Depozıt, dollar álde turǵyn úı: sarapshy teńgeni qaıda salý keregin aıtty

4 qyrkúıekte Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni 16,25%-ǵa deıin túsirdi. Alaıda retteýshi organ bazalyq mólsherlemeni odan ári tómendetýdiń múmkindigi tarylyp kele jatqanyn atap ótti. Bul bir jaǵynan aktıvin teńgemen saqtap otyrǵandarǵa jaqsy sıgnal deýge bolady. Degenmen saqtyq úshin qolyndaǵy aqshasyn ártaraptandyryp ustaýdy jón kóretinder basym. 

- Qazir dollar satyp alatyn ýaqyt pa?

- Investıtsııaǵa salǵysy keletin bos teńgeńiz bolsa, dollar arzandady eken dep dál qazir satyp alýǵa asyqpaǵan jón. Jyl sońyna deıin dollar baǵamy odan ári tómendeýi yqtımal dep esepteımin. Qazir teńgeniń kiristiligi maǵan tartymdyraq kórinedi.

Teńgeni qoldap turǵan faktorlardyń biri – Ulttyq qordan valıýtanyń satylýy. Valıýta teńgege aıyrbastaý úshin naryqqa shyǵarylǵanda, onyń usynysy kóbeıedi. Biraq baǵamǵa áser etetin jalǵyz faktor bul emes. Importtaýshylardyń suranysy, eksporttan túsetin valıýta túsimi, munaı baǵasy jáne syrtqy jaǵdaı da mańyzdy. Sondyqtan meniń qazirgi ustanymym – bos teńgeni kiris ákeletin quraldarǵa ornalastyryp, jyl sońyna qaraı jaǵdaıdy qaıta baǵalaý. Bul – meniń jumys stsenarııim ǵana. Dollar mindetti túrde arzandaı beredi degen sóz emes.

Al dollarmen óteıtin shyǵyn josparlaǵan adamǵa qazirgi kezeń qolaıly bolýy múmkin. Mysaly, balasynyń sheteldegi oqý aqysyn tóleý nemese shetelden zat satyp alý kerek bolsa, budan da tómen bolar dep kútip otpaı, «temirdi qyzǵan kezde soǵýǵa» bolady. 

- Bazalyq mólsherleme tómendep keledi. Depozıttegi aqshany alatyn kez keldi me?

- Bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi depozıtti jabýǵa ózdiginen sebep emes. Eń aldymen aqshańyzdy qaıda salatynyńyzdy jáne jańa nusqanyń nelikten tıimdi ekenin anyqtap alý kerek.

Meniń baıqaýymsha, keıbir adamdar depozıtke balama izdeı bastady. Biraq asyqpaǵan jón. Teńgemen ashylǵan depozıtke 19%-ǵa jýyq jyldyq mólsherleme usynyp otyrǵan jekelegen usynystar bar. Biraq onda usnysty taba bilý kerek. Óıtkeni jalpyǵa arnalǵan depozıt emes. Salatyn aqshanyń somasyna baılanysty talaptary bar. 

Aqshany basqa maqsatqa jumsaý qajet bolmasa jáne laıyqty ınvestıtsııalyq múmkindik tabylmasa, depozıt ázirge jumys isteıtin qural bolyp qala beredi. «Birdeńe isteý kerek» degen ınertsııamen aqshany bir quraldan ekinshisine aýystyrýdyń qajeti joq.

Depozıttegi balama qural salǵan aqshańyzdy qajet kezinde esh shyǵynsyz, komıssııasyz bere sala ma? Salymnyń qandaı bóligine kepildik beriledi? Osynyń bárin de eskerý qajet.

- 5 nemese 20 mln teńge jınaǵy bar adam ne istegeni durys?

- Aqsha paıda boldy eken dep mindetti túrde qandaı da bir materıaldyq aktıv satyp alýdyń qajeti joq. Qazir mundaı kólemdegi bos teńge úshin meniń negizgi nusqam – qolaıly sharttary bar depozıt. Qarajattyń bir bóligi kútpegen shyǵyn bolǵan jaǵdaıda sheship alatyn quralda jatqany jaqsy.

Kapıtalyńyzdy dollarmen saqtaý arqyly ınflıatsııadan qorǵaǵyńyz kelse, valıýtamen ashylǵan quraldardy da qarastyrýǵa bolady. Biraq valıýtany qashan jáne qandaı quralǵa aıyrbastaý kerektigin sanaly túrde sheshý qajet. Valıýta satyp alý men oblıgatsııa satyp alý – eki bólek sheshim.

Jınaqtyń kólemi strategııańyzdy emes, strategııańyz jınaq kólemin anyqtaý kerek. Eń mańyzdysy – adamǵa bul aqsha alty aıdan keıin kerek pe álde birneshe jylǵa ınvestıtsııalaı ala ma degen suraq.

- Al basy artyq 50 mln teńge bolsa she?

- Ázirge shynymen tartymdy usynys bolmasa, depozıttegi kiristi saqtaǵan durys dep sanaımyn. Sonymen qatar eleýli jeńildikpen satylyp jatqan sapaly jyljymaıtyn múlik nusqalaryn izdeýge bolady. Biraq jeńildikpen usynylǵan baǵany naryqtaǵy sandarmen salstyryp qana sheshim qabyldaý kerek. Jeńildiktiń de túr-túri bolady. Onyń qanshalyqty shynaıy jeńildik ekenin túsiný úshin naryqtaǵy shynaıy baǵany zerttegen durys. Naryqtaǵy shynaıy qunnan keminde 25 paıyz arzan usynys kezdesse, oılanýǵa bolady. Odan az jeńildikti qarastyrýdyń máni az.

Tipti arzan nusqaǵa tap bolǵan kúnniń ózinde qazirgi ıesi ony nege jeńildikpen satyp jatqanyn, qujattarynyń durystyǵyn, jóndeýge qansha qarajat qajet bolatynyn, keıin bul nysandy kimge satýǵa nemese jalǵa berýge bolatynyn zertteý kerek. Jınaqtyń bárin baspanaǵa salyp, ózińizdi aqshasyz qaldyrýǵa da bolmaıdy.

- Jeńildik nege keminde 25% bolý kerek?

- Úı satyp alatyn aqshańyzdy dál qazir depozıtke salsańyz, jylyna shamamen 19% kiris ákelýi múmkin. Al satyp alǵyńyz kelgen páterdiń naryqtaǵy qunynan arzandyǵy 19%-ǵa jetpese, qozǵaýdyń qandaı máni bar? 

Jyljymaıtyn múliktiń ótimdiligi tómen. Ony satyp alýǵa ýaqyt ketedi, ustaýǵa shyǵyn jumsalady, satý uzaqqa sozylýy múmkin. Jóndeý, jalǵa alýshy bolmaı turǵan kezeń jáne mámile shyǵyndary da bar. Osynyń bárin esepteý qajet. Sol shyǵynnyń bári páterdiń naryqtaǵy qunynan artylǵan aqsha jaba ma? Sondyqtan jeńildikpen satyp alǵan baspanańyz, sapaly, ótimdiligi joǵary bolýy da kerek. 

- Siz aıtqan talaptarmen páter satyp aldym deıik. Qunyn jolǵaltpaý úshin qashan satyp úlgerý kerek? 

- Men shamamen bir jarym-eki jylǵa esepter edim. «Satyp alyp, úsh-alty aıdan keıin qymbatqa qaıta satamyn» degen shemaǵa qazir senbes edim. Meniń baıqaýymsha, naryqtaǵy suranys tańdamaly. Tipti jaqsy nysannyń ózi tez arada satyp alýshysyn taba almaýy múmkin. Meniń stsenarııim boıynsha, 2027 jyldyń kúzine qaraı naryqtyń jekelegen segmentterinde baǵa qalpyna kele bastaýy yqtımal. Osy kezde tartymdy usynystardyń bir bóligi naryqtan ketedi. Biraq bul barlyq páterdiń baǵasy ósedi degen boljam emes. Ony qolaısyz, bólmeleriniń syzbasy qolaısyz nemese baǵasy qymbat nysandar naryq jaqsarǵannyń ózinde ótimsiz bolyp qalýy múmkin.

- Teńgeniń bárin dollarǵa aıyrbastaý orynsyz dep otyrsyz. Al qolda bar dollardy qazir satqan durys pa?

- Joq. Ekeýi eki basqa dúnıe. Dollar jınaǵyńyz burynnan qalyptasqan jáne ol uzaq merzimdi ınvestıtsııaǵa arnalǵan bolsa, baǵam tómendedi eken dep ony avtomatty túrde teńgege aýystyrmas edim. Onyń ornyna sol qarajatty dollarmen satylatyn aktıvterge salý jaǵyn qarastyrǵan jón.

Qazir keı adamdar dollardy satyp, joǵary paıyz alý úshin teńgege aýysqysy keledi. Biraq mundaı sheshimdi emotsııamen emes, eseppen qabyldaý kerek. Bolar is bolyp ketti. Endi bolashaq shyǵyndaryńyzdy eskerip, ınvestıtsııa merzimine jáne qabyldaı alatyn táýekelge saı nusqany dál tańdaý qajet.

Kapıtaldyń valıýtasyn sońǵy birneshe aıda jaqsy nátıje kórsetken quraldyń artynan qýyp, únemi aýystyra berý durys emes.

- Dollarmen satylatyn aktıvterdiń ishinde qandaı quraldar tartymdy dep oılaısyz?

- Birinshi kezekte oblıgatsııalardy qarastyrar edim. Jekelegen baǵaly qaǵazdardy tańdaǵanda dollardaǵy jyldyq kiristiligi 9-10% degen dálizdi basshylyqqa alýǵa bolady. Biraq ár oblıgatsııany jeke baǵalaý qajet: qaryz alýshy kim, onyń qarjylyq jaǵdaıy qandaı, óteý merzimi qashan jáne oblıgatsııany merziminen buryn sata alasyz ba?

Munda bir mańyzdy jaıt bar: oblıgatsııanyń da táýekeli bar. Kýpon mólsherlemesi 9-10% dep ókrsetilgenmen, sol tabystyń tólenetinine kepildik joq. Joǵary kiristiliktiń táýekeli de joǵary bolatynyn umytpaǵan abzal. 

Dollardaǵy aktsııalardy da qarstyrýǵa bolady. Biraq ony konservatıvti aktıvterden bólek qarastyrǵan jón. Aktsııa baǵasy ózgeshe qubylady jáne oǵan bir ýaqyt kerek. Jýyq arada sheship alý qajet bolatyn aqshany aktsııaǵa salýǵa bolmaıdy. Saqtyqpen ınvestıtsııalaý degen eń joǵary paıyzdy izdeý emes, sapaly aktıvterdi tańdap, táýekeldi durys bólý.

- Dollardaǵy ınvestıtsııalar endi eki-úsh jyldan keıin teńgedegi depozıtten mindetti túrde tıimdi bola ma?

- Dollardyń qaıta nyǵaıýy ábden múmkin stsenarıı dep oılaımyn. Biraq ınvestıtsııalyq strategııany «mindetti túrde» degen senimmen qurýǵa bolmaıdy.

Nátıje aktıvtiń kiristiligine de, salystyrý júrgiziletin kezdegi valıýta baǵamyna da baılanysty bolady. Belgili bir kezeńde teńgedegi depozıt tıimdi bolýy múmkin, basqa kezeńde dollarlyq portfeldiń nátıjesi joǵary bolýy yqtımal.

Kapıtaldyń valıýtalyq bóliginiń maqsaty tek depozıtpen básekelesý emes. Ol bolashaqta dollarmen tólenetin shyǵyndardy jabýǵa jáne barlyq jınaqtyń bir ǵana valıýtaǵa táýeldiligin azaıtýǵa múmkindik beredi.

- Jınaǵy bar adamǵa qandaı keńes berer edińiz?

- «Búgin ne satyp alý kerek?» degen suraqtan bastamaǵan jón. Aldymen bul aqshanyń ne úshin qajet ekenin jáne qashan jumsalatynyn anyqtaý kerek.

Qazir bos teńgeni kiris ákeletin teńgelik quraldarda ustaǵandy jón kóremin. Qolda bar dollardy táýekeli túsinikti valıýtalyq ınvestıtsııalarǵa paıdalanýǵa bolady. Al jyljymaıtyn múlikti tek tańdaýly nysandardan, eleýli jeńildikpen jáne ony bir jarym-eki jyl ustaı alatyn jaǵdaıda qarastyrǵan durys.

Eń bastysy – rezervti saqtaý. Bul aktıvti qolaısyz sátte satpaýǵa jáne naryqta tıimdi usynys paıda bolǵan kezde paıdalanýǵa múmkindik beredi.

Kapıtaldy basqarý degenimiz – aqshany dollar, depozıt pen páter arasynda únemi aýystyryp otyrý emes. Jınaqtyń ár bóliginiń qandaı mindet atqaratynyn túsiný.