalýy. Osy maqsatta E-gov qosymshasy arqyly 2 mıllıonnan astam azamatqa elektrondy habarlamalar jiberilip, emhanalardyń baǵyttaý jumysy kúsheıtilgen.
Kim, qashan jáne qandaı jıilikpen tekserilýi kerek?
Qazaqstanda bekitilgen arnaıy buıryqqa sáıkes, nysanaly toptar emhanalarda tegin tekserile alady.
Qant dıabeti, arterııalyq gıpertonııa, glaýkoma: 40 jastan 76 jasqa deıingi erler men áıelder árbir eki jyl saıyn;
Jatyr moıny qaterli isigi: 30 jastan 70 jasqa deıingi áıelder árbir tórt jyl saıyn;
Sút bezi qaterli isigi: 40 jastan 70 jasqa deıingi áıelder árbir eki jyl saıyn;
Kolorektaldy qaterli isik (tik ishek pen toq ishek): 50 jastan 70 jasqa deıingi erler men áıelder árbir eki jyl saıyn;
Tserebrovaskýlıarlyq aýrýlar (ınsýlt, ınfarkt qaýpi): 50 jastan 70 jasqa deıingi er azamattar árbir eki jyl saıyn.
Táýeldilik pen kúızelistiń dertke áseri qandaı?
Búgingi tańda skrınıngtik zertteýlerdiń tizimi tolysyp, zamanaýı bıohımııalyq kórsetkishtermen tolyǵyp jatyr. Máselen sońǵy ýaqytta júrek-qantamyr aýrýlarynyń qaýpin dálirek baǵalaý úshin aterogendi faktor sanalatyn tyǵyzdyǵy tómen lıpoproteıdterdi (TTLP) anyqtaý mindetteldi. Bul táj arterııalarynda maılar men blıashkalardyń jınalýyn erte bastan baqylaýǵa múmkindik beredi.
Alaıda medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty, terapevt Janna Eshmaǵambetovanyń pikirinshe, kez kelgen zamanaýı dıagnostıka adamnyń óz ómir saltyn ózgertýge degen talpynysymen ushtasýy tıis.
Maman qazirgi qoǵamdaǵy onkologııalyq jáne sozylmaly aýrýlardyń beleń alýyn qozǵalys azdyǵy men psıhologııalyq faktorlarmen baılanystyrady.
— Zaman damyǵan saıyn, adamdar gadjetterge qatty táýeldi bolyp barady. Vırtýaldy álemniń qyzyǵymen fızıkalyq turǵydan belsendilik múldem azaıdy. Qozǵalystyń azdyǵy birden artyq salmaqqa ákeledi, al bul protsestiń artynda kortızol gormonynyń shamadan tys kóbeıýi tur. Kortızol — stress gormony. Eger adamnyń fızıkalyq belsendiligi tómen bolsa, bul gormon jınalyp, aǵzany ishten jegideı jeıdi, sonyń saldarynan onkologııalyq aýrýlardyń damýyna tikeleı jaǵdaı jasalady. Eger adam kúnine eń quryǵanda 30-40 mınýt taza aýada serýendep, 10 myń qadam júrýdi ádetke aınaldyrsa, kortızol deńgeıi birden tómendeıdi, — dep eskertedi maman.
Oǵan qosa, fastfýd ónimderin beıbereket tutyný men turaqty kúızelis te qaterli isikti qozdyratyn negizgi faktorlardyń qatarynda. Sondyqtan árbir kishkentaı, eleýsiz kóringen zııandy ádet ýaqyt óte kele úlken qaýipti dertke aınalýy múmkin.
— Kóptegen azamat boıynan jaman aýrý tabylyp qala ma dep skrınıngten qorqyp, qashady. Al qorqynysh aýrýdy tejemeıdi, kerisinshe, onyń asqynyp, em qonbaıtyn deńgeıge jetýine sebep bolady. Táninde qandaı da bir kúdik nemese jaısyzdyq bar árbir azamat salqynqandylyq tanytyp, skrınıngten ótýi tıis. Bul kómek barshaǵa birdeı qoljetimdi, — deıdi dáriger.
Budan buryn Qazaqstanda onkologııalyq aýrýdyń aldyn alýǵa arnalǵan qospa ázirlenip jatqanyn jazǵanbyz.
