Derekter dáýirindegi statıstıka: Qazaqstandy qandaı ózgeris kútip tur
ASTANA. KAZINFORM – Ulttyq statıstıka bıýrosy memlekettik organdar men kompanııalardyń derekterin, sondaı-aq jasandy ıntellekt múmkindikterin keńinen paıdalanýdy josparlap otyr. Bul ózgerister resmı statıstıkanyń dáldigine qalaı áser etedi jáne derekterge degen senimdi qalaı qamtamasyz etýge bolady? Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń materıalynda.
Esep jınaýdan derekterdi taldaýǵa
Búginde memlekettik statıstıka kásiporyndar, uıymdar men úı sharýashylyqtary usynatyn esepterge negizdelgen. Olardy jınaý, tekserý jáne biriktirý ýaqytty talap etedi. Alaıda qajetti aqparattyń bir bóligi memlekettik derekqorlar men kompanııalardyń aqparattyq júıelerinde burynnan bar. Sondyqtan Qazaqstan statıstıka júıesin jańartyp, qolda bar derekterdi tıimdi paıdalanýǵa kóshýdi kózdep otyr.
QR Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń basshysy Maqsat Turlybaevtyń aıtýynsha, tsıfrlyq derekkózderdiń kóbeıýi statıstıka qalyptastyrý tásilin ózgertýge múmkindik beredi.
– Osydan birneshe jyl buryn statıstıkanyń negizgi kózi respondentterdiń eseptiligi bolatyn. Búginde memlekettik derekqorlarda, bankterde, telekommýnıkatsııalyq kompanııalarda, kassalyq júıelerde, spýtnıktik jáne geoaqparattyq servısterde orasan zor derekter kólemi jınaqtalǵan. Sony tıimdi paıdalaný qajet, – dedi Maqsat Turlybaev.
Osyǵan baılanysty jumys eseptilik jınaýdan derektermen jumys isteýge kóshýge oıysyp otyr. Jańa model boıynsha statıstıka mamandary aldymen qoldanystaǵy derekkózderden qajetti aqparatty izdeıdi, al qosymsha málimetterdi tek qajet bolǵan jaǵdaıda suratady.
Degenmen dástúrli saýalnama men zertteýler mańyzyn joǵaltpaıdy. Mysaly, kassalyq chekter adamdardyń qandaı taýar satyp alyp, qansha aqsha jumsaıtynyn kórsetkenimen, otbasynyń shyǵynyn ne sebepti qysqartqanyn nemese tabysynyń qalaı ózgergenin túsindire almaıdy. Mundaı máselelerdi anyqtaý úshin halyq arasynda saýalnama júrgizý qajet bolýy múmkin. Demek, jańa model qolda bar derekterdi barynsha paıdalanýmen qatar, aqparat jetispegen jaǵdaıda dástúrli ádisterdi qoldanýdy quptaıdy.
Reforma aıasynda bıýronyń mindeti de keńeıedi. Vedomstvo kórsetkishterdi jarııalaýmen shektelmeı, ulttyq derekter júıesindegi ortaq talaptardy úılestirýge tıis.
Inflıatsııa men kóshi-qondy esepteýdiń jańa tásilderi
Máselen, ınflıatsııany esepteýde fıskaldyq derek operatorlarynyń málimetteri paıdalanylady. Olar dástúrli baǵa monıtorıngin tolyqtyryp, saýdadaǵy ózgeristerdi tereń taldaýǵa sep.
Satý derekteri arqyly tutynýshylardyń minez-qulqyn da zertteýge bolady. Atap aıtqanda, qandaı taýarlar jıi satyp alynatynyn, qaısysyna suranys azaıǵanyn jáne qymbattaǵan ónimderdiń ornyna tutynýshylar neni tańdaıtynyn anyqtaýǵa bolady. Degenmen ınflıatsııany dál esepteý úshin bul málimetterdi baǵa kórsetkishterimen salystyryp, derekterdiń tolyqtyǵyn tekserý qajet.
Sondyqtan kassalyq aqparat dástúrli baǵa baqylaýyn tolyq almastyrmaıdy. Derekterge qandaı dúkender men taýarlar kiretini, olardyń qanshalyqty tolyq qamtylǵany jáne ótken jyldardaǵy kórsetkishtermen salystyrýǵa jaramdylyǵy eskerilýge tıis.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń sholýynda Qazaqstanǵa fıskaldyq chekterdi paıdalanýdy jalǵastyryp, saýda jelileriniń derekterin statıstıkaǵa engizý múmkindikterin zertteý usynylǵan. Sarapshylar baǵa monıtorınginiń geografııalyq aýqymyn, ásirese aýyldyq jerlerde keńeıtýdiń mańyzyn atap ótedi.
Bul ózgerister kúndelikti ómirge de áser etedi. Resmı ınflıatsııa halyqtyń ómir súrý kórsetkishi qalaı ózgergenin baǵalaýǵa kómektesedi. Al óńirlerdegi baǵa men satyp alý týraly málimetter neǵurlym tolyq bolsa, mamandar tutyný naryǵyndaǵy ózgeristerdi soǵurlym dál anyqtaı alady.
Statıstıkada qoldanylýy múmkin taǵy bir derekkóz – mobıldi baılanys operatorlarynyń málimetteri. Olar halyqtyń kóshi-qonyn, týrıstik aǵyndy jáne adamdardyń aýmaqtar arasyndaǵy qozǵalysyn zertteýge múmkindik beredi.
Mysaly, qalada resmı tirkelgen turǵyndar sany naqty derek kórsete bermeıdi. Biri kórshi aýdannan jumysqa kelse, endi biri basqa qaladan qatynaıdy. Týrıstik maýsymda kelýshiler sany da artýy múmkin. Mundaı aqparat kólik qatynasyn, medıtsınalyq qyzmetterdi jáne ózge de ınfraqurylymdy josparlaýǵa kómektesedi.
Alaıda mobıldi derekterdi adamdar sanyn dál kórsetetin ólshem retinde qarastyrý múmkin emes. Barlyq turǵyn bir operatordyń qyzmetin paıdalanbaıdy, al telefonnyń ornalasqan jeri adamnyń sapar maqsatyn anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan mundaı málimetterdi basqa derekkózdermen salystyryp, durystyǵyn tekserý qajet.
Qazaqstan statıstıkasynda JI qalaı qoldanylady?
Reformanyń taǵy bir baǵyty – jasandy ıntellektini statıstıkalyq jumysqa engizý. Ulttyq statıstıka bıýrosy tehnologııany esepterdi toltyrýǵa kómektesý, málimetterdi tekserý, qalyptan tys kórsetkishterdi anyqtaý jáne taldamalyq materıaldar ázirleý úshin qoldanýdy josparlap otyr. Paıdalanýshylarǵa keńes beretin chat-bottar sııaqty keıbir tsıfrlyq quraldar qazirdiń ózinde jumys isteıdi. Al jasandy ıntellektini keńinen paıdalaný aldaǵy josparǵa engizilgen.
Mysaly, kásiporyn esebindegi kórsetkish burynǵy kezeńdermen salystyrǵanda kúrt ózgerse, júıe mamannyń nazaryn osy aýytqýǵa aýdarady. Biraq mundaı ózgeris qatelik baryn bildirmeıdi. Ol ekonomıkadaǵy naqty úderisterdiń kórinisi bolýy da múmkin. Sondyqtan árbir kúmándi kórsetkish qosymsha tekseristi qajet etedi.
Bıýro basshysy Maqsat Turlybaevtyń aıtýynsha, JI mamandardyń jumysyn jeńildetýi tıis. Onyń sózinshe, tehnologııany úsh negizgi baǵytta qoldaný kózdelgen.
– Birinshi topqa respondentter men statıstıkalyq málimetterdi paıdalanýshylar jatady. JI olarǵa esepti durys toltyrýǵa, qatelerdi túsinýge jáne qajetti kórsetkishterdi qarapaıym tilmen tabýǵa kómektesedi. Ekinshi top – bıýro qyzmetkerleri. Olar tehnologııany derekterdi jikteý, sapasyn baqylaý jáne qalyptan tys kórsetkishterdi anyqtaý úshin paıdalanady. Úshinshi topqa qajetti aqparatty jyldam taýyp, kórsetkishterdi salystyryp, úrdisterdi taldaıtyn memlekettik organdar kiredi, – dedi Maqsat Turlybaev.
Spıker negizgi shekteýge de nazar aýdardy. Jasandy ıntellekt qaıtalanatyn mindetterdi oryndap, sheshim nusqalaryn usyna alady, biraq kásibı sheshimniń durystyǵyna jaýapkershilik mamannyń moınynda qalady.Bul qaǵıdat resmı statıstıka úshin aıryqsha mańyzdy.
EYDU Qazaqstanǵa qandaı usynys berdi?
Ulttyq statıstıka júıesin tereń baǵalaý úshin EYDU sarapshylary 2023–2025 jyldary arnaıy sholý júrgizgen. Qorytyndy esep 2026 jylǵy 7 qyrkúıekte jarııalandy.
Sholýda Qazaqstannyń statıstıkalyq júıesine jalpy oń baǵa berilgen. Sarapshylar derekterdiń sapasy, ózara sáıkestigi, qoljetimdiligi men ýaqytyly usynylýyn, sondaı-aq halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigin atap ótken. Statıstıkalyq tirkelimderdi damytý jáne ákimshilik derekterdi paıdalaný baǵytyndaǵy jumystar da oń baǵalandy.
EYDU-nyń bas statısti ári Statıstıka jáne derekter dırektsııasynyń basshysy Stıv Makfılı ár eldiń statıstıkalyq júıesin bir ǵana ólshemmen baǵalaý durys emestigin alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, elderdiń kólemi men basqarý qurylymy ártúrli bolǵandyqtan, statıstıkalyq júıelerdiń ózindik erekshelikteri bar.
– Ár eldiń statıstıkasy san alýan. Keıbir memleketterde basqarý júıesi ortalyqtandyrylǵan, al basqalarynda ókilettikter basqarýdyń ártúrli deńgeıleri arasynda bólingen. Sondyqtan ár eldiń kúshti jáne álsiz jaǵy bar. Qazaqstannyń statıstıkalyq júıesi aıtarlyqtaı ortalyqtandyrylǵan, jaqsy damyǵan. Sonymen qatar el ákimshilik derekterdi keńinen paıdalanýǵa umtylyp otyr. Bul – oń úrdis, óıtkeni zaman aǵymyna saı statıstıka dál osy baǵytta damýy kerek, – dedi ol.
Alaıda bul másele joq degendi bildirmeıdi.
– Birde-bir eldiń statıstıkalyq júıesi minsiz emes. Qazaqstanda standarttar joǵary deńgeıde bolǵanymen, derekter sapasyna qoıylatyn talaptardy jetildirip, ákimshilik derekterdi paıdalanýdy keńeıtý qajet. Statıstıka bıýrosy basqa memlekettik organdarmen tyǵyz jumys isteýi kerek. Sonda biryńǵaı standarttar tek statıstıka salasynda ǵana emes, barlyq mınıstrlikte qoldanylady. Aldaǵy jyldary osy baǵytta jumys isteý qajet, – dep atap ótti Stıv Makfılı.
Sarapshylar naqty olqylyqtardy da kórsetti. Atap aıtqanda, memlekettik boryshqa, bıznestiń qurylymy men demografııasyna qatysty keıbir málimetterdi, sondaı-aq ekologııalyq statıstıkanyń jekelegen baǵyttaryn jetildirý qajet. Buǵan qosa kórsetkishterdiń qalaı esepteletinin, qandaı derekterdi qamtıtynyn jáne qandaı shekteýleri baryn túsindiretin ádistemelik sıpattamalardy jaqsartý usynyldy.
Qazaqstannyń ulttyq statıstıka júıesine sholý júrgizgen halyqaralyq sarapshylar tobynyń jetekshisi Jıýlen Dıýpon usynystardy birden oryndalýǵa tıis mindetter tizimi emes, kezeń-kezeńimen júzege asyrylatyn ózgerister baǵdarlamasy retinde qarastyrý kerektigin aıtady.
– Basymdyqtardy aıqyndap, statıstıkalyq saıasattaǵy olqylyqtar men júıeni damytýǵa qajetti ulttyq tetikterdi talqyladyq. Úılestirý jumysy óte mańyzdy. Innovatsııalar men tehnologııalardy engizý qajet, biraq bul úshin barlyq memlekettik organ úılesimdi jumys isteýi kerek, – dedi sarapshy.
Onyń pikirinshe, aldaǵy bir, eki nemese úsh jylda qandaı nátıjege qol jetkizý kerektigin naqty belgilep, ár memlekettik organnyń mindetin aıqyndaý mańyzdy.
Statıstıka ashyq ári qaýipsiz bola ala ma?
Resmı ınflıatsııa kórsetkishi halyqtyń kúndelikti shyǵyndarynyń ósýimen sáıkes kelmeýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda vedomstvo tutyný baǵalary ındeksiniń qalaı esepteletinin, oǵan qandaı taýarlar men qyzmetter kiretinin túsindirýi kerek. Sondaı-aq jeke adamnyń shyǵyny el boıynsha ortasha kórsetkishten nelikten ózgeshe bolýy múmkin ekenin ashyq kórsetý mańyzdy.
Bul talap jalpy ishki ónim (JІÓ) men eńbek naryǵynyń kórsetkishterine de qatysty. Statıstıkaǵa degen senim sandardyń dáldigimen shektelmeıdi. Esepteý ádistemeleriniń ashyqtyǵy, derekterdiń shekteýlerin túsindirý jáne kórsetkishterdi qaıta qaraý sebepterin kórsetý de mańyzdy ról atqarady.
Sonymen qatar statıstıkada bankterdiń, kassalyq júıelerdiń jáne mobıldi operatorlardyń derekterin paıdalaný keńeıgen saıyn, aqparatqa qol jetkizý men ony qorǵaý talaptary da kúsheıýi kerek. Memleket derekterdi jınaý men paıdalanýdyń zańdy negizderin aıqyndap, qupııa aqparattyń ruqsatsyz taralýyna jol bermeıtin tetikterdi qamtamasyz etýge tıis.
Eýropa tájirıbesi: senimdi statıstıkanyń negizi nede?
Halyqaralyq tájirıbege úńilsek, Eýropa zamanaýı statıstıkanyń qandaı qaǵıdattarǵa súıenýi kerektigin aıqyndaǵan. Tájirıbe kodeksi statıstıkalyq organdardyń táýelsizdigi, vedomstvoaralyq úılestirý, derekterge qol jetkizý, sapa, qupııalylyq, obektıvtilik jáne kórsetkishterdiń salystyrmalylyǵy sııaqty máselelerdi qamtıtyn 16 qaǵıdattan turady. Ótken jyly Eýrostat kásibı táýelsizdik pen statıstıkalyq mekemeler arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzyn taǵy da atap ótti.
Kásibı táýelsizdik statıstıka organdarynyń ádistemelerdi, derekkózderdi jáne jarııalaý merzimderin saıası ne kommertsııalyq múddelerge táýelsiz anyqtaýyn bildiredi. Al vedomstvoaralyq úılestirý memlekettik organdardyń ortaq anyqtamalar men jikteýishterdi qoldanyp, ózara salystyrýǵa bolatyn kórsetkish qalyptastyrýyna múmkindik beredi.
Bul talaptardyń praktıkalyq mańyzy zor. Statıstıkalyq kórsetkishter bıýdjetke qatysty sheshimderge, ekonomıkalyq boljamdarǵa jáne qoǵamdyq pikirtalastarǵa áser etedi. Sondyqtan olardyń kásibı talaptarǵa saı eseptelýi jáne nátıjelerdiń obektıvtiligine kúmán týmaýy mańyzdy.
Júıede osy qaǵıdattardy is júzinde júzege asyrýǵa arnalǵan sapany qamtamasyz etý negizdemesi de qoldanylady. Ol derekkózderdi tańdaýdan bastap, aqparatty óńdeý, nátıjelerdi tekserý jáne ádisnamany jarııalaýǵa deıingi jumys kezeńderin qamtıdy.
Demografııalyq ózgeristerdi erte anyqtaý: Qazaqstan men Ońtústik Koreıa tájirıbesi
Al Ońtústik Koreıa tájirıbesi ákimshilik jáne jeke sektor derekterin biriktirý arqyly óńirlerdegi naqty jaǵdaıdy tereń baǵalaýǵa bolatynyn kórsetedi. Eldiń statıstıka organdary mobıldi baılanys operatorlarynyń, bank kartalarynyń jáne memlekettik tirkelimderdiń málimetterin osy maqsatta paıdalanýdy synaqtan ótkizip jatyr.
Munyń bir mysaly – halqy azaıyp bara jatqan 89 aýmaqtaǵy kelýshiler sanyn baǵalaý. Mamandar resmı tirkelgen turǵyndarmen qatar, bul aýmaqtarda is júzinde qansha adam bolatynyn anyqtaýǵa tyrysady. Kelýshi dep tirkelgen jerinen tys aýmaqta aıyna keminde bir ret bolyp, sol jerde kúnine úsh saǵattan artyq ýaqyt ótkizetin adam esepteledi.
Baǵalaý úshin eki memlekettik vedomstvonyń málimetteri úsh telekommýnıkatsııa operatorynyń, bank kartalaryn shyǵaratyn alty uıymnyń jáne kredıttik bıýrolardyń derekterimen salystyrylady.
Bul tásil óńirdegi tirkelgen turǵyndar sanynan bólek, naqty ómirde qalyptasqan jaǵdaıdy baǵalaýǵa múmkindik beredi. Mysaly, turaqty turǵyndary azaıǵan aýdanǵa jumys isteýge nemese kúndelikti sharýalaryn atqarýǵa basqa jerlerden adamdar kelýi múmkin. Mundaı aqparat jergilikti bılikke qyzmetter men ınfraqurylymdy josparlaýǵa kómektesedi.
Degenmen shekteýler bar. Keıbir abonentter esepke alynbaı qalýy, al ártúrli derekqorlardy salystyrý kezinde qate týyndaýy múmkin. Sondyqtan eseptelgen kórsetkishter adamdardyń naqty sanymen tolyq sáıkes kelmeýi yqtımal.
Bul tájirıbe Qazaqstan úshin de mańyzdy. Tsıfrlyq derekkózder statıstıkany egjeı-tegjeıli jınaqtaýǵa múmkindik beredi, biraq olardyń negizinde alynǵan nátıjelerdiń qalaı eseptelgeni men dáldigine áser etetin shekteýler ashyq túsindirilýi kerek.
Ońtústik Koreıa tájirıbesi demografııalyq ózgeristerdi erte anyqtaýdyń da mańyzyn kórsetedi. El bala týý deńgeıiniń tómendeýimen betpe-bet kelip, demografııalyq úrdisterdi tereńirek taldaý jáne olardyń saldaryn aldyn ala baǵalaý joldaryn izdestirip jatyr. Koreıa Respýblıkasynyń Derekter jáne statıstıka mınıstrligine qarasty Ulttyq statıstıka qyzmeti bıýrosynyń bas dırektory ıAng Chje Vý osy tájirıbege toqtaldy.
– Statıstıkalyq derekter halyq sanynyń ózgerip jatqanyn, týý kórsetkishiniń tómendegenin jáne otbasyn quratyn juptardyń azaıǵanyn kórsetti. Ókinishke qaraı, biz bul máselege qatysty sharalardy erterek qabyldaýymyz kerek edi. Osy múmkindikti jiberip aldyq, – dedi ol.
Onyń aıtýynsha, qazir el demografııalyq ózgeristerdi erterek anyqtap, olardyń saldaryn azaıtýǵa kómektesetin tásilderdi ázirlep jatyr. Statıstıka uzaq merzimdi úrdisterdi olardyń áseri qoǵamǵa anyq sezilmeı turyp baıqaýǵa múmkindik beredi. Alaıda derekter máseleni sheshpeıdi. Memleket olardy taldap, tıisti sheshimder qabyldaýda eskerýi qajet.
Qazaqstan da osy baǵytta jumys istep jatyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń basshysy Maqsat Turlybaevtyń aıtýynsha, elde Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵy qurylyp, halyq sanynyń 2060 jylǵa deıingi boljamy ázirlengen.
– Demografııalyq ózgeristerdiń sebebin túsiný úshin qajetti sharalardyń biri – tıisti boljam ázirleý. Biz bul jumysty 2060 jylǵa deıingi kezeńge arnap júrgizdik. Jaqyn arada onyń nátıjeleri jarııalanyp, zertteýshilerge, ınstıtýttar men memlekettik organdarǵa qoljetimdi bolady. Boljam demografııalyq ósimniń baıaýlaýy men týý deńgeıiniń tómendeýi yqtımal aýmaqtardy kórsetedi, – dedi ol.
Mundaǵy maqsat – demografııalyq ózgeristerdiń yqtımal baǵyttaryn kórsetý. Bul memleketke mektepter men aýrýhanalardyń qajettiligin baǵalaýǵa, eńbek naryǵyn jáne áleýmettik ınfraqurylymdy josparlaýǵa múmkindik beredi.
2030 jylǵa deıingi jospar
Ulttyq statıstıka bıýrosy 2030 jylǵa qaraı qajetti derekterdiń basym bóligi avtomatty túrde túsip, bızneske bir aqparatty qaıta-qaıta tapsyrý qajettiligi azaıady dep josparlap otyr. Bul rette derekterdiń sapasy olardy jınaýdan bastap, statıstıkalyq kórsetkishterdi jarııalaýǵa deıingi barlyq kezeńde baqylanýǵa tıis.
Osy ózgeristermen birge bıýronyń róli de keńeıedi. Vedomstvo resmı kórsetkishterdi qalyptastyrýmen qatar, derektermen jumys isteýdiń ortaq erejelerin, ádisnamalardy, tirkelimder men jikteýishterdi jáne sapany baqylaý tártibin úılestirýdi kózdeıdi.
– Úkimetke, jergilikti atqarýshy organdarǵa, bızneske, zertteýshiler men azamattarǵa kórsetkishtiń mánin bilý jetkiliksiz. Olar onyń nelikten ózgergenin, ózgeristerdiń qaı jerde bolǵanyn, oǵan qandaı faktorlar áser etkenin jáne aldaǵy ýaqytta ne bolýy múmkin ekenin túsinýi kerek. Sondyqtan biz taldamalyq fýnktsııany kúsheıtip, kórsetkishterdi jarııalaýdan sheshim qabyldaýǵa kómektesetin derekterdi usynýǵa kóship jatyrmyz, – dedi ol.
Demek, reformanyń tıimdiligi aqparatty qanshalyqty jyldam óńdeýmen ólshenbeıdi. Onyń nátıjesi statıstıkanyń memlekettik sheshimder qabyldaýǵa, bıznesti josparlaýǵa, ekonomıkalyq zertteýler júrgizýge jáne qoǵamdaǵy ózgeristerdi túsinýge qanshalyqty kómektesetinimen de baǵalanady.
EYDU da Qazaqstannyń statıstıkalyq júıesine oń baǵa berip, ony jetildirý baǵyttaryn aıqyndady. Endigi mindet – halyqaralyq usynymdar men jańa tehnologııalardy is júzinde engizý.
