Dertińizge shıpa, janyńyzǵa daýa izdeseńiz, atqa minińiz
ASTANA. QazAqparat - Álemde jylqymen tabıǵaty etene qazaqtaı ult kemde kem. Ultymyzdyń arǵy bergi tarıhyn Qambar ata tuqymynsyz elestetý múmkin emes. Bizge alys ǵasyrlardan syr shertetin kózi tiri eksponat ta osy jylqy túligi. Qambar ata tuqymyn eń erte paıdalanǵan halyqtardyń urpaǵy ekenimiz týraly da tarıhı derekter mol.
Ataqty shyǵystanýshy, akademık Rene Grýsse atty Frantsýz ǵalymy óziniń «Dala ımperııasy» eńbeginde: «Eń alǵash jylqy maly Ońtústik orys dalasynda paıda bolǵan. Jylqyny alǵash qolǵa úıretýshilerdiń kóshpendiler bolǵany kúmán týdyrmaıdy. Jylqy qolǵa úıretilisimen-aq soǵysqa paıdalanyldy...» degen jazbalar bar. Bul jerdegi Ońtústik orys dalasy qazaq dalasynyń soltústigi, Sibirdiń ońtústik etegi, qart Altaı men Saıan qabyrǵalary jáne túriktiń Ótúken jynysy ekenin tarıh ǵalymdary neshe márte aıtqan. Arheologııalyq qaldyqtar budan 7000 jyl buryn Eýrazııa dalasy jylqyny qolǵa úıretýshilerdiń Otany bolǵan degen qortyndy shyǵarady.
Sońǵy kezdegi qazba derekter negizinde Qazaqstan jáne kórshi aımaqtarda bizdiń zamanymyzdan burynǵy 3-4 myń jyldyqtar kezinde jylqy tek qolǵa úıretilip qana qoımaı, bir túrli mádenı fenomen retinde, álde qashan keń taralǵanyn dáleldeıdi. Mundaı oryndardyń qataryna Soltústik Qazaqstandaǵy Botaı mádenıeti, Arqaıym eskertkishteri, sondaı-aq saq, ǵun zamanynyń muralary jatady (Berel, Shilikti, Esik qorǵany t.b.).
Ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynda Kókshetaý aımaǵynan tabylǵan jylqy qorymyn tereńirek zerttegen ǵalymdar munda jerlengen jylqylardyń qazirgi qazaq jylqysymen bir tekti ekenin anyqtady.
Bul - halqymyzdyń jylqymen ejelden etene bolǵandyǵyn dáleldeıtin derekter. Bizdiń búgingi aıtpaq bolǵanymyz bul emes, Qambar ata tuqymynyń kópshilik biletin jáne bile bermeıtin keıbir erekshe qasıetteri, qyzyqty málimetter.
Kópshilik jurt ádette «jylqy minezdi halqpyz» dep bekerden beker aıtpaıdy. Óıtkeni, jylqy óte sergek, sezimtal sondaı-aq, aqyldy janýar.
Qazaq jylqy janýaryn erekshe baǵalaıtyn álemdegi 24 ulttyń biri.
Álemdik tarıhta jylqynyń eń arǵy atasyn gırakoterııa deıdi. Gırakoterııanyń salmaǵy 5 keli, boıynyń bıiktigi nebary 15 santımetr, ol 60 mıllıon jyldaı ýaqyt buryn ómir súrgen.
Qambar ata tuqymynyń 5 múshesi aıyryqsha damyǵan.
Olar - sezý túısigi, kózi, qulaǵy, aýzy jáne muryny. Jylqy osy bes múshesiniń arqasynda ıesimen qatynasyn da rettep, onyń qandaı adam ekenin ajyrata alady. Sol arqyly ózinen qorqyp turǵan adamǵa minez kórsetedi. Onyń osy qasıetin ańǵarǵan ata-babalarymyz qarsy ádisin taba bilgen.
Jylqynyń aýzy, muryny, kózi men qulaǵynyń erekshe sezimtaldyq qasıetimen qatar jylqynyń este saqtaýy da joǵary deńgeıde. Uly Otan soǵysy kezinde Shyǵys Qazaqstan óńirinen maıdanǵa, Belarýs jerine poıyzben aparylǵan bir jylqy, alty aıdan keıin óz mekenine qaıtyp kelgen.
Dúnıe júzinde jylqynyń túri óte kóp. Sońǵy derekter boıynsha 163 ke jýyq. Olardyń kóbi aralas tuqymdy. Tek sanaýly tuqymdary ǵana taza qandy dep aıtylady, mysaly arab jylqysy.
Qazaq ejelden jylqynyń jasy men densaýlyǵyn tisine qarap anyqtaǵan. Aıta ketý kerek, jylqynyń tisi basqa janýarlardyń tisinen ótkirligimen de erekshelenedi.
Jylqy týraly eń qysqa ataý «at» degen qazaqta bolsa, al eń uzyn ataý perýan taıpasynyń úndisterinde degen derek bar.
Sońǵy ýaqyttaǵy ǵylymı zertteýler jylqy qyzyl men kók tústi ajyrata almaǵanymen, biraq túrli-tústi reńkte kóretinin aıtady, sondaı-aq, onyń kózi qarańǵy túnde óte jaqsy kóretinin bárimiz bilemiz.
Ol bir baǵytqa qarap turǵanymen aınalasyn birdeı kóre alady.
Sezimtaldyǵy jaǵynan kóptegen janýarlardan alda bolatyn jylqy ıesiniń ózine degen yqylasyn ańǵara alady. Eger ıesi ózine unasa odan asqan adamnyń janserigi bolýy ekitalaı.
Jylqy qazaqpen ejelden etene bolǵandyǵynan ǵana emes, ol joǵarda aıtqandaı kóptegen artyqshylyǵymen, ásirese er basyna kún týyp, qınalǵan sátte jol taba biletin aqyldylyǵymen baǵaly. At ıesin eshqashan jolda qaldyrmaǵan.
At qalyń tuman basyp turǵanda durys jol taýyp, shól dalada basyn erkin qoıa berse sýly jerge bastap barý ereksheligi bar.
Jylqynyń tektiligi sol, aıǵyrlar óz tuqymyna eshqashan shappaıdy.
Burynǵy baı baǵlandar, batyrlar ózderine mindetti túrde bir jaqsy at ustaı bilgen. Tarıhymyzǵa úńiler bolsaq, tipti bir jaqsy at úshin, el men el eregesken zamandar bolǵan. Qazaq at er qanaty dep beker aıtpasa kerek. Aty álemge máshhur Shyńǵyshan jarty álemdi ýysyna alýy - kóshpendilerdiń jylqy janýarynyń erekshelikterin soǵysqa órkenıetti túrde paıdalana alýynda bolsa kerek.
Qazaq tarıhynan jylqynyń alar orny orasan zor ekeni barlyǵymyzǵa túsinikti. Aty ańyzǵa aınalǵan qazaq batyrlary óziniń jelden júırik saıgúlikterinsiz aıtylmaıdy. Ertóstik, Qobylandy, Alpamys, Qambar batyr, Qabanbaı batyr syndy ertegiler men tarıhymyzdaǵy alyp tulǵalardyń aty aqyldy tulparlarymen qatar aıtylady. Jelmen jarysqan júırikter Marǵabyldyń qaraqasqa aty, Aqan seriniń Qulageri syndy arǵymaqtar ultymyz tarıhymen qatar jasaı bermek.
Jylqy malynyń qazaq aýyz ádebıetindegi oryny erekshe.
Ásirese, halyq ánderinde jylqy ataýlary óte keń taraǵan. Án sózderinde jıi kezdesetin jylqy ataýlary: aqbaqaı, qulaqasqa, úkiliker, maıdaqońyr, eki jıren, býryltaı, t.b.
Al, ultymyzdyń kúı ónerinde tórt túliktiń osy túrine arnalǵan kúı sany sanap taýysqysyz. «Salkúreń», «Qosbasqan», «Telqońyr», «Qara jorǵa», «Óreliker»...
Álemde jylqy túligine eń kóp áýen arnaǵan halyq qazaq ekenine daý joq. Bunyń bári ultymyzdyń oǵan degen tereń mahabbatynan ǵana emes, jylqynyń basqa janýarlarǵa qaraǵanda artyq jaratylysynyń áserinen de bolýǵa tıis.
B.e.d. V ǵasyrda Gıppokrat qorshaǵan ortanyń adamǵa áserin baıqap: «At ústinde júrý - tek qana jaraly adamdy ǵana jazyp qoımaı, melanholıkterge jaman oılardan arylyp, kerisinshe, kóńilin sergitip, jaqsy oılar oılaýǵa járdemdesedi», - depti.
Ǵylymı tilde «ıppoterapııa» dep atalatyn atpen serýendeý arqyly jasalatyn emniń bul túri medıtsınanyń búgin ashqan jańalyǵy emes eken.
ıAǵnı, sonaý B.e.d. V ǵasyrda osy ǵylymnyń atasy Gıppokrat jylqynyń erekshe emdik qasıetin ańǵartyp ketken.
Tıbet medıtsınasynda jylqyny túsinde kórý de - shıpa bolyp esepteledi. Túsinde adam arasynda qulyndary bar jylqylardy kórse - aýrýynan tez aıyǵatynynyń belgisi de, atty jaıdaq minip júrse - uzaq ǵumyr keshedi dep boljaǵan. Minekeı, qazaqtyń «At ústinde áýlıe» degeni tegin sóz emes boldy.
Aýyzdyǵymen alysqan atqa miný kimge bolsyn qanat bitireri anyq. Adamǵa erkindikti tazalyqty sezindiredi. Qazaq erkindikti at ústinde sezingen. Eńbektegen sátte qý shybyqty at etip oınaıtyn qazaq balasy óse kele shybyqqa jan bitirgen.
At ústinde rýhy tasyp, qaıraty qalyptasqan. Endeshe, rýhymyz bıik, denim saý bolsyn deseńiz babalar izin jalǵastyryp turǵan jón bolar.
Beısen Sultanuly
